- 1 -
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA NGỮ VĂN
Đề tài: tình yêu quê hương đất nước trong thơ Nguyễn Đình Thi
Gvhd: TS Phan Ngọc Thu
Môn: Tác gia thơ Việt Nam hiện đại 2 (từ 1945 – 1975)
Học viên: Nguyễn Thị Phương Ly
Lớp: VHVN K26
Tình yêu quê hương đất nước là nguồn cảm hứng bất tận của văn học Việt
Nam. Từ bài thơ Thần của Lí Thường Kiệt, Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn,
Cáo bình ngô của Nguyễn Trãi, cho đến sau này những vần thơ yêu nước của cụ Đồ
Chiểu, những câu thơ dậy sóng của Phan Bội Châu, thơ ca cách mạng đã kế thừa
- 2 -
truyền thống ấy tạo nên một nội dung chủ đạo xuyên suốt thơ ca cách mạng truyền
thống nói chung và kháng chiến chống Pháp nói riêng. Tất cả đều dạt dào tình yêu
với đất nước, non sông. Tiếp bước các thế hệ cha anh, tình yêu quê hương đất nước
cũng là một đề tài quen thuộc trong thơ của Nguyễn Đình Thi, mang những nét
riêng độc đáo làm nên phong cách của nhà thơ.
***
Đất nước qua lăng kính chủ quan của mỗi nhà văn, nhà thơ có những điểm
chung nhưng cũng có những nét riêng. Tình yêu quê hương đất nước trong thơ
Nguyễn Đình Thi được thể hiện ở những điểm cơ bản sau:
1. Đất nước qua những tên miền
Nhà thơ – người chiến sĩ Nguyễn Đình Thi đã lặn lội qua nhiều chiến trường,
góp mình vào nhiều chiến dịch. Bàn chân ông đã in dấu chân trên nhiều nẻo đường
của Tổ quốc. Có lẽ vì thế nên thơ Nguyễn Đình Thi xuất hiện rất nhiều những địa
danh, những tên đất, tên miền. Qủa thật các địa danh được nói đến trong thơ
Nguyễn Đình Thi khá nhiều thể hiện qua các nhan đề bài thơ: Việt Bắc (Quê hương
Việt Bắc), Điện Biên ( Người lính Điện Biên), Hắc Hải (Bài thơ Hắc Hải), Miền
Nam (Gửi các anh chị trong tù miền Nam), Hải Phòng (Nhớ Hải Phòng), Vàm Cỏ

các miền quê của đất nước nhưng với nhà thơ Hà Nội vẫn là mảnh đất máu thịt với
bao nhiêu kỉ niệm, bao nhiêu tình cảm, nỗi niềm. Vì vậy, Hà Nội mỗi lần xuất hiện
trong thơ ông lại cho ta một sắc điệu khác nhau.
Đó là Hà Nội trong những ngày kháng chiến gian khổ:
Hà Nội ngước nhìn lên
Phố phường nín thở
Những lề đường mòn cũ
Vàng nhợt ánh đèn
Hà Nội
- 4 -
Một mình xé ruột
(Đêm đầy sao)
Hà Nội của những năm tản cư đẹp nhưng buồn rưng rưng trong lòng người ra
đi:
Gió thổi mùa thu vào Hà Nội
Phố dài xao xác heo may
Nắng soi ngõ vắng
Thềm cũ lối ra đi
Lá rụng đầy
Tháp Rùa lim dim nhìn nắng
(Sáng mát trong)
Nhưng Hà Nội vẫn là một niềm tin vững chải:
Hà Nội vẫn là Hà Nội
Bao nhiêu lùm cây mảng tường mừng reo
(Hà Nội đêm nay)
Viết về nhiều vùng đất khác nhau nhưng Hà Nội trong tâm tưởng của nhà thơ
vẫn là những hình ảnh thân thương, quen thuộc. Ngày giải phóng thủ đô:
Hà Nội chiều nay mưa tầm tã
Ta lại về đây giữa phố xưa
Nước Hồ Gươm sao xanh dịu quá

thuộc, được thể hiện bằng nhiều tình cảm, cảm hứng khác nhau, thể hiện những nét
miêu tả khác nhau: “Sơn La những lũng đầy sương – Những đồi vàng hoe lúa
chín”, “Cao Bằng đèo lên cao vút – Mây trắng gọi đường đi xa”. Hay núi rừng Việt
Bắc:
Chiều nhàn nhạt về nơi nào xa lắm
Ngây ngất sương mây
Lối mòn không dấu chân
- 6 -
…Tiếng súng vọng về trong nắng
Trung du rung động chân trời
Chú nhỏ giao thông phi ngựa
Đôi bờ hoa cỏ nhìn theo
Cầu tre bắc gió cao
Nghiêng nghiêng soi bóng suối
Bướm trắng đuổi chân người
(Quê hương Việt Bắc)
Vẻ đẹp của Việt Bắc là sự hài hòa, đồng điệu giữa con người và thiên nhiên.
Con người đi giữa thiên nhiên cao đẹp, thiên nhiên có con người thiên nhiên càng
thêm hữu tình hơn. Những ngày đầu đặt chân lên mảnh đất này ông cảm thấy một
sự thân quen khó tả. Hóa ra, những núi, những sông, những ngôi nhà sàn kia gợi
cho ông nhớ về kí ức tuổi thơ ở Luang Prabang (Lào). Nói không gian, nói hình
ảnh nhưng cũng là nói lòng người, nói hộ tâm tình của một trái tim yêu nước thiết
tha.
Quê hương đất nước là hình ảnh thủ đô Hà Nội rạng ngời:
Đây Hồ Gươm, Hồng Hà, Hồ Tây
Đây lắng hồn núi sông ngàn năm
Hà Nội vui sao, những cửa ngoại ô tíu tíu gánh gồng
…Ôi tha thiết lòng ta biết bao nhiêu.
Chỉ một vài địa danh song chưa bao giờ hình ảnh đất nước Việt Nam trong
thơ lại hiện lên sáng rõ, thiêng liêng mà gần gũi, truyền thống mà hiện đại, vừa khái

ngữ thuần Việt, mộc mạc, tự nhiên. Trong thơ ông xuất hiện đậm đặc các từ thuần
Việt, các tính từ, các từ láy để “mỗi tiếng mỗi chữ ngoài công dụng gọi tên sự vật
bỗng tự phá tung mở rộng ra, gọi đến chung quanh nó những cảm xúc những hình
ảnh không ngờ, tỏa ra xung quanh nó một vùng ánh sáng động đậy”:
Đất nước hiện lên lung linh màu sắc trong tiếng ca hát của tình người.
- 8 -
Lòng ta không ngừng ca hát
Ôi những núi chàm sáng ngời
Ta yêu những rừng Việt Bắc
Nơi ta khôn lớn nên người.
Đẹp hơn nữa là đất nước của một mùa thu độc lập, khi gót giày của kẻ xâm
lăng không còn:
Những ngả đường bát ngát
Những dòng sông đỏ nặng phù sa
(Đất nước)
Âm điệu các câu thơ ở đây quấn quýt cộng với nhịp dài ngắn, tất cả tạo nên
dáng hình một đất nước trường chinh trên vạn dặm dài lịch sử, một đất nước mang
vẻ đẹp tầm vóc của một thời đại mới. Và đó cũng là nỗi lòng yêu quý tha thiết non
sông, đất nước của chính tác giả Nguyễn Đình Thi. Đất nước sạch bóng quân thù.
Những con đường in dấu chân của những người Việt Nam tự do. Những dòng sông
trôi yên ả dâng tặng những mật ngọt phù sa làm đẹp cho cuộc đời. Ông ngỡ ngàng,
reo vui trước cảnh “chuyển mình” của đất nước:
Mùa thu nay khác rồi
Tôi đứng vui nghe giữa núi đồi
Gió thổi rừng tre phấp phới
Trời thu thay áo mới
Trong biếc nói cười thiết tha
(Đất nước)
M.Gorki từng nói: “Nghệ sĩ thật sự vĩ đại trước hết phải là nghệ sĩ của một
dân tộc, một quê hương cụ thể bởi lẽ chỉ khi được sống, được gắn bó, nếm trải mọi

Rơi rơi trên đầu trên cổ
Trên ngón tay
Triệu triệu sao
- 10 -
(Hà nội đêm nay)
Bom đạn của kẻ thù không thể giết được “trời đầy chim và đất đầy hoa”, vẫn
neo đậu trong thơ ông những hình ảnh nên thơ trên cái nền chết chóc mà quân thù
đã gieo rắc trên đất nước này:
Cầu tre bắc gióng cao
Nghiêng nghiêng soi bóng suối
Bướm trắng đuổi chân người
(Mưa xuân)
Đau thương là điệp khúc bỏng rát trái tim ông. Bằng những hình ảnh thơ đầy
sức ám gợi, Nguyễn Đình Thi đã để lại trong lòng người đọc những ấn tượng
không thể quên về một đất nước đau thương trước sự giày xéo của quân thù:
Bức tường đầy vết đạn
Ôm bóng tối đổ nghiêng
Hà Nội nát người trong gai sắt
Máu chảy hồng tươi bất khuất
(Hà Nội đêm nay)
Cây cháy rũ vàng
Mặt em trắng toát
(Em bé gái)
Ôi quê hương ta đau xót
Đói gầy mắt nhìn thiêu đốt
(Lúa)
Những câu thơ dài ngắn khác nhau như những tiếng nấc nghẹn ngào khi viết
về Hà Nội trong những năm kháng chiến: Hà Nội ngước nhìn lên – Phố phường nín
thở - Những lề đường mòn cũ – Vàng nhạt ánh đèn – Hà Nội – Một mình đau xé
ruột” (Đêm đầy sao)

(Lúa)
- 12 -
Nỗi đau đất nước bị chiến tranh tàn phá trở thành nỗi đau nhức nhối. Đau
thương là chủ âm của những bài thơ về đất nước. Nhưng tâm điểm trong cảm hứng
về đất nước của Nguyễn Đình Thi không phải ở nỗi vất vả đau thương. Nhà thơ
dường như dồn hết tâm sức của mình để khắc họa một đất nước tươi thắm vô ngần,
dù cho bom đạn kẻ thù giày xéo Đây là điều kì diệu của dân tộc Việt Nam, là điều
kì diệu trong những sáng tác của Nguyễn Đình Thi. Bởi vậy, viết về đất nước đau
thương nhưng những câu thơ của ông không hề bi thương, người đọc luôn nhận
thấy một cảm hứng vượt thoát, vượt lên trên nỗi đau để khẳng định sức mạnh, sức
sống quật cường bất khuất của dân tộc mình. Đó là một đất nước anh hùng.
4. Đất nước anh hùng
Vì sao người Việt Nam đánh Mỹ được lâu thế?
Thưa chị vì chúng tôi yêu đất nước chúng tôi.Cũng như chị yêu
con chị
Đế quốc Mỹ mạnh lắm, các bạn đánh thế nào?
Cọp dữ nanh dài vuốt nhọn, vẫn có thể bị đàn ong quật ngã.
(Vì sao)
Với hình thức đối thoại trong thơ văn xuôi Nguyễn Đình Thi đã giải đáp thắc
mắc của nhân loại. Vì sao một Việt Nam bé nhỏ có thể đánh thắng đế quốc mạnh
nhất thế giới thời bấy giờ? Bởi người Việt Nam yêu nước, dân tộc Việt Nam đoàn
kết, dũng cảm, kiên cường. Bởi đó là những con người :
Vì Tổ quốc anh hi sinh lặng lẽ
Trên môi lưu luyến nụ cười
(Người tử sĩ)
Dù cái chết cận kề trên môi của người chiến sĩ vẫn nở một nụ cười. Nụ cười
vì mình đã hi sinh cho Tổ quốc đã “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”. Các anh đã
mãi mãi nằm xuống đất mẹ nhưng nụ cười vẫn tươi nguyên:
Chiều qua đồn trúng đạn
Giữa vườn lê anh nhắm mắt thản nhiên

đúc nên hồn cốt dân tộc. Nỗi nhớ tha thiết của người lính thủy thủ trở về với điệu
lục bát quen thuộc.
Họ căm giận, uất nghẹn trước hành động bạo tàn của quân thù khiến câu thơ
như bị bẻ gẫy:
Ngoài phố ầm ầm lũ cướp
Bắt
Khám
Chăng dây
Miệng súng đen sì tua tủa
(Đêm sao)
Chính những con người chân đất đã đứng lên gánh vác sứ mệnh lịch sử, làm
nên thành những anh hùng. Để rồi khi đứng ở hiện tại cchiến thắng vinh quang nhìn
lại con đừơng lịch sử vừa qua của dân tộc Nguyễn Đình Thi tự hào khẳng định:
Ngày nắng đốt theo đêm mưa dội
Mỗi bước đường mỗi bước hi sinh
Trán cháy rực nghĩ trời đất mới
Lòng ta bát ngát ánh bình minh
Gian khổ trong chiến đấu, hi sinh và rạng ngời trong chiến thắng, khổ thơ kết
hợp hài hòa mặt cụ thể, gợi cảm với tính khái quát, biểu tượng (ngày nắng đốt theo
đêm mưa dội, trán, lòng, trời đất mới, ánh bình minh) là sự tổng kết lịch sử sâu sắc
của Nguyễn Đình Thi theo cách một nhà thơ trữ tình.
Từ niềm tự hào đất nước, Nguyễn Đình Thi hướng đến ngợi ca tầm vóc sử thi
của đất nước:
Súng nổ rung trời giận dữ
Người lên như nước vỡ bờ
Nước Việt Nam từ máu lửa
Rũ bùn đứng dậy sáng lòa
- 15 -
Khổ thơ vừa là hình ảnh tả thực về trận đánh cuối cùng khi chiếm đồi A1 của
trận Điện Biên Phủ rung chuyển năm châu – chấn động địa cầu, laị vừa là hình ảnh

Hãy cho tôi một tinh cầu giá lạnh,
Một vì sao trơ trọi cuối trời xa !
Để nơi ấy tháng ngày tôi lẩn tránh
Những ưu phiền, đau khổ với buồn lo
(Chế Lan Viên)
Cuộc Cách mạng tháng tám thắng lợi mở ra một thời đại mới, thời đại của
cái ta, thơ văn ít nói đến cái tôi cá nhân, ít nói đến nỗi buồn, tình yêu Nhà phê
bình Hoài Thanh cũng đã có nói: “Đời sống cá nhân không có nghĩa gì trong đời
sống bao la của toàn thể” Nhưng Nguyễn Đình Thi vẫn viết về tình yêu lứa đôi, và
không thể phủ nhận rằng ông cũng có những bài thơ tình đích thực. Tình yêu trong
thơ ông là sự hòa quyện giữa cái riêng và cái chung. Tình yêu quê hương đất nước
và tình yêu đôi lứa, đây có lẽ là nét khác biệt tạo nên dấu ấn riêng trong thơ
Nguyễn Đình Thi. Tình yêu trong thơ ông là những mối tình nảy nở trong cuộc vạn
lí trường chinh đầy bão tố của dân tộc. Những người chiến sĩ nguyện hi sinh cho
hạnh phúc của nhân dân của cộng đồng nhưng cũng có hạnh phúc của riêng mình.
Họ tự nguyện gác tình riêng để chiến đấu bởi họ biết xa nhau chỉ là tạm thời, xa
nhau để mong có ngày gặp lại:
Đôi người yêu xa cách lại xa nhau
Yêu nhau nên họ xa nhau
(Chuyện hai người yêu xa cách)
Anh muốn em sung sướng suốt đời
Xa nhau hẹn ngày gặp lại
(Chia tay)
Tình yêu không thể vẹn tròn dưới bầu trời của nô lệ, thuộc địa. Nhưng nô lệ,
chiến tranh không thể giết chết trái tim yêu thương cuả con người. Tình yêu vẫn cất
- 17 -
cánh giữa bom đạn chiến tranh. Hình ảnh người yêu vẫn hiện lên nguyên vẹn với
“cái miệng hay cười”, “Đôi mắt em hay nghĩ ngợi”, tưởng như “thấy em bước vội /
Tới tìm anh qua đêm lạnh xa xôi” Nhưng cái miệng hay cười của em là cái miệng
“nói chuyện những ngày mai sẽ tới”, tiếng thì thầm của em là tiếng “Thì thầm em

Yêu em anh yêu cả mọi người
Ở đất nước khói cam tuyền mờ mịt thức mây gần hết thế kỷ, hàng triệu người
đi ra chiến trường mà nhiều người trong số họ không trở về nữa thì vinh quang và
khổ đau ngấm vào từng thước đất, bờ cây ngọn cỏ, vào từng thân phận của mỗi một
con người, vào từng mái nhà, bếp lửa. Không có một ai ở ngoài cuộc cả. Và do đó
không ai có quyền quên lãng. “Ta không quên từng đêm lặng ánh đèn. Giọt nước
mắt người rơi xa vắng. Những nẻo đường khuya sớm. Bấy nhiêu năm gió bụi chiến
trường. Mưa nắng lăn mình trong lửa”, để tất cả vì Tổ quốc bình yên.
Gió ào ào nghìn nỗi nhớ
Khóm cúc bên đường nghiêng ngả
Dòng sông cuộn mãi hiền từ.
Đã có một lúc trong kháng chiến chống Pháp, người ta “dị nghị” với ông về
việc viết thơ tình! Mặc dù thơ tình của ông viết ra không phải là nhiều. Nhưng bốn
bài thơ tình đặc sắc của Nguyễn Đình Thi đã sống trong sổ tay của nhiều thế hệ
người đọc Việt Nam thời hiện đại. Nhớ (gửi M), Em bảo anh, Chia tay trong đêm
Hà Nội và Lá đỏ. Thơ tình yêu của Nguyễn Đình Thi trở nên gần gụi với mọi người
vì gắn bó cái riêng vào cái chung muôn thuở của cuộc đời. Soi cái tình riêng vào
cái tình chung của đất nước quê hương. Gửi M:
Anh yêu em như anh yêu đất nước
Vất vả đau thương tươi tắn vô ngần
Anh nhớ em mỗi bước đường anh bước
Mỗi tối anh nằm mỗi miếng anh ăn.
- 19 -
Từ đất nước, tình yêu đến những dải đường thêu nắng như những gì đẹp nhất,
thiêng liêng nhất để thi sỹ bày tỏ tâm tình. Nắng trong thơ Nguyễn Đình Thi như có
hồn người phát sáng. Nắng là màu sắc của tình yêu đất nước và sự thủy chung của
mỗi cuộc đời.
Việt Nam đất nắng chan hòa
Hoa thơm quả ngọt bốn mùa trời xanh
Mắt đen cô gái long lanh

dục, Hà Nội.
MỤC LỤC
Trang