B GIO DC V O TO
TRNG I HC VINH

PHAN TRUNG KIấN

xây dựng và sử dụng lợc đồ trong dạy học lịch sử
việt nam (1954 - 1975) ở lớp 12 trờng thpt
(chơng trình chuẩn)
CHUYÊN NGàNH: Lý LUậN Và PPDH Bộ MÔN LịCH Sử
Mã Số: 60.14.10

LUN VN THC S KHOA HC GIO DC

Ngi hng dn khoa hc:

PGS. TS. TRN VIT TH

NGH AN - 2012


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số
liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực, được
các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong
bất kỳ một công trình nào khác.
Vinh, tháng 9 năm 2012
Tác giả
Phan Trung Kiên


LỜI CẢM ƠN


Công nghiệp hóa, hiện đại hóa

SGK:

Sách giáo khoa

QLVNCH:

Quân lực Việt Nam cộng hòa

VNCH:

Việt Nam cộng hòa

XHCN:

Xã hội chủ nghĩa

THCS:

Trung học cơ sở

THPT:

Trung học phổ thông


MỤC LỤC
Trang


Đóng góp của luận văn..........................................................................

9.

Cấu tạo của luận văn...........................................................................

NỘI DUNG...................................................................................................
Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG
VÀ SỬ DỤNG LƯỢC ĐỒ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ
VIỆT NAM (1954 - 1975) Ở LỚP TRƯỜNG THPT
(CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN).......................................................

1.1.

Cơ sở lý luận.......................................................................................

1.1.1. Đồ dùng trực quan và cách phân loại..................................................
1.1.2. Đồ dùng trực quan quy ước và cách phân loại....................................
1.2.

Cơ sở thực tiễn của việc xây dựng và sử dụng lược đồ trong dạy
học lịch sử...........................................................................................

1.2.1. Mục đích điều tra khảo sát..................................................................
1.2.2. Nội dung điều tra.................................................................................
1.2.3. Kết quả điều tra...................................................................................
Chương 2. XÂY DỰNG LƯỢC ĐỒ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT
NAM GIAI ĐOẠN (1954 - 1975) Ở LỚP 12 - TRƯỜNG
THPT (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)............................................

2.2.5. Xây dựng lược đồ trong dạy học lịch sử phải đảm bảo yêu cầu giáo
dục tư tưởng, tình cảm đạo đức và phát triển nhân cách học sinh..........
2.2.6. Xây dựng lược đồ trong dạy học lịch sử phải phát huy tính tích
cực của học sinh..................................................................................
2.3.

Hệ thống các lược đồ cần xây dựng trong khóa trình lịch sử Việt
Nam (1954 - 1945) ở lớp 12 - Trường THPT (Chương trình chuẩn)
.............................................................................................................


2.4.

Quy trình xây dựng lược đồ trong dạy học lịch sử ở trường trung
học phổ thông......................................................................................

2.4.1. Những nguyên tắc cơ bản khi xây dựng lược đồ giáo khoa lịch sử
.............................................................................................................
2.4.2. Các bước xây dựng lược đồ giáo khoa lịch sử....................................
Chương 3. MỘT SỐ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG LƯỢC ĐỒ TRONG DẠY
HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN (1954 - 1975) Ở
LỚP 12 - TRƯỜNG THPT (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)...........

3.1.

Những yêu cầu khi sử dụng lược đồ trong dạy học lịch sử ở
trường trung học phổ thông.................................................................

3.1.1. Phải nắm vững nội dung, ý nghĩa của lược đồ khi sử dụng................
3.1.2. Phải xác định đúng thời điểm, địa điểm để sử dụng lược đồ..............


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Trong dạy học lịch sử nguyên tắc trực quan là một nguyên tắc quan
trọng, nhằm tạo cho học sinh những biểu tượng và hình thành các khái niệm
trên cơ sở trực tiếp quan sát hiện vật hay đồ dùng trực quan minh họa cho sự
vật.
V.I.Lê-nin có một mệnh đề rất nổi tiếng “Từ trực quan sinh động đến tư
duy trừu tượng, và từ tư duy trừu tượng tới thực tiễn - đó là con đường biện
chứng của sự nhận thức chân lý, của sự nhận thức thực tại khách quan”. Việc
nhận thức lịch sử cũng diễn ra theo con đường biện chứng như V.I.Lê-nin đã
nêu, tuy nhiên “trực quan sinh động” trong nhận thức lịch sử không thể bắt
đầu từ cảm giác trực tiếp về hiện thực lịch sử đã qua, mà từ những biểu tượng
được tạo nên trên cơ sở tiếp thu, tìm hiểu kiến thức qua tài liệu và bản đồ giáo
khoa. Từ biểu tượng mới xây dựng, tạo nên khái niệm lịch sử, có nội dung
khoa học phong phú. Trong cuốn "Phương pháp dạy học lịch sử" của GS
Phan Ngọc Liên, PGS Trần Văn Trị (chủ biên), các tác giả khẳng định "Do
đặc điểm của dạy học lịch sử, không trực tiếp quan sát các sự kiện. Trong
dạy học lịch sử, phương pháp trực quan, góp phần quan trọng tạo biểu tượng
cho học sinh, cụ thể hóa các sự kiện và khắc phục tình trạng“hiện đại hóa”
lịch sử của học sinh” [48, 43]. Đồ dùng trực quan nói chung và lược đồ nói
riêng là chổ dựa để giúp học sinh hiểu biết sâu sắc bản chất của sự kiện, hình
thành các khái niệm lịch sử, nắm vững các quy luật của sự phát triển xã hội,
nhớ kĩ, hiểu sâu những hình ảnh, những kiến thức lịch sử. Hình ảnh được giữ
lại đặc biệt vững chắc trong trí nhớ của chúng ta là hình ảnh mà chúng ta thu
nhận được bằng trực quan. Cùng với việc góp phần tạo biểu tượng và hình
thành khái niệm lịch sử, đồ dùng trực quan còn phát triển khả năng quan sát,
trí tưởng tượng, tư duy và ngôn ngữ cho học sinh, giáo dục cho học sinh lòng

1


2


1.3. Khóa trình lịch sử Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975 là một thời
kì quan trọng của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc của nhân dân ta, đây là
giai đoạn diễn ra cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước với nhiều sự kiện về
kinh tế, chính trị, quân sự và ngoại giao. Đồng thời đây cũng là giai đoạn thể
hiện cao độ truyền thống yêu nước, ý chí anh hùng bất khuất của nhân dân ta
trong công cuộc xây dựng XHCN ở miền Bắc, đấu trang giải phóng miền
Nam, thống nhất nước nhà. Từ những nội dung của khoá trình lịch sử Việt
Nam giai đoạn 1954 - 1975, rất cần thiết phải xây dựng và sử dụng lược đồ để
phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử, góp phần nâng cao
chất lượng dạy học bộ môn.
Tuy nhiên, vì nhiều lí do khách quan, chủ quan mà vấn đề xây dựng và
sử dụng lược đồ trong dạy học lịch sử ở giai đoạn này chưa được chú trọng và
quan tâm đúng mức nên đã làm ảnh hưởng lớn đến việc nâng cao chất lượng
dạy học bộ môn.
Vì những lý do cụ thể như vậy, tôi đã chọn đề tài "Xây dựng và sử dựng
lược đồ trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954 - 1975) ở lớp 12 trường
THPT (chương trình Chuẩn)" làm luận văn cao học, vừa có ý nghĩa về mặt
khoa học, bổ sung cho lí luận dạy học lịch sử, nhất là việc xây dựng và sử
dụng lược đồ trong dạy học lịch, vừa có ý nghĩa thực tiễn, góp phần nâng cao
chất lượng dạy học bộ môn hiện nay.
2. Lịch sử vấn đề
Việc xây dựng và sử dụng lược đồ trong dạy học lịch sử đã thu hút được
sự quan tâm của nhiều nhà khoa học, nghiên cứu lí luận dạy học, giáo dục,
giáo dục địa lí và giáo dục lịch sử. Cho đến nay đã có nhiều bài viết, công
trình nghiên cứu của các nhà khoa học, nghiên cứu giáo dục, quản lý giáo dục
và các nhà sử học đề cập đến vấn đề này ở các khía cạnh và mức độ khác

trực quan” sẽ có khả năng làm cho lớp học sinh động, dạy học sinh hiểu biết
và nghiên cứu thực tế hiệu quả.
Viện sĩ N.G. Đairi trong cuốn "Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?"
đã đề cập đến phương pháp trực quan. Theo ông, “hơn tất cả các cách thức,
cách hỏi bằng phương pháp cho lập bảng giúp học sinh so sánh và trên cơ sở

4


đó mà đánh giá các biến cố, các quá trình, các hình thái phát triển kinh tế xã
hội” hoặc“việc hỏi và cách cho lập sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước… cho
phép tái hiện sự hiểu biết vấn đề tốt hơn là hỏi cách khác” [ 19; 16].
Nhìn chung, các tác phẩm mà chúng tôi đã điểm qua ở trên đã đề cập đến
những nội dung, kĩ năng, hình thức xây dựng bản đồ; nhấn mạnh tầm quan
trọng của nguyên tắc trực quan trong dạy học.
2.2.Ở trong nước
Có nhiều tác phẩm, công trình nghiên cứu khoa học, sách, báo, luận văn,
luận án đề cập đến lý luận và phương pháp sử dụng đồ dùng trực nhằm phát
huy tính tích cực của học sinh. Tiêu biểu như các công trình sau:
- Giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử tập tập 2” của Phan Ngọc Liên
(chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi (xuất bản năm 2002) đã trình
bày một số vấn đề lý luận về phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong
dạy học lịch sử ở trường phổ thông, vị trí, ý nghĩa của sử dụng đồ dùng trực
quan trong dạy học và cho rằng: “nguyên tắc trực quan là một trong những
nguyên tắc cơ bản của lí luận dạy học, nhằm tạo biểu tượng cho học sinh và
hình thành các khái niệm trên cơ sở trực tiếp quan sát hiện vật đang học hay
đồ dùng trực quan minh họa cho sự vật. Trong dạy học lịch sử, phương pháp
trực quan góp phần quan trọng tạo biểu tượng cho học sinh, cụ thể hóa các
sự kiện và khắc phục tình trạng“hiện đại hóa” lịch sử của học sinh” [48; 43].
. - Trong cuốn "Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử ở

thành kiến thức mới cho học sinh thông qua các bài học lịch sử Việt Nam
(1954 - 1975) ở lớp 12 trường THPT (chương trình Chuẩn) có hiệu quả.
- Thực nghiệm sư phạm về các hình thức, biện pháp sử dụng trên tại một
số trường trung học phổ thông ở Hà Tĩnh, để làm cơ sở cho việc rút ra những
kết luận khoa học, những đề xuất kiến nghị nhằm xây dựng và sử dụng có
hiệu quả lược đồ trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954 - 1975) ở lớp 12
trường THPT (chương trình Chuẩn).
6. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
6.1. Cơ sở phương pháp luận
Quán triệt lý luận chủ nghĩa Mác - Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan
điểm đường lối của Đảng và Nhà nước về lịch sử, văn hóa, giáo dục và lý
luận dạy học bộ môn Lịch sử.
6.2. Phương pháp nghiên cứu
Chủ yếu vận dụng các phương pháp nghiên cứu của khoa học giáo dục:

8


- Nghiên cứu lý thuyết, nghiên cứu các tài liệu, văn kiện của Đảng, lý
luận dạy học bộ môn, tâm lí học, giáo dục học, chương trình sách giáo khoa
Lịch sử lớp 12 ở trường THPT và các tài liệu liên quan khác.
- Điều tra thực tế việc xây dựng và sử dụng lược đồ trong dạy học lịch sử
ở các trường THPT nói chung, lịch sử Việt Nam giai đoạn (1954 - 1975) nói
riêng bằng phỏng vấn, quan sát, phiếu điều tra, dự giờ, thăm lớp, kiểm tra
đánh giá học sinh để có kết luận chính xác về thực trạng việc xây dựng và sử
dụng lược đồ trong dạy học lịch sử.
- Thực nghiệm sư phạm: Thực nghiệm từng phần các hình thức và biện
pháp sử dụng sử dụng lược đồ trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn
(1954 - 1975), đối với lớp thực nghiệm và đối chứng đối ở các trường THPT
tỉnh Hà Tĩnh để minh chứng cho tính đúng đắn, khả thi của biện pháp sư

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng và sử dụng lược
đồ trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954 - 1975) ở lớp 12 trường THPT
(chương trình Chuẩn).
Chương 2: Xây dựng lược đồ trong dạy học lịch sử Việt Nam (1954 1975) ở lớp 12 trường THPT (chương trình Chuẩn).
Chương 3: Một số biện pháp sử dụng lược đồ trong dạy học lịch sử Việt
Nam (1954 - 1975) ở lớp 12 trường THPT (chương trình Chuẩn).

10


NỘI DUNG
Chương 1:
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG VÀ SỬ
DỤNG LƯỢC ĐỒ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1954 1975) Ở LỚP 12 TRƯỜNG THPT (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)
1.1. Cơ sở lý luận
1.1.1. Đồ dùng trực quan và cách phân loại
Mỗi môn học có những đặc trưng riêng vì vậy phương pháp dạy học
cũng có những đặc trưng riêng phù hợp với từng môn học. Trong lý luận dạy
học nguyên tắc trực quan là một nguyên tắc quan trọng: "Ý nghĩa cơ bản và
hợp lý của nguyên tắc đó là ở chỗ nó đối lập với việc truyền thụ bằng lời một
cách giáo điều. Nguyên tắc này giúp học sinh, bằng kinh nghiệm của bản
thân, nhìn thấy được tri thức cụ thể làm nền tảng cho tư duy" [44; 30].
Trong dạy học lịch sử nguyên tắc trực quan là một nguyên tắc cơ bản của
lí luận dạy học, nhằm tạo cho học sinh những biểu tượng và hình thành khái
niệm trên cơ sở quan sát hiện vật đang học hay đồ dùng trực quan minh họa
về sự vật. K.Đ.U-sin-xki cho rằng "nguyên tắc trực quan là cách học không
chỉ dựa vào lời nói, mà còn dựa vào những hình ảnh cụ thể mà học sinh trực
tiếp thu nhận được" [34; 5].
Lý luận dạy học lịch sử quan niệm đồ dùng trực quan gồm 3 dạng:
- Đồ dùng trực quan hiện vật: Là những hiện vật do lịch sử để lại chứ

- Loại tranh ảnh
Dù có những quan niệm khác nhau trong việc phân loại đồ dùng trực
quan, song về cơ bản chúng ta có thể chia ra thành ba nhóm lớn thường được
sử dụng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông:
- Nhóm thứ nhất: Đồ dùng trực quan hiện vật gồm những di tích lịch sử
và cách mạng (như thành nhà Hồ, hang Pác Bó, nhà số 5D Hàm Long...),
những di vật khảo cổ và di vật thuộc các thời đại lịch sử (như công cụ đồ đá
cũ núi Đọ, trống đồng Đông Sơn, cọc gỗ Bạch Đằng, trống và cờ trong thời
kỳ Xô viết Nghệ - Tĩnh, truyền đơn cách mạng…)
- Nhóm thứ hai: Đồ dùng trực quan tạo hình, bao gồm các loại phục chế,
mô hình, sa bàn, tranh ảnh lịch sử… Nó có khả năng khôi phục lại hình ảnh

12


của con người, đồ vật, biến cố, sự kiện lịch sử một cách cụ thể, sinh động và
khá xác thực bằng các phương tiện của nghệ thuật tạo hình.
- Nhóm thứ ba: Đồ dùng trực quan quy ước là các loại bản đồ lịch sử, đồ
thị, sơ đồ, niên biểu… Loại đồ dùng trực quan này tạo cho học sinh những
hình ảnh tượng trưng, khi phản ánh những mặt chất lượng và số lượng của
quá trình lịch sử, đặc trưng khuynh hướng phát triển của hiện tượng kinh tế,
chính trị - xã hội của đời sống. Nó không chỉ là phương tiện để cụ thể hóa sự
kiện lich sử mà còn là cơ sở để hình thành khái niệm cho học sinh.
1.1.2. Đồ dùng trực quan quy ước và cách phân loại
1.1.2.1. Đồ dùng trực quan quy ước
"Đồ dùng trực quan quy ước là những bản đồ, ký hiệu hình học đơn giản
được sử dụng trong dạy học lịch sử, loại đồ dùng này là đồ dùng mà giữa
người thiết kế đồ dùng, người sử dụng và người học có một quy ước ngầm
nào đó (về màu sắc, kí hiệu hình học và tỉ lệ xích)" [27;13].
Đồ dùng trực quan quy ước tạo cho học sinh những hình ảnh tượng

sinh hiểu được bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử một cách đầy đủ và
toàn diện. Niên biểu chuyên đề chỉ ghi những sự kiện kiện cơ bản, nêu được
nội dung chủ yếu của mỗi giai đoạn song lại vừa khôi phục đúng bức tranh
lịch sử quá khứ, vừa thấy rõ sự phát triển lôgíc của lịch sử.
- Niên biểu so sánh: Dùng để đối chiếu các sự kiện, so sánh các sự kiện
xảy ra cùng một lúc trong lịch sử, nhằm làm nổi bật bản chất đặc trưng của
các sự kiện ấy, hoặc để rút ra một kết luận khái quát có tính chất nguyên lý.
b. Sơ đồ, biểu đồ
- Sơ đồ là đồ dùng trực quan quy ước nhằm cụ thể hóa nội dung sự kiện
bằng những hình học đơn giản, diễn tả một tổ chức cơ cấu xã hội, một chế độ
chính trị, mối quan hệ giữa các sự kiện lịch sử.
- Biểu đồ là sự biểu hiện tổng giá trị của hiện tượng trên một đơn vị lãnh
thổ được lấy theo ranh giới hành chính bằng cách dùng các biểu đồ với kích
thước tương ứng, với tổng giá trị sản lượng của chúng bố trí trên phạm vi lãnh
thổ. Việc sử dụng biểu đồ giúp học sinh dễ xác định được giá trị của các hiện
tượng và mối quan hệ giữa chúng.

14


c. Đồ thị
Dùng để diễn tả quá trình phát triển, sự vận động của một sự kiện lịch sử,
trên cơ sở nội dung số liệu, tài liệu thống kê trong bài học. Đồ thị có thể biểu
diễn bằng một mũi tên để minh hoạ sự vận động đi lên, sự phát triển của một
sự kiện, hiện tượng lịch sử và được biểu diễn trên các trục hoành (ghi thời
gian) và trục tung (ghi sự kiện). Đồ thị có thể chia làm 2 loại:
- Đồ thị đơn giản: Phản ánh sự kiện, hiện tượng lịch sử đơn giản nhất.
- Đồ thị phức tạp: Phản ánh nội dung của nhiều sự kiện, hiện tượng lịch sử.
d. Hình vẽ bằng phấn trên bảng đen
Là các hình vẽ nhằm minh hoạ những sự kiện đang được trình bày miệng

Những bản đồ địa lí biểu hiện các yếu tố tự nhiên, xã hội, biểu hiện các
sự kiện, các hiện tượng lịch sử của một quốc gia hay một khu vực có nội dung
và phương pháp thành lập đáp ứng yêu cầu chương trình địa lí và lịch sử phổ
thông và sách giáo khoa được dùng trong trường học. Nhờ chúng, học sinh có
thể hình dung vị trí địa lí cũng như phân bố không gian, sự phát triển theo
thời gian của đối tượng và hiện tượng tự nhiên và kinh tế - xã hội trên lãnh
thổ khác nhau trên bề mặt trái đất. Tất cả các loại bản đồ địa lí, bản đồ lịch sử
- quân sự, chính trị hay bản đồ về kinh tế - xã hội dùng trong nhà trường,
trong hệ thống giáo dục quốc dân thì đều được gọi chung là bản đồ giáo khoa.
Dựa vào mục tiêu sử dụng trong việc dạy học địa lí và lịch sử,
U.C.Bilích và A.C.Vasmuc đã định nghĩa bản đồ giáo khoa như sau: "Bản đồ
giáo khoa là những bản đồ được sử dụng trong mục đích giáo dục, chúng cần
thiết cho việc giảng dạy lịch sử của giáo viên và học tập của học sinh ở tất cả
các cơ sở giáo dục dưới mọi hình thức, tạo nên một hệ thống giáo dục cho tất
cả các từng lớp dân cư từ học sinh đến việc đào tạo các chuyên gia. Những
bản đồ đó cũng được sử dụng trong nhiều ngành khoa học, trước hết là địa lí
và lịch sử" [18;18].
Tuy nhiên về hình thức, bản đồ lịch sử không cần có nhiều chi tiết về
điều kiện thiên nhiên (khoáng sản, sông núi…) mà cần có những kí hiệu về
biên giới các quốc gia, sự phân bố dân cư, thành phố, các vùng kinh tế, địa
điểm xảy ra những biến cố quan trọng (các cuộc khởi nghĩa, cách mạng, chiến

16


dịch…).Vì vậy, thường dùng là "lược đồ" để chỉ các loại bản đồ. Các minh
họa trên lược đồ phải đẹp, chính xác, rõ ràng.
Lược đồ giáo khoa lịch sử là loại đồ dùng trực quan phục vụ việc dạy học lịch sử, phục vụ cho ngành giáo dục phổ thông, giáo dục chuyên nghiệp,
cao đẳng và đại học. Trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông có thể sử dụng
các loại lược đồ giáo khoa, như lược đồ treo tường, lược đồ trong sách giáo