IH

M HÀ N I 2

KHOA GIÁO D С TI U H с

LÊ TH HUYÊN

NH VI TCHO THI и
NHI NHÌN т

N CH

VÀNGH

KHÓA LU N T

THU T

T NGHI

IH

С thỉ u nhi

H À N 1,2015

с


IH

ng d n khoa h c:
ThS.TR N T H MINH

HÀ N 1,2015


L IC

Lần đầu tiên bước vào nghiên cứu khoa học, em không khỏi bỡ ngỡ và
còn nhiều lúng túng. Sau thời gian miệt mài nghiên cứu, dưới sự hướng dẫn
tận tình của cô giáo - Thạc sĩ Trần Thị Minh, em đã hoàn thành khóa luận này.
Em xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của cô.
Đồng thời em cũng xin gửi lời cảm ơn các thầy cô giáo trong Ban Giám
hiệu trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, cùng các thầy cô giáo trong khoa
Giáo dục Tiểu học, các thầy cô giáo giảng dạy trong bộ môn Văn học thiếu
nhi đã hướng dẫn, giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho em trong quá trình
thưc hiện đề tài này.
Em xin chân thành cảm ơn!
Hà N
Sinh viên

Lê Th Huyên


L

Dưới sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của cô giáo - Thạc sĩ Trần Thị

nh vi t cho


4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu........................................................................ 6
5. Phương pháp nghiên cứu........................................................................................6
6. Cấu trúc khóa luận...................................................................................................6

N I DUNG.............................................................................................................7

NHVI T CHO THI u NHI NHÌN T
N CH

............................................................................ 7

1.1. Xuân Quỳnh và thơ viết cho thiếu n h i............................................................. 7
1.1.1. Tiểu sử và sự nghiệp........................................................................................7
1.1.2. Thơ Xuân Quỳnh viếtcho thiếu nhi - mảng màu riêng trong dòng chảy
thơ thiếu nhi Việt N am .............................................................................................. 11
1.2. Các chủ đề chính.............................................................................................. 17
1.2.1. Những vần thơ khám phá thế giới muôn màu............................................ 17
1.2.2. Những vần thơ về tình mẫu tử......................................................................28
1.2.3. Một số chủ đề khác.........................................................................................36

NHVI T CHO THI u NHI NHÌN T
NNGH THU

T ............................................................ 45

2.1. Cấu t ứ .................................................................................................................. 45
2.2. Giọng đ iệu .......................................................................................................... 48
2.3. Hình ả n h ..............................................................................................................57
K


u tiên là s

các em ch không ph i là s

c m thông gi a

ng b t các em s ng và ngh

cách

c a mình. N u mu n giáo d c các em thì ph i nhìn b ng con m t c a các em
mà nh

i vỉ c. Cách gỉ ỉ quy t b

ut

y ” [12, 646].

Thơ Xuân Quỳnh là tiếng nói thổn thức từ con tim là khát vọng sống,
khát vọng yêu thương mãnh liệt. Đó là giọng thơ đầy nữ tính, sôi nổi, mê say,
đầy cá tính và giàu yêu thương. Cảm xúc trong thơ chị luôn dạt dào, mãnh liệt,
thôi thúc, cháy bỏng như chính con người của nhà thơ. Trong số các tác phẩm
để lại, số lượng tuy không nhiều song cũng đủ tạo nên một dấu ấn trong
phong cách thơ ca Việt Nam hiện đại.
Xuân Quỳnh không chỉ thành công trong lĩnh vực viết về tình yêu, mà
còn khá thành công trong lĩnh vực viết cho thiếu nhi. Neu trong thơ viết về
tình yêu Xuân Quỳnh khao khát mãnh liệt, cháy bỏng, nồng nàn bao nhiêu thì

1


t d i dào và trong tr o,

[12,648].

Nhờ những bài thơ ngộ nghĩnh, trong trẻo ấy mà các em nhận thấy thế
giới xung quanh mình một cách phong phú và hấp dẫn nhất. Đọc thơ Xuân
Quỳnh, các em sẽ tìm thấy những cách cắt nghĩa cho những câu hỏi “
“

nào?”, “vì sao?”.... Đó là những câu trả lời ngộ nghĩnh như chính

suy nghĩ của các em vậy. Đáng quý hon, từ những điều ấy, nhà thơ đã khơi
gợi cho các em nghĩ đến cuộc sống. Cung cấp cho các em một cách lí giải độc
đáo, mới lạ, có thể là “không bình th

ng”, là “phi i r nhưng lại có lý đối với

các em và được các em đón nhận với niềm vui và sự thích thú của riêng mình.

1.2. Ngày nay, trẻ em được sống trong thời kì công nghiệp phát triển, thời kì
bùng nổ công nghệ thông tin. Các em được tiếp xúc với nhiều loại hình văn hóa
nên tư duy và trí tưởng tượng của các em cũng có những chuyển biến mới. Vì
vậy, muốn giáo dục trẻ qua văn học, phải tìm ra giá trị của những tác phẩm văn
chương dành cho thiếu nhi nói chung và những sáng tác thơ ca viết cho thiếu
nhi nói riêng.
Thơ Xuân Quỳnh để lại có những tác phẩm dành cho thiếu nhi hết sức
ý nghĩa, chứa đựng rất nhiều bài học bổ ích cho các em. Mặc dù số lượng tác
phẩm không nhiều nhưng những bài thơ của Xuân Quỳnh được tuyển chọn
vào chương trình Tiểu học chiếm vị trí khá quan trọng và đã thực sự lôi cuốn


2. L ch s nghiên c u V
Nhắc đến nhà thơ nữ Việt Nam, chúng ta không thể không nhắc tới Xuân
Quỳnh. Mặc dù, Xuân Quỳnh có một cuộc đời ngắn ngủi 46 năm và mới chỉ
cầm bút trên 25 năm, số lượng tác phẩm không nhiều. Nhưng chỉ bấy nhiêu
thôi cũng đủ để Xuân Quỳnh khắc lên một dấu ấn đậm nét trên thi đàn văn học
Việt Nam và giành một chỗ đứng trong trái tim bạn đọc. Cũng bởi vậy đã có 1'ất
nhiều nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình đã dày công nghiên cứu các tác phẩm viết
cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh nói chung và thơ ca viết cho thiếu nhi của Xuân
Quỳnh nói riêng.
Xuân Quỳnh xuất hiện muộn nhưng đóng góp rất nhiều cho nền văn học
thiếu nhi Việt Nam. Tổng kết lại chặng đường 10 năm phát triển của văn học
thiếu (1945 - 1975), khi đánh giá về thể loại thơ, nhà nghiên cứu Lã Thị Bắc
Lý đã nhắc đến Xuân Quỳnh với một gương mặt mới góp phần tô thêm hương
sắc cho thơ thiếu nhi Việt Nam:

em ti p t c phát tri n m nh. Bên

3


с nh nh ng tên tu ỉ quen thu

m H , Võ Qu ng, V

Ng c, Quang Huy,... còn có thêm

с Bích, Thi

nh H ỉ, Xuân Qu nh, Ngô Vỉ t Dinh, Tr n

i thích thú V i s

Cl Xuân Qu nh, tôi с
ng

ngh

с phát hi n tỉnh t qua t m
ng gây nên vì th . Mãi

câu к t с

с

lòng m yêu con c a n

n hôm nay tôi m i gi t mình tr

m th у th m thìa ý ngh

с

a nó V mn

nh” [13, 1024].

khác с

Lí giải những nét đặc sắc trong thơ thiếu nhi Xuân Quỳnh, Đông Mai chị gái Xuân Quỳnh trong hồi ký “Xuân Quỳnh - một nửa cuộc đời tôi” đã
viết: “Cu


nh có l là gi

u riêng r t d nh n ra. Gi

có m t

u

ỉ là cách nói mà

là c m xúc, là giu c a tâm h n . M t gỉ

u không kỉ u cách, khiên

ng mà luôn t nhiên, phóng khoáng. Ch

ng hay ch n l i ru ho c l y

c m h ng t l i ru làm gi
L i ru trên m

CSC

a mình: (Ru, Hát ru, L i ru,
[5, 2].

t, L i ru c a m

Trong một bài viết khác, hai tác giả Mai Hương và Lưu Khánh Thơ có

cũng như những đóng góp của nhà thơ đối với nền thơ văn Việt Nam hiện đại.
Tôi chỉ mong muốn đóng góp một phần nhỏ của mình vào việc nghiên cứu,
tìm hiểu các tác phẩm thơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi trong tuyển tập thơ
u tr ỉ trong qu tr ng đế thấy được nét đặc

Cây trong ph - Ch

sắc, nổi bật trong chủ đề và nghệ thuật thơ Xuân Quỳnh. Thông qua đề tài này
hy vọng sẽ giúp ích cho bản thân tôi trong quá trình giảng dạy cho học sinh
Tiểu học.
3. M

uy
Nghiên cứu thơ viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh trên hai phương

diện chủ đề và nghệ thuật. Qua đó, thấy được giá trị và những đóng góp của
nữ sĩ cho lĩnh vực thơ thiếu nhi Việt Nam.

5


ng và ph m vi nghiên c u
4.1.

ng nghiên c u
Khóa luận tập trung nghiên cứu về: thơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi.

4.2. Ph m vi nghiên c u
Trong khuôn khổ một khóa luận tốt nghiệp, chúng tôi tiến hành khảo
sát những bài thơ viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh được in trong các tuyển


NHVI T CHO THI ư NHI
NHÌN T
1.1. Xuân Qu

N CH
t cho thi u nhi

1.1.1. Ti u s và s nghi p
Xuân Quỳnh tên thật là Nguyễn Thị Xuân Quỳnh, sinh ngày 6 tháng 10
năm 1942 tại xã La Khê, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây (nay là Hà Nội) trong
một gia đình công chức. Xuân Quỳnh được thừa hưởng nhan sắc, phẩm hạnh
của người mẹ và tình yêu văn chương của người cha, nhưng cuộc đời lại sớm
chịu thiệt thòi vất vả. Xuân Quỳnh mồ côi mẹ từ rất sớm, cha lấy vợ hai và
vào Nam sinh sống nên Xuân Quỳnh ở cùng bà nội và lớn lên cùng chị gái
Đông Mai. Tuổi thơ của Xuân Quỳnh trôi qua nghèo nàn, cơ cực thiếu thốn cả
về vật chất và tinh thần. Cuộc sống vất vả tự lập từ nhỏ khiến Xuân Quỳnh
già dặn trước tuổi. Tháng 2 năm 1955, khi mới 13 tuổi, Xuân Quỳnh được
tuyển chọn vào Đoàn văn công nhân dân Trung ương và được đào tạo trở
thành diễn viên múa chuyên nghiệp theo lối học truyền nghề ngay tại đoàn.
Vốn có năng khiếu, lại thông minh, xinh đẹp, cô em út của đoàn đã nhanh
chóng chiếm được cảm tình của mọi người và trở thành diễn viên đầy triến
vọng. Xuân Quỳnh đã đi biểu diễn ở nhiều nước và dự đại hội Thanh niên
sinh viên thế giới năm 1959 tại Viên (Áo). Tập làm thơ từ năm 1959 - 1960,
đến năm 1963 - 1964, Xuân Quỳnh học ở trường Bồi dưỡng những nhà viết
văn trẻ (khóa I) của Hội nhà văn. Ngày 5 tháng 8 năm 1963, sau khi từ đảo Cô
Tô trở về, Xuân Quỳnh quyết tâm theo đuổi con đường văn học. Từ năm 1964
trở đi, Xuân Quỳnh trở thành biên tập viên báo Văn nghệ, Nhà xuất bản Tác
phẩm mới. Tại Đại hội các nhà văn Việt Nam lần thứ 3, Xuân Quỳnh được
bầu vào Ban chấp hành Hội nhà văn Việt Nam. Một số tác phẩm thơ của

những rung động về cái đẹp một cách sinh động nhất. Từng vần thơ là tiếng nói,
phát ra từ chính tâm hồn của nhà thơ, nó đằm thắm, dễ đi vào lòng người. Đọc
thơ Xuân Quỳnh, mỗi ngưòi trong ta luôn tìm được sự đồng điệu về tâm hồn, về
hạnh phúc bình dị... vì lẽ đó thơ Xuân Quỳnh luôn giàu chất trữ tình. Cái đắm
đuối của cảm xúc trẻ trung đan quyện với niềm âu lo hạnh phúc của người đã

8


qua trải nghiệm trong thơ trữ tình, Xuân Quỳnh đem đến cho người đọc tình cảm
chân thành, sự lôi cuốn lãng mạn, nóng hối về tình đời, tình người.
Với sự định hướng rõ ràng, và sự nỗ lực không ngừng của bản thân mà
Xuân Quỳnh khá thuận lợi trong con đường thơ ca, thành công của chị không
ngừng tăng lên theo thời gian: "... ph
ã

ng thành t

cho thi u nhi, Xuân Qu
trúng, có c
c nh s

t cho thi u nhi c a ch m y

ã

ý. V i nh ng b
c cho mình m

t

Trong nhiều dự định viết cho các em của Xuân Quỳnh, cũng như trong
thơ tình yêu nói riêng và thơ Xuân Quỳnh nói chung, ta gặp lại tâm thức quen
thuộc về hạnh phúc cho và nhận. Chính vì vậy mà thơ Xuân Quỳnh khác nào
một cuốn nhật ký về cuộc đời đang bỏ ngỏ. số lượng tác phẩm chị để lại
không nhiều, song những tác phẩm của nữ sĩ luôn chiếm được tình cảm của
đông đảo độc giả. Bởi nó không chỉ hạn hẹp trong số lượng xuất bản nhà
nước ấn hành, mà còn được sao chép lại vô số trong sổ tay của đông đảo
chiến sĩ, thanh niên, học sinh và những người yêu thơ Xuân Quỳnh: “Lo
ch ng M c a Xuân Qu nh qu th
nhát cu

ã là “Nh

ng, nh ng

c c a ch , góp ph n xây d ng n

ng

c hào hùng c a chúng ta ” [10,66].

M c

Không những vậy Xuân Quỳnh cũng có những đóng góp đáng kể vào
nền văn học Việt Nam hiện đại: “T lúc xu t hỉ
i, quá trình sáng tác th
b

n. H


tâm h nph n thông mình, s c s o, gỉ

Khi nói về thơ Xuân Quỳnh, Lại Nguyên Ân đã có nhận xét: “Hai ch c
ã
tình V nh ng ng

òng ng
ng

ti ng nói h n h u, dung d , ch
n p ngh

p c mc

c tr thành ti ng nói tâm

i, ti ng nói c a tình yêu và tình m u t ,
ng s

s

i Vi t t

ỉ mà c
ng thi u n

ã tìm

nh. Nh


V

ã

n

V

n
ph n

ình yêu tha thi t с a tu i tr , lòng g n bó

i ngh nghi p (...) Xuân Qu nh ti p t

t qua ranh gi

V i nh ng cây bút tr : T

t
nh d n tr

nên phong phú và có b n s

nh luôn chân th t và m m m ỉ

trong с m xúc, ch nhìn cu с s

nm t chi 11...”.


Quảng có những bức tranh lộng lẫy của cảnh vật bốn mùa, mọi sự vận động
của thế giới thiên nhiên đều được tác giả thu vào trong tầm mắt: “Hoa sen
sáng rực/ Như ngọn lửa hồng/ Một chú bồ nông/ Mải mê đứng ngắm/ Nước
xanh thăm thẳm/ Lồng lộng mây trời/ Một cách sen rơi/ Rung rinh mặt nước”
(Cố m

Võ Quảng từng quan niệm: “Thơ, theo đúng nghĩa của

nó, dù là thơ bộc lộ tâm tư hay vẽ lên một cảnh đẹp, hoặc vẽ lên một cuộc
sống, hay phản ánh một thời đại, tất cả cuối cùng đều xuất phát từ những
rung động chân thật của nhà thơ. Chính những rung động chân thật và sâu đó
đã làm cho chất thơ có sự sống, có hơi thở, làm cho hiện thực phản ánh hóa
sinh động, làm cho chủ đề tư tưởng của thơ cùng phát huy mạnh mẽ hơn”
(

Thơ viết về thế giới thiên nhiên của Xuân Quỳnh

thường hướng đến sự tri nhận, khám phá và hiểu biết về thế giới chứ không
thiên về tả cảnh, biểu cảm như thơ Võ Quảng. Ngôn ngữ trong mảng thơ này
của Xuân Quỳnh thường giản dị, trong sáng, gần gũi chứ không bay
bổng.Với mong muốn đem đến trong thơ “hơi thở” của cuộc sống, thơ viết
cho thiếu nhi của Võ Quảng lại hết sức lãng mạn, nên thơ, giàu nhạc tính:
“Mầm non mắt lim dim/ c ố nhìn qua kẽ lá/ Thấy mây bay hối hả/ Thấy lất
phất mưa phùn” (M

Nét tương đồng giữa thơ Xuân Quỳnh và Võ

Quảng chính là ở khả năng sử dụng tinh tế những hệ thống sắc màu và hình
ảnh để gợi sự liên tưởng. Các sáng tác viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh và
Võ Quảng luôn tràn ngập màu sắc và hệ thống các hình ảnh biểu tượng có

Trước

tìm b

hết có thể lý giải điều này trên phương diện điểm nhìn khi Xuân Quỳnh luôn
nghĩ đến các em bằng cảm xúc của một người mẹ còn Phạm Hổ lại đứng ở
điểm nhìn của một người bạn, “nhà kể chuyện” đang cùng các em khám phá
những điều thú vị về thế giới loài vật xung quanh:
Bò ra sông и
Th
Bò chào: Kìa anh b
L

(Chú bò tìm b

13

- Ph


м
-P h
Những cảm xúc rất đỗi tự nhiên của một người phụ nữ đã khiến Xuân
Quỳnh có thể viết hay và cảm động về “tình mẫu tử” - thứ tình cảm rộng lớn
đã bao gồm cả tình bạn - khi mỗi sáng tác của chị đều giống như một lời trò
chuyện, thủ thỉ, tâm tình với các em thiếu nhi. Sáng tác của Xuân Quỳnh và
Võ Quảng tuy khác nhau về đề tài nhưng lại “gặp” nhau ở sự mong muốn
được gắn bó, chuyện trò với các em như những người bạn. Neu Xuân Quỳnh
chọn cách “nhập vai” để cùng hỏi và trả lời với con trẻ về thế giới xung quanh
thì Phạm Hổ lại mượn lời của các loài vật ngộ nghĩnh, đáng yêu để xây dựng


mượn một câu hỏi “của ai hở mẹ” để tiếp nối theo đó là hàng loạt các câu trả
lời về tình cảm rộng lớn của mẹ: “Tất cả là của con/ Mà con là của mẹ” :
V? sao con cóc
Nó hay nghi
Vì sao con còng
Nó không nh
Không có chân có cánh
Mà l ỉ g
Không có lá có cành
L
... Con

V

Không m
Mà m
Vì sao con ã nh

”

(Vì sao? - Xuân Qu
Định Hải là một tác giả rất quen thuộc trong vườn thơ thiếu nhi Việt
Nam - người từng tâm niệm: “
. Những tác phẩm thơ thiếu nhi gắn bó

h

với sự nghiệp thơ của Định Hải có thể kể đến như:
giáo, Bi


ý, с

(Bài ca

V

Trái

-

Nghé à, nghé
Mùa xuân êm mát
С xanh
xanh bát ngát

(G

16

nghé -

H

H


So sánh để thấy được rằng, thơ Xuân Quỳnh không phải giản dị đến
mức giản đơn về mặt hình thức mà thường cuốn hút người đọc bằng chính sự
chân thật trong cảm xúc, vẻ hồn nhiên trong suy nghĩ, nét trong sáng trong

17


mình. Có những thắc mắc của trẻ con khiến người lớn phì cười nhưng cũng có
không ít những câu hỏi “lắt léo”, “hóc búa” mà người lớn phải “bó tay”. Là
một người mẹ, Xuân Quỳnh hiểu rõ hơn ai hết về điều này. Không chỉ đặt
mình vào vị trí của con trẻ, Xuân Quỳnh còn sẵn sàng trả lời mọi câu hỏi khó,
hướng dẫn các em đi đến tận cùng bằng những suy nghĩ và tình cảm tích cực.
Có khi Xuân Quỳnh “trực tiếp” kể với các em về thế giới xung quanh (như
trong bài Chuy

), lúc lại “gián tiếp”

mượn lời của nhân vật thứ ba để đồng hành cùng các em trên con đường
khám phá cuộc sống (B

). Có

thể nói dù bằng cách nào, thơ Xuân Quỳnh cũng luôn đem đến cho người đọc
một cảm giác xúc động nhẹ nhàng, dễ chịu, thể hiện sự thấu hiểu của chị
trong vai trò của một người bạn, người chị, người mẹ. Những khám phá và
sáng tạo của Xuân Quỳnh luôn khiến người đọc bất ngờ bởi vẻ hồn nhiên, nét
ngây thơ, sự trong vắt đến tận cùng trong từng suy nghĩ - điều mà nhiều nhà
thơ sáng tác cho thiếu nhi khác ít khi có được.
Viết cho các em, Xuân Quỳnh có được hai niềm vui lớn: đem cho và
nhận được. Đem cho các em những điều bổ ích, lý thú, những tình cảm trong
sáng, chân thật và ngược lại nhận được ở các em sự hồn nhiên, tươi mát, làm
giàu có thêm tình cảm của mình. Nhiều bài thơ của chị “là món quà с a m t
b n nh


con đường của sự giao hòa cảm xúc, dù đó là cảm xúc của những người bạn
vong niên: “Vi
mình tâm h
Con

V

Không m
Mà m
Vì sao con ã nh
Xuân Quỳnh thường xuyên “gián tiếp” mượn lời của nhân vật thứ ba để
đồng hành cùng các em nhỏ trên con đường khám phá cuộc sống. “M í” là
nhân vật được nhắc đến nhiều trong các sáng tác dành cho thiếu nhi của Xuân

19


Quỳnh. Thật khó để sáng tác cho thiếu nhi nếu như hàng ngày không được
tiếp xúc với các em. Bằng những quan sát tinh tế, Xuân Quỳnh đã “ghi chép”
lại những trang nhật kí trên hành trình khám phá cuộc sống của nhân vật Mí hay chính là đại diện của các bạn nhỏ. Thông qua đôi mắt trong trẻo của Mí,
Xuân Quỳnh đã cùng các bạn nhỏ tìm hiểu về thế giới động vật, về thói quen
sinh hoạt của các loài vật một cách thật tự nhiên và thích thú:
ã có râu
Cái con d

ì

Không chân con r
Con sên thích múa, con ve thích gào