BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH
______________
TRẦN THỊ THU HIỀN
ĐẶC ĐIỂM TIÊU ĐỀ VĂN BẢN
BÁO CHÍ
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN
Nghệ An, 2012
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH
______________
TRẦN THỊ THU HIỀN
ĐẶC ĐIỂM TIÊU ĐỀ VĂN BẢN
BÁO CHÍ
CHUYÊN NGÀNH: NGÔN NGỮ HỌC
MÃ SỐ: 60.22.02.40
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN
Người hướng dẫn khoa học:
TS. NGUYỄN HOÀI NGUYÊN
phát triển, con người luôn tiếp xúc với những tiêu đề trên sách vở…Do đó,
tiêu đề là một thuật ngữ không mấy xa lạ với hầu hết mọi người trong xã hội.
Tiêu đề xuất hiện như những tên gọi khác nhau, hàm chứa những thông tin
ngắn gọn nhằm giới thiệu về các vấn đề của đời sống, cung cấp thông tin đến
đông đảo công chúng.
Thế nhưng bản chất tiêu đề là gì? Nó được tổ chức như thế nào? Vai trò và
cương vị ngôn ngữ học của nó đối với toàn văn bản, nói rộng ra là đối với hoạt
động giao tiếp ra sao? Tiêu đề có hay không có quan hệ đến tâm lí người phát
ngôn, người thụ ngôn?...Hàng loạt câu hỏi được đặt ra xoay quanh vấn đề tiêu đề
nhưng đến nay vẫn chưa được nghiên cứu và trả lời một cách thỏa đáng.
1.2. Việc lựa chọn, xử lí và tổ chức ngôn ngữ của tiêu đề như thế nào là
đúng, là hay, đó là một công việc không đơn giản nhưng lại có tác dụng thiết
thực đến xã hội, đến chuyển tải thông tin, đến truyền thông đại chúng và thậm
chí đến diện mạo văn hóa. Do đó, từ góc độ ngôn ngữ học, cần đi sâu vào
những vấn đề về nội dung và hình thức của tiêu đề. Đây là một vấn đề có tính
thời sự, bởi nhiều đối tượng phát ngôn - thụ ngôn nói riêng, cơ chế phát ngôn
- thụ ngôn nói chung đang là một trong những vấn đề ngôn ngữ học hiện đại
quan tâm nghiên cứu.
1.3. Đối với một văn bản nói chung và một văn bản báo chí nói riêng,
việc lựa chọn ngôn ngữ để xây dựng một tiêu đề phù hợp là một vấn đề quan
trọng. Bởi tiêu đề có một vai trò hết sức to lớn, có thể nói “ trong một bài báo
đặt đầu đề cho một bài báo là việc làm có tính chất quyết định số phận số
phận bài báo. Bài báo hay nhưng tiêu đề dở thì có thể làm mất đi ít nhất một
nửa số độc giả”. Tầm quan trọng đó của tiêu đề văn bản báo chí đã được nhà
báo Pháp Lô-ic Éc-vu-ê, Tổng giám đốc Trường đại học báo chí Lin / Line
-khái quát trong đoạn mở đầu chương IV (Đặt đầu đề) ở cuốn sách Viết cho
độc giả của mình.
6
phương diện của tiêu đề văn bản. Tuy nhiên, đáng tiếc là cho đến nay, chưa
có một công trình nào tổng kết về vấn đề này. Việc nghiên cứu tiêu đề văn
bản chưa đặt ra như nó phải có. Thực tế, nghiên cứu tiêu đề văn bản nói
chung và tiêu đề văn bản báo chí nói riêng, so với giới báo chí, giới ngôn ngữ
7
học có lưu tâm nhưng chủ yếu chỉ đề cập đến một cách gián tiếp. Khi bàn đến
những vấn đề ngôn ngữ học, các nhà nghiên cứu tùy theo góc nhìn vấn đề liên
quan có đề cập đến tiêu đề. Chẳng hạn, giáo trình Làm văn (2tập) các tác giả
Đình Cao - Lê A [5] có nói đến vai trò định hướng nội dung cũng như yêu cầu
thẩm mỹ của tiêu đề. Các tác giả Nguyễn Minh Thuyết - Nguyễn Văn Hiệp
[32] cũng đã nhấn mạnh đến tính hấp dẫn của tiêu đề văn bản trong khi tổ
chức các văn bản. I. R. Galperin [8] trong nỗ lực nhằm chứng minh tính hoàn
chỉnh của văn bản đã khẳng định tiêu đề văn bản là ý đồ chủ đạo, tư tưởng
quan điểm của người tạo ra văn bản. Dựa vào hình thức thông tin sự kiện, tác
giả chia tiêu đề văn bản thành 6 loại: 1/ Tên gọi - biểu tượng; 2/ Tên gọi luận đề; 3/ Tên gọi - trích dẫn; 4/ Tên gọi - thông báo; 5/ Tên gọi - ám chỉ; 6/
Tên gọi - kể chuyện. Có thể kể thêm, tác giả Cao Xuân Hạo [11] - nhân việc
phân loại câu theo quan niệm ngữ pháp chức năng đã xếp các loại tiêu đề
trong đó có các loại tiêu đề văn bản vào loại câu đặc biệt. Ngoài ra, trong
phạm vi chúng tôi quan sát được, có các công trình bàn về tiêu đề văn bản
khác sau đây:
- Tác giả Lương Duy Thứ (1982), khi khảo sát “Thi pháp Lỗ Tấn” đã
quan tâm đến tính đa nghĩa của tiêu đề “Thuốc”. Và ông đã chỉ ra có đến ba
tầng nghĩa tập trung ở tiêu đề này. Tuy nhiên, những lí giải đó chưa được lập
thức một cách rõ ràng nhất.
- Nguyễn Thị Tuyết Ngân (1992) chú ý đến mặt sử dụng của tiêu đề
văn bản. Cụ thể là việc ngắt dòng không đúng chỗ trong việc trình bày mĩ
thuật của tiêu đề trên trang báo. Tác giả cũng nêu lên ba trường hợp phân
đoạn cú pháp sai, dẫn đến sự hiểu lầm có thể có trong tri giác tiêu đề văn bản.
(tháng 5/2011), Giáo dục và Thời đại (tháng 7/2011).
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Chúng tôi đặt ra cho luận văn phải giải quyết những nhiệm vụ sau đây:
- Thống kê định lượng các tiêu đề văn bản báo chí trong một số tờ báo
ở một thời đoạn nhất định.
- Miêu tả và phân tích cấu trúc, chức năng tiêu đề báo chí.
- Đề xuất những điều kiện để thiết lập một tiêu đề báo chí đúng và hay.
4. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu
4.1. Nguồn tư liệu
Do đề tài tập trung nghiên cứu về tiêu đề văn bản báo chí nói chung
nên phạm vi nghiên cứu khá rộng, trong khi đó, thời gian tiến hành nghiên
cứu có hạn. Chính vì vậy, với đề tài Đặc điểm tiêu đề văn bản báo chí, chúng
tôi chỉ tập trung khảo sát 2000 tiêu đề một số thể loại tiêu biểu như tin, bình
luận, phóng sự, tiểu phẩm trên báo Nhân dân, Giáo dục và Thời đại, Nghệ
9
An, Tuổi trẻ vào từng tháng nhất định trong năm 2011. Hàng năm, số lượng
tiêu đề bài báo trên các báo là vô cùng đồ sộ và cũng để tránh nghiên cứu
phiến diện, chúng tôi chọn từng tháng nhất định để kháo sát trên 4 tờ báo trên.
Cụ thể, báo Nhân dân vào tháng 2, có ngày thành lập Đảng Cộng Sản; báo
Tuổi trẻ vào tháng 3, tháng Thanh niên; báo Nghệ An vào tháng 5, ngày sinh
nhật Bác Hồ; báo Giáo dục và Thời đại vào tháng 7, mùa tuyển sinh. Số
lượng tiêu đề bao gồm 2000 tiêu đề.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
Xuất phát từ nhiệm vụ mà luận văn này đã đặt ra, chúng tôi chọn sử
dụng các phương pháp và thao tác cơ bản sau:
Phương pháp thống kê, phân loại và xử lí tư liệu.
Thao tác miêu tả, phân tích, tổng hợp để khảo sát các phương thức đặt
tiêu đề và cấu trúc tuyến tính của các tiêu đề trên báo Nhân dân (tháng
phương diện như nguồn gốc, chất liệu, chức năng, nguyên tắc cấu tạo, chúng
rất khác nhau. Khái niệm tiêu đề là tập hợp của nhiều chủng loại tiêu đề cụ
thể mà ta có thể phân chia thành tiêu đề văn bản và tiêu đề phi văn bản.
1.1.1.1. Tiêu đề phi văn bản
Tiêu đề phi văn bản là tiêu đề mà đối tượng định danh không phải là
văn bản hay một bộ phận trong văn bản. Ví dụ: tên cơ quan, tên trường học,
tên một tổ chức xã hội, tên một hãng sản xuất hay nhãn hiệu hàng hóa, biển
hiệu quảng cáo…Có thể phân tích để thấy rõ hơn bản chất của loại tiêu đề
không phải là tiêu đề văn bản này, nó gồm các tiểu loại sau:
Những tiêu đề này không phải gọi tên văn bản mà thông báo về sự hiện
diện của các tổ chức xã hội. Đó là tên các cơ quan, xí nghiệp, trường học, khu
phố, đường phố… Hình thức của chúng là những hàng chữ được ghi thành
bảng hiệu, biển hiệu, đôi khi có kèm theo các hình ảnh cách điệu tượng trưng.
Tiêu đề của một sản phẩm hàng hóa, thường được gọi là nhãn hiệu.
Trong kết cấu của chúng, thường hay xuất hiện các dạng tắt tố, kèm theo hình
ảnh tượng trưng hay minh họa để giới thiệu một sản phẩm hàng hóa. Ví dụ:
dầu gội đầu Clear, sữa tắm Lux, sữa đậu nành Fami…Tiêu đề loại này thực
chất là những danh từ riêng, định danh chủ yếu để phân biệt. Nó không nhất
11
thiết phản ánh nội dung hàng hóa. Nó chỉ là những cái tên ước lệ. Đôi khi,
cũng có thể nói về một địa điểm hay một tên người như: nước mắm Cửa Hội,
trà Dr Thanh…thì chính những địa danh, nhân danh ấy cũng là một kiểu ước
lệ để gọi tên hàng hóa. Cùng loại này, có thể kể đến cả tiêu đề của cửa hàng,
tiệm dịch vụ, những tấm panô quảng cáo.
Tiêu đề của một sản phẩm văn hóa hay tên một tác phẩm nghệ thuật, đó
là những tên phim, tên nhạc, tên kịch (kịch trên sân khấu chứ không phải văn
bản kịch…). Ngoài chất liệu chuyên biệt như màu sắc, ánh sáng, âm thanh, cử
chỉ…phim, nhạc, kịch có nhạc kèm theo lời. Nhưng đôi khi hoàn toàn không
Chương 3: So sánh tiêu đề báo chí với tiêu đề trong các văn bản khác
của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Thực tế, những tên gọi tắt của văn bản hay một bộ phận như gọi theo kí
hiệu thư viện: cuốn luận văn LA.002605; gọi theo thứ tự: quyển 1, quyển 2,
quyển 3, chương 1…không phải tiêu đề văn bản.
Như vậy, tiêu đề văn bản bao gồm hai tiểu loại: tiêu đề của văn bản
(tiêu đề chung) và tiêu đề của một bộ phận nào đó trong văn bản mà cần được
đặt tên (tiêu đề bộ phận). Tiêu đề văn bản là tiêu đề duy nhất ứng với một văn
bản chỉ có một tiêu đề, được thể hiện bằng yếu tố ngôn ngữ.
1.1.2. Khái quát về tiêu đề văn bản
1.1.2.1. Các tên gọi
Hiện nay, tiêu đề văn bản, bên cạnh cách gọi “tiêu đề” còn có nhiều
cách định danh khác như: tên sách, tên bài, tựa bài, đề mục, tựa đề, chương
mục, đầu đề, nhan đề, tít…
Đây là những tên gọi ứng với sở chỉ nằm trong phạm trù tiêu đề văn
bản, tuy gần nhau về khái niệm nhưng chúng không phải là một, nhiều khi
còn gây nhầm lẫn cho người sử dụng. Vì vậy, cần phải nêu và phân tích từng
tên gọi một.
Tên sách, tên bài là tiêu đề của những văn bản như sách hay bài báo
trong tạp chí nhưng không phải là tiêu đề văn bản vì không bao quát được tên
chương, tên tiết…Hơn nữa, “tên” bản thân nó không phải là thuật ngữ chuyên
dùng, nên không thể sử dụng thay thế cho tiêu đề văn bản được.
Đầu đề hay đề (headline), không ít trường hợp có chung sở chỉ với tiêu
đề văn bản. Ví dụ: có thể nói đầu đề bài báo, đầu đề quyển tiểu thuyết nhưng
nhiều khi lại vượt qua ngoài khuôn khổ ấy. Chẳng hạn, khi nói đầu đề hay đầu
đề bài toán hay đầu đề bài văn thì bản thân nó là những văn bản riêng biệt,
văn bản của người ra đề, còn phần lí giải đề toán, đề văn lại là những văn bản
khác - văn bản của người làm bài. Vì vậy, không thể lẫn lộn nó với tiêu đề
văn bản.
Nhan đề thường được người nghe tiếp nhận như là mặt hình thức của
quan sát tất cả các chủng loại tiêu đề. Từ đó, có thể nhận thấy rằng, việc dùng
tiêu đề văn bản làm thuật ngữ để chỉ phạm vi vấn đề luận văn nghiên cứu, chứ
không dùng các tên gọi trên cũng như gọi tít là hợp lí hơn cả.
1.1.2.2. Các loại tiêu đề văn bản
Dưới dạng thức là một phát ngôn hay một chuỗi phát ngôn, nhưng tùy
theo góc độ xem xét, tiêu đề có thể phân xuất thành các loại, hay nói cách
khác, nó có thể có những cương vị sau:
14
a.Tiêu đề văn bản là một phát ngôn độc lập
Tiêu đề văn bản thực chất là một thứ nhãn hiệu của văn bản. Chính vai
trò định danh ấy khiến nó có tính độc lập khá cao. Tính độc lập của nó rất
khác về chất với các phát ngôn trong văn bản. Trước hết, muốn độc lập (nghĩa
là có thể trở thành câu cơ sở), phát ngôn trong văn bản phải đầy đủ thành
phần cơ bản và không chứa các đại từ. Trong khi ấy, tiêu đề bất chấp điều
kiện này, nó vẫn có tính độc lập. Phát ngôn trong văn bản dù “độc lập” nhưng
vẫn bị chi phối bới tính kế thừa thông báo. Nghĩa là nó vẫn bị chi phối bởi các
phát ngôn trước và sau nó. Thường thì, phát ngôn trước là tiền đề cho một hay
nhiều phát ngôn sau. Và đến lượt chúng, các phát ngôn sau lại làm tiền đề cho
các phát ngôn sau nữa. Cứ thế, chúng dựa dẫm vào nhau, liên kết với nhau
theo hình tuyến. Phát ngôn tiêu đề, trái lại, không bị ràng buộc như vậy, nó
được phân giới với phần văn bản còn lại khá rõ, dưới nhiều dạng thức hay
màu sắc, kiểu chữ khác nhau, nhưng thường gặp nhất là ngăn cách với phần
còn lại bởi một khoảng trống để người đọc dễ phân biệt.
Đối với những phát ngôn không đầy đủ trong văn bản, người ta có thể
dựa vào văn cảnh để khôi phục các yếu tố tỉnh lược. Trong khi ấy, các thành
phần “bị thiếu” trong phát ngôn tiêu đề thường không thể dựa vào thủ pháp
này mà phải đọc hết văn bản may ra mới khôi phục lại được. Tất nhiên, có
một số trường hợp, chỉ cần đọc một vài câu mở đầu hay đoạn mở đầu văn bản
phần nêu, phần đề và phần còn lại của văn bản là phần báo, phần thuyết.
Nhưng khác với phần đề trong câu đề - thuyết, tiêu đề văn bản có tư cách là
một phần đề mà nội dung của nó là cái biểu trưng cho toàn bộ nội dung của
phần thuyết, tức phần còn lại của văn bản hay đoạn văn.
Khi đại diện cho toàn bộ văn bản, có quan hệ xuyên suốt với toàn phần
còn lại của văn bản đứng sau và nằm ở đầu văn bản thì nó chính là tiêu đề
chung. Trái lại, khi nó đại diện cho một đoạn văn trong văn bản và đứng đầu
đoạn văn ấy thì nó là tiêu đề bộ phận. Tiêu đề bộ phận có quan hệ trực tiếp
với đoạn văn mà nó định danh. Đồng thời, nó có quan hệ giãn cách với tiêu đề
chung và các tiêu đề bộ phận khác (nếu văn bản có nhiều tiêu đề bộ phận). Do
đó, tiêu đề bộ phận có ba chức năng chính: khái quát nội dung của đoạn văn
mà nó định danh; cụ thể hóa từng phần nội dung của tiêu đề chung; là một
mắt xích trong dây chuyền tiêu đề bộ phận và tiêu đề chung.
1.1.2.3. Các hướng nghiên cứu tiêu đề văn bản
Tiêu đề văn bản có thể được nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau:
Nếu tiếp cận theo phương diện xã hội học của tiêu đề thì sẽ phát hiện
ra cách đặt tên mang tính đặc thù ở những vùng phương ngữ khác nhau, hay ở
cộng đồng người có trình độ, nghề nghiệp, giới tính khác nhau, hoặc tìm ra
những đặc trưng mang phong cách cá nhân qua cách đặt tiêu đề văn bản như:
Thu điếu, Thu ẩm, Thu vịnh của Nguyễn Khuyến; Mưa xuân, Xuân về, Mùa
16
xuân xanh, Thơ xuân, Tết của mẹ tôi, Cô lái đò, Xuân tha hương, Xuân vẫn
tha hương, Xuân lại tha hương,…của Nguyễn Bính.
Còn cách tiếp cận tiêu đề văn bản từ phương diện tâm lí học thì sẽ nhằm
vào việc đo tác động của tiêu đề văn bản đến những kiểu thụ ngôn khác nhau.
Việc xem xét cách đặt tiêu đề văn bản của một trào lưu văn học như
Thơ mới, Thơ văn kháng chiến, Tự Lực văn đoàn…trong một giai đoạn nào
đó để tìm hiểu thị hiếu sáng tác này cũng như việc khảo sát chuyển đổi cách
nay, có thể có cơ sở để so sánh đối chiếu từng giai đoạn với nhau một cách có
hệ thống. Cũng có thể nghiên cứu tiêu đề ở bình diện lịch đại nhưng hẹp hơn
như chỉ trong phạm vi so sánh tiêu đề tiểu thuyết hay báo chí. Trong bình diện
này, tiêu đề có khả năng phản ánh đầy đủ các mối quan hệ tiếp xúc, bao gồm
cả vay mượn và Việt hóa, giữa tiếng Việt và tiếng Hán, tiếng Pháp, tiếng
Anh…
Cần xác định thông qua con đường so sánh lịch sử không phải để phục
nguyên các dạng thô sơ của tiêu đề mà là để đối chiếu phạm vi hoạt động
rộng, hẹp; cấu trúc đơn giản hay phức tạp, để tìm ra các quan hệ và ảnh hưởng
do tiếp xúc ngôn ngữ mang lại. Có hay không tác dụng tâm lí xã hội, nếu có
thì mức độ mạnh yếu thế nào giữa cấu trúc tiêu đề và giá trị thông tin do nó
sản sinh.
Tiêu đề văn bản được đề cập đến trong luận văn này là dòng chữ đứng
ở vị trí đầu văn bản, được trình bày bằng những co chữ riêng cho phép phân
biệt nó với toàn bộ phần còn lại của văn bản. Là hệ thống nằm trong một hệ
thống lớn hơn nhưng theo chúng tôi tiêu đề văn bản là bộ phận tiêu biểu và
quan trọng nhất. Nó tiêu biểu và quan trọng không chỉ ở hình thức cấu tạo đa
dạng mà còn ở nội dung hàm súc, có sức diễn đạt được nhiều phương diện, cả
chiều rộng lẫn chiều sâu, không chỉ có số lượng lớn so với các loại tiêu đề
khác mà còn thể hiện nhiều đặc điểm phong cách ngôn ngữ. Nó có sức lan tỏa
rất lớn đến đời sống tinh thần của toàn xã hội, có những ảnh hưởng không thể
phủ nhận được từ tâm lí tiếp nhận công nghiệp của xã hội hiện đại.
1.2. Tiêu đề văn bản báo chí
Do tiêu đề văn bản báo chí liên quan trực tiếp và quan trọng nhất đối
với vấn đề mà luận văn khảo sát, nghiên cứu nên chúng tôi tách thành một
mục riêng để tìm hiểu.
1.2.1. Đặc điểm của tiêu đề văn bản báo chí
Ngôn ngữ của phong cách báo chí chủ yếu là ngôn ngữ thông tin, sự
kiện. Về nguyên tắc, đây là ngôn ngữ định lượng chứ không phải định tính.
Nghĩa là, thông qua nội dung chính trong ngôn từ ta có thể lượng hóa sự kiện
bài báo là khổng lồ. So với tiêu đề sách, các bài hát, số lượng tiêu đề các loại
này không ít nhưng hạn chế hơn nhiều.
Thứ hai, chính vì số lượng tiêu đề bài báo lớn như vậy nên ngoại trừ
những tiêu đề rất đặc biệt, cực kì hấp dẫn, có khả năng đập mạnh vào thị giác
người đọc thì khó có thể được ghi nhớ hay nhắc lại. Từ việc không nhớ tiêu
đề, độc giả cũng có thể quên luôn nội dung bài báo. Trong khi đó, nếu quên
tên một bài hát người ta vẫn có thể nhớ giai điệu hay lời của nó.
Thứ ba, đời sống của tiêu đề bài báo là rất ngắn ngủi, xét về mặt nào
đó, nó chỉ sống trong một khoảng thời gian giữa hai kì báo, (12 giờ, một ngày,
ba ngày, một tuần, một tháng…). Trong khi đó, tiêu đề của một cuốn sách,
19
một ca khúc có thể tồn tại lâu hơn nhất là khi những ca khúc, cuốn sách đó đã
đi vào lòng người đọc, người nghe.
Thứ tư, tiêu đề bài báo đòi hỏi sự hấp dẫn cao. Số đông người đọc và
các nhà báo khi được hỏi đều thừa nhận là luôn có hứng thú khi đọc những
bài báo có tiêu đề hấp dẫn. Và hầu hết các nhà báo đều cố gắng đặt tiêu đề
thật hấp dẫn khi viết báo, mặc dù đây không phải là một công việc đơn giản.
Bởi vậy, đối với một số người, đặt xong tiêu đề coi như hoàn thành 50% công
việc viết một bài báo. Tiêu đề phải hấp dẫn không phải là yêu cầu cao nhất
đối với việc đặt tên sách hay tác phẩm âm nhạc.
1.2.1.2. Tiêu đề văn bản báo chí trong từng thể loại
Tiêu đề của một tác phẩm báo chí phụ thuộc vào nhiều yếu tố:
+ Tôn chỉ, mục đích của một tờ báo
+ Chủ đề nội dung bài báo
+ Hình thức thể loại bài báo
+ Phong cách, bút pháp, sở trường ngôn ngữ của tác giả bài báo
Trong đó, yếu tố thể loại của bài báo có vai trò rất quan trọng. Thể loại
của bài báo chế định mạnh đến việc đặt tiêu đề, và đương nhiên, tiêu đề của
hay một cấu trúc từ đảm nhiệm. Ví dụ: Nam Đàn: tập huấn luật Người cao
tuổi Việt Nam (Nghệ An, 5/5/2011); Nghệ An: 9 học sinh được miễn thi tốt
nghiệp THPT (Nghệ An, 4/5/2011); Nghệ An: bắt đối tượng cắt trộm cáp
quang (Tuổi trẻ, 13/3/2011); Cụm thi TP HCM: An ninh trật tự phòng thi
được đảm bảo ( Giáo dục và Thời đại, 5/7/2011)
+ A:B là cấu trúc đề ứng (biến thể 2):
Đề là thời gian hay sự kiện. Ví dụ: Vòng đấu thứ 14 Eximbank Vleague
2011: SLNA - Khánh Hòa: 4-0 Thắng đậm, SLNA giữa vững ngôi đầu (Nghệ
An, 16/5/2011); Dự tuyển tiến sĩ: 3 đối tượng được miễn kiểm tra ngoại ngữ
(Tuổi trẻ, 20/3/2011); 2011: Năm bùng nổ du lịch châu Á (Tuổi trẻ,
8/3/2011).
+ A:B là cấu trúc đề ứng
Đề nêu chủ thể, ứng là một sự tuyên bố, một nhận định về một phương diện
nào đó. Ví dụ : Giám đốc TDTT Hoàng Vĩnh Giang : Năm 1993, Hà Nội sẽ
đầu tư cho bóng đán nhiều hơn năm 1992 (Lao động 18/2/1993).
+ A:B là cấu trúc chủ vị
Nhưng chủ ngữ A thường đặt trước dấu hai chấm với dụng ý nhấn mạnh,
làm nổi bật chủ đề của hành động B trong biểu thị. Ví dụ : Bệnh viện Nhi Nghệ
An : Đưa vào sử dụng nhà điều trị 6 tầng (Nghệ An, 19/5/2011) ; Báo Nghệ An
- Báo Hà Tĩnh : Giao lưu văn nghệ, thể thao chào mừng các ngày lễ lớn (Nghệ
An, 20/5/2011). Nhìn chung, kết cấu tiêu đề tin tức là do câu định hướng trần
thuật. Rất ít trường hợp tiêu đề tin tức do câu nghi vấn, cảm thán hay câu cầu
khiến đảm nhận. Cấu trúc tiêu đề văn bản ít nhiều có lệ thuộc vào đề tài được đề
cập hay chủ thể vận động được nhắc đến trong bản tin.
21
b.Tiêu đề văn bản tiểu phẩm
Tiêu đề văn bản tiểu phẩm thường có ý nghĩa rất hàm súc và đa nghĩa,
lại chứa nhiều yếu tố biểu cảm, thường sử dụng khách ngôn, nhất là khách
22
d. Tiêu đề thể loại bình luận
Bình luận là một thể loại trong nhóm chính luận báo chí, nhiệm vụ của
nó là diễn đạt quan điểm tư tưởng của tác giả và tòa soạn về một vấn đề thời
sự hay sự kiện, có ý nghĩa làm cho độc giả hiểu được mối quan hệ đó theo
một quan điểm nhất định và từ sự đánh giá đó rút ra được kết luận mang tính
chất chính trị. Một bài bình luận tức là một sự giải thích, sự cắt nghĩa một vấn
đề, một hiện tượng, một quá trình. Bình luận còn có nghĩa là dẫn giải, chú
thích, xâu chuỗi các chi tiết về sự vật, hiện tượng, sự kiện…được khắc hoạ
với bản chất toàn vẹn của chúng trong suy nghĩ, nhận thức và tình cảm của
công chúng. Bình luận, chính vì thế, có tác dụng rất lớn trong việc giáo dục,
tuyên truyền, hướng dẫn dư luận xã hội trước những sự kiện vấn đề nảy sinh
trong cuộc sống xã hội. Do đây là thể loại mà mỗi bài viết trong đó thường
bày tỏ quan điểm, thái độ, chính kiến về một vấn đề nào đó nên nhất thiết phải
sử dụng từ toàn dân, chuẩn mực, chính xác để trình bày một cách rõ ràng,
mạch lạc các luận điểm, luận cứ để không gây hiểu nhầm, hiểu sai vấn đề
đang bình luận. Tiêu đề bình luận thường khá ngắn gọn, từ 2 - 6 tiếng. Trong
các bài bình luận, tác giả nêu lên thái độ, chính kiến của mình đối với vấn đề
bình luận, do vậy tiêu đề các bài bình luận có sử dụng các từ cầu khiến (chớ ,
đừng, không, hãy…) khá phổ biến. Ngoài ra, tiêu đề bài báo thuộc thể loại
này còn sử dụng các biện pháp tu từ để tạo ấn tượng cho tiêu đề. Nó tạo cho
bài bài bình luận có một sắc thái mới thông qua những hình ảnh ẩn dụ, so
sánh…khiến cho người đọc phải tò mò đọc bài bình luận, không những thế
còn tạo sự liên tưởng nơi độc giả. Xét về hệ thống dấu câu thì dấu chấm lửng
và dấu ngoặc kép được sử dụng như một thủ pháp nghệ thuật tạo sự chú ý, bắt
mắt độc giả. Ví dụ: Lại càng lo! (Tuổi trẻ, 14/3/2011); Thảm hoạ không của
riêng ai! (Tuổi trẻ, 19/3/2011); Chờ lộ trình “hết thiếu điện” (Tuổi trẻ,
23/3/2011); Murray chỉ là…(Tuổi trẻ, 27/3/2011); Những “cục sạn” trong
kinh doanh xăng dầu (Tuổi trẻ, 29/3/2011); Vô tình hay…cố ý! (Nghệ An,
Nếu trong văn bản hai yếu tố vừa nhắc đến có thể dễ dàng nhận diện, tức là
một số từ ngữ nào đó chuyên đảm trách chức năng này thì dự báo và hồi cố
trong tiêu đề văn bản lại là một công đoạn diễn ra quá trình văn bản dược thực
hiện dưới dạng tiềm ẩn. Chúng xảy ra một cách đồng thời trong quá trình lập
văn bản cũng như giải văn bản.
Một văn bản chỉ được coi là hoàn chỉnh khi ta có thể đặt cho nó một
tiêu đề dưới dạng này hay dạng khác. Điều đó nói lên rằng, tiêu đề văn bản
là yếu tố mở đầu nhưng cũng là biểu tượng kết thúc trong quá trình lập văn
bản. Điều này đã được I.R.Galperin khẳng định : “Tiêu đề văn bản nói lên ý
24
đồ chủ đạo, tư tưởng, quan điểm của người tạo ra văn bản khi thì dưới hình
thức văn bản rõ ràng cụ thể, khi thì dưới hình thức mập mờ tàng ẩn” [8, tr121]
+ Quá trình giải văn bản
Trước một văn bản cụ thể, người thụ ngôn có thể quyết định đọc nó
(đọc kỹ hoặc đọc lướt) tức giải mã nó, nhưng cũng có thể gạt nó qua một bên,
có nghĩa là không tiến hành giải mã nó. Có ý nghĩa quyết định đối với sự lựa
chọn đó, không thể không có vai trò của tiêu đề văn bản. Bởi vì, tiêu đề văn
bản là yếu tố đầu tiên được người tiếp nhận văn bản tri giác. Nó có thực hiện
chức năng kích thích hay không, ngoài nội dung vấn đề nó đề cập có phù hợp
với nhu cầu người tiếp nhận văn bản hay không còn có những nét tri thức toát
ra từ cấu trúc tiêu đề. Nói cách khác, cấu trúc của nó có gì lạ không, có gợi ra
được sự tò mò không? Nó có phải là chủ đề mà người đọc quan tâm không?
Sau khi đã đi vào văn bản, tiêu đề sẽ là đối tượng nhận thức và tái nhận thức
nhiều lần. Nó vừa thực hiện chức năng dự báo vừa là cái nút quan trọng trong
tuyến hồi cố. Nó là một tiêu điểm (forcus) mà các yếu tố làm nên văn bản
phải hướng về. Và trong quá trình đọc - hiểu văn bản, người tiếp nhận văn
bản cũng luôn luôn hướng về nó.
Tiêu đề văn bản là yếu tố đầu tiên và cũng là yếu tố cuối cùng chi phối
những phát ngôn độc lập khi tách rời khỏi văn cảnh, tất nhiên, mức độ, độc
lập của nó có phần kém hơn tiêu đề chính.
+ Tiêu đề văn bản là một khách ngôn
Tiêu đề - khách ngôn cũng là tiêu đề - trích dẫn. Nguồn trích dẫn này
rất phong phú và đa dạng, có thể từ nguồn văn học dân gian, từ một văn bản
khác, hoặc từ một câu tuyên ngôn nào đó…và chỗ trích dẫn có thể dẫn
nguyên dạng hoặc chỉ lấy một vài thành tố. Nhưng dù sao, cuối cùng, nó là
khách ngôn đã được người phát ngôn chủ ngôn hóa.
+ Tiêu đề văn bản là một chủ ngôn
Tiêu đề văn bản có thể là một chủ ngôn, tức là do người phát ngôn sáng
tạo ra với đầy đủ dấu ấn cá nhân của mình, qua đó, có thể hiện nét độc đáo về
phong cách cá nhân.
+ Tiêu đề văn bản là một phát ngôn biểu trưng
Loại tiêu đề này biểu trưng cho nội dung toàn văn bản hoặc nội dung
của đoạn văn mà nó là tên gọi. Nó đại diện cho toàn bộ văn bản, có quan hệ
xuyên suốt với toàn bộ phần còn lại của văn bản.
1.2.2.2. Cấu trúc và chức năng của tiêu đề văn bản báo chí
a. Cấu trúc của tiêu đề văn bản báo chí
Cấu trúc của tiêu đề văn bản bao gồm cấu trúc hướng nội và cấu trúc
hướng ngoại. Cấu trúc hướng nội là cách tổ chức bên trong của một tiêu đề
văn bản khi tách khỏi văn cảnh. Nói rõ hơn, đó là mối quan hệ về hình thức
và nội dung giữa các yếu tố tạo nên chỉnh thể của tiêu đề. Cấu trúc hướng
Copyright: Tài liệu đại học ©