BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH
NGUYỄN THỊ TÚ OANH
PHƯƠNG THỨC HUYỀN THOẠI
TRONG TIỂU THUYẾT SỐNG ĐỌA THÁC ĐÀY
CỦA MẠC NGÔN
Chuyên ngành: LÝ LUẬN VĂN HỌC
Mã số: 60.22.32
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN
Người hướng dẫn khoa học:
PGS.TS. NGUYỄN VĂN HẠNH
NGHỆ AN - 2013
MỤC LỤC
Sức hút của hiện tượng Mạc Ngôn còn được thể hiện ở sự xuất hiện trong
một số khóa luận, luận văn tốt nghiệp các bậc Cử nhân, Thạc sĩ trong một số
trường Đại học. Gần đây, năm 2011 tại trường Đại học Vinh, hai học viên
Hoàng Thị Thanh Lê và Lê Thị Hương Thủy, đã bảo vệ thành công Luận văn
Thạc sĩ về tiểu thuyết Mạc Ngôn. Trong đó, Hoàng Thị Thanh Lê bàn về “41
chuyện tầm phào của Mạc Ngôn”, còn Lê Thị Hương Thủy tập trung vào
“Con người bản năng trong tiểu thuyết Báu vật của đời của Mạc Ngôn”. Luận
văn đã xem xét vấn đề con người bản năng từ nhiều góc nhìn, trong đó có góc
nhìn lý thuyết hậu hiện đại mà tập trung nhất ở chương ba. Luận văn Thạc sĩ
của Nguyễn Thị Hoài, năm 2012 bàn về “Những dấu hiệu của chủ nghĩa hậu
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1.Tháng 10 năm 2012 giải Nobel Văn học trao cho Mạc Ngôn là sự
thừa nhận mang tính toàn cầu tài năng văn học của Mạc Ngôn. Tuy nhiên,
trước đó ông đã dược biết đến như một tài năng xuất sắc, nổi bật nhất của văn
học Trung Quốc đương đại. Tác phẩm của ông đã được dịch, giới thiệu ra
nhiều thứ tiếng trên thế giới, trong đó có tiếng Việt.
1.2. Mạc Ngôn viết trên nhiều thể loại, trong đó, tiểu thuyết là thể loại
thành công nhất. Nói tới tiểu thuyết Mạc Ngôn người ta nói nhiều đến thành
công của ông trong việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ thuật tiểu thuyết
phương Tây và lối biểu hiện của văn học dân gian Trung Quốc, trong đó
phương thức huyền thoại được xem là một kỹ thuật viết nổi bật của tiểu
thuyết Mạc Ngôn.
1.3. Trong mười hai tiểu thuyết Mạc Ngôn đã xuất bản, Sống đọa thác
đày là một tác phẩm khá đặc biệt. Đây là tiểu thuyết ông viết trong một thời
gian ngắn nhất (43 ngày) và là tiểu thuyết có tính quy mô nhất (hơn 800
trang). Theo cách nói của ông, nếu các tiểu thuyết trước đó là những kiến trúc
về Cao Mật – quê hương ông, thì Sống đọa thác đày là kiến trúc tiêu biểu
nhất. Trong đó, huyền thoại hóa là phương thức cơ bản, chủ yếu để tái hiện
3
những vấn đề hiện thực nhức nhối của xã hội Trung Quốc trong nửa sau thế
kỷ XX.
Với những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài Phương thức huyền thoại
trong Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn làm luận văn Cao học, với mong
muốn khám phá thêm về tài năng, cá tính sáng tạo của nhà văn.
2. Lịch sử vấn đề
Kể từ khi xuất hiện trên văn đàn Trung Quốc, tên tuổi và tác phẩm của
khi đó, Nguyễn Thanh Sơn lại nói đến sự kết hợp hài hòa giữa bút pháp tiểu
thuyết truyền thống và tiểu thuyết hiện đại. Có cùng cách nhìn ấy, Võ Thị
Hảo lại nói đến “Một bút pháp hiện đại vượt khỏi những lối mòn”… Tiếp đó,
nhiều tác phẩm của Mạc Ngôn đã được dịch, giới thiệu, như: Đàn hương
hình, Sống đọa thác đày, Cao lương đỏ, Cây tỏi nổi giận, Ếch… Ngoài ra,
một số nhà nghiên cứu lại cho rằng, tiểu thuyết của Mạc Ngôn đã vi phạm vào
“vùng cấm” của văn học. Nhà phê bình Vương Cán phê phán Mạc Ngôn có tư
tưởng chống lại quy phạm truyền thống. Hạ Thuận Tuấn, Phan Khải Hùng
thừa nhận sức mạnh tưởng tượng của Mạc Ngôn rất phong phú, kỳ lạ, nhưng
dưới sự chỉ đạo của tư tưởng “thiên mã hành không” nên ngòi bút của ông
không giữ được mực thước. Bên cạnh đó, xuất phát từ góc nhìn nghệ thuật,
nhiều nhà nghiên cứu đã vận dụng những lý thuyết về tiểu thuyết của M.
Bakhtin, lý thuyết tự sự học của Gentte, chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ
Latinh để phân tích, lý giải tiểu thuyết Mạc Ngôn. Từ đó họ khẳng định “sự
trở về và vượt lên”, tạo nên đẳng cấp thế giới của tiểu thuyết Mạc Ngôn.
Trong các bài viết của mình, họ chỉ ra sự sáng tạo trong việc tạo ra thủ pháp
mới lạ, độc đáo, sáng tạo những huyền thoại mới bên cạnh huyền thoại cổ
xưa...
Ở Việt Nam, Mạc Ngôn được biết đến với hiện tượng “gây sốt” khi
Báu vật của đời xuất hiện. Và tiếp đó Sống đọa thác đày ra đời, được dịch giả
Trần Đình Hiến chuyển ngữ, NXB Phụ nữ xuất bản năm 2007. Cũng chính
dịch giả này đã đưa các tác phẩm của Mạc Ngôn vào Việt Nam như Đàn
hương hình, Cao lương đỏ, Báu vật của đời, Cây tỏi nổi giận.. Trên báo chí,
đặc biệt là báo điện tử xuất hiện nhiều bài phỏng vấn và bài viết liên quan tới
nội dung tác phẩm. Mạc Ngôn cũng được giới thiệu với độc giả Việt Nam
thông qua cuốn Mạc Ngôn và những lời tự bạch của dịch giả Nguyễn Thị
5
Thại. Cuốn sách là tập hợp các bài phỏng vấn của nhà văn, qua đó tác giả
chương bằng ước mơ nhỏ nhoi là một ngày được ăn ba bữa bánh sủi cảo
có nhân thịt; đã từng nói “văn không nên nhất, võ không nên nhì” nhưng đến
bây giờ, Mạc Ngôn đã có một sự nghiệp lẫy lừng. Ngoài huy chương và danh
hiệu, có thể nói Mạc Ngôn đã xác lập được phong cách “tự sự kiểu Mạc
Ngôn” mà ông cho là không giống một ai, kể cả ở phương Tây lẫn Trung
Quốc. Đó là phong cách có được từ sự kết hợp giữa đặc trưng tự sự “cực hạn”
và đặc trưng hậu hiện đại của văn học Trung Quốc. Mạc Ngôn đã đưa Cao
Mật - quê hương Cao lương đỏ - của mình ra thế giới bằng bút pháp đặc thù
và phong cách riêng ấy. Có thể thấy, dù chưa nhiều, nhưng nhìn chung các
sáng tác của Mạc Ngôn, nhất là tiểu thuyết được nhiều nhà nghiên cứu ở Việt
Nam quan tâm. Trong đó, các tiểu thuyết nổi tiếng của Mạc Ngôn như Cao
lương đỏ, Báu vật của đời, Đàn hương hình, Tứ thập nhất pháo… đã được
nhiều người đề cập đến trong những bài viết của mình.
Dưới ánh sáng của nghệ thuật tự sự, những vấn đề như: người kể
chuyện, điểm nhìn, kết cấu, không - thời gian, ngôn ngữ với hàng loạt các thủ
pháp của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo để lật đổ thủ pháp tự sự truyền thống
đã bước đầu được nói tới. Bên cạnh đó, dựa trên chủ nghĩa hình thức Nga và
những ảnh hưởng của M. Bakhtine đến văn học Trung Quốc nhiều người đã
nói tới “lập trường dân gian” trong tác phẩm của Mạc Ngôn; hay từ góc độ
biểu tượng văn hóa để tìm ra những ẩn ý trong biểu tượng mà Mạc Ngôn sử
dụng.
Mạc Ngôn đã được độc giả Việt Nam biết đến qua nhiều tác phẩm nổi
tiếng như Cao lương đỏ, Đàn hương hình... Song việc nghiên cứu về nhà văn
này cũng như tác phẩm khác của ông vẫn chưa nhiều. Chủ yếu xuất hiện trên
các trang báo điện tử dưới dạng điểm sách, các cuộc phỏng vấn của một số
dịch giả khi tiếp cận với chính tác giả khi nói về Sống đọa thác đày. Do chưa
có điều kiện tiếp cận với mọi nguồn tài liệu nghiên cứu về Sống đọa thác đày
của Mạc Ngôn ở Việt Nam, chúng tôi chỉ mới thấy bài viết Nhà văn Mạc
ông thu hút được sự quan tâm của người đọc trên toàn thế giới. Ông dùng quá
khứ để viết văn nhưng không “ăn mày dĩ vãng”, thay vào đó ông nâng tầm
những những ký ức đó lên trở thành những vấn đề nhân sinh quan của nhân
loại và không ngừng tự làm mới câu chuyện của mình, dù trở đi trở lại trong
nhiều tác phẩm nhưng Cao Mật và người dân nơi đây “mỗi lần đến vẫn mang
8
theo bí mật”. Con người Mạc Ngôn thực ra là một người phá cách bẩm sinh
thích tự sự, ông chỉ thích kể chuyện mà thôi, còn khí chất của người thuyết
sách và thể chương hồi của thể loại sách bình Trung Quốc chẳng qua chỉ vì
phù hợp nên ông đã áp dụng một chút, từ đó mà Sống đọa thác đày đã ra đời.
Niềm hạnh phúc của Mạc Ngôn là ở chỗ, ông có thể thổ lộ dục vọng của mình
chuyển vào thành câu chữ. Ngoài ra, phải kể đến bài viết Thời gian trong
Sống đoạ thác đày của Mạc Ngôn của Nguyễn Thu Phương trên
Ở bài viết này, tác giả đã lập ra thời gian
biểu, các sự kiện chính và ngôi kể trong tác phẩm Sống đọa thác đày song chỉ
mới dừng lại ở việc khảo sát chưa đi sâu phân tích, dấu ấn từng mốc thời gian.
Khóa luận tốt nghiệp đại học của Phạm Thị Nhung (ĐHQG Hà Nội, 2012)
với đề tài Nghệ thuật tiểu thuyết Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn, đã đi sâu
phân tích tác phẩm về tổ chức kết cấu tác phẩm, nhân vật, không – thời gian.
Luận văn đã chỉ ra những nét đặc sắc về nghệ thuật trong tác phẩm. Cuộc trò
chuyện về Nhà văn Mặc Ngôn: “43 năm thai nghén Sống đọa thác đày”
Nguyễn Lệ Chi@Nguoilaodong thực hiện... Hầu hết các bài nghiên cứu chỉ
dừng lại ở điểm sách, chưa tác giả nào nghiên cứu thật sâu sắc về nội dung và
nghệ thuật trong tác phẩm sống đọa thác đày.
Như đã nói ở trên, phương thức huyền thoại đang được sử dụng khá
rộng rãi và thu hút sự chú ý của các nhà văn ở Trung Quốc và các nước trên
thế giới. Trong bài viết “Thi pháp huyền thoại”, E. M.Meletinski đã tóm tắt
đầu tìm hiểu về phương diện nghệ thuật của Mạc Ngôn, song vẫn chưa thể
bao quát toàn bộ phương thức nghệ thuật mà Mạc Ngôn sử dụng trong tác
phẩm một cách trọn vẹn và hoàn chỉnh.
Sức hút của hiện tượng Mạc Ngôn còn được thể hiện ở sự xuất hiện
trong một số khóa luận, luận văn tốt nghiệp các bậc Cử nhân, Thạc sĩ trong
một số trường Đại học. Gần đây, năm 2011 tại trường Đại học Vinh, hai học
viên Hoàng Thị Thanh Lê và Lê Thị Hương Thủy, đã bảo vệ thành công Luận
văn Thạc sĩ về tiểu thuyết Mạc Ngôn. Trong đó, Hoàng Thị Thanh Lê bàn về
“41 chuyện tầm phào của Mạc Ngôn”, còn Lê Thị Hương Thủy tập trung vào
“Con người bản năng trong tiểu thuyết Báu vật của đời của Mạc Ngôn”. Luận
văn đã xem xét vấn đề con người bản năng từ nhiều góc nhìn, trong đó có góc
nhìn lý thuyết hậu hiện đại mà tập trung nhất ở chương ba. Luận văn Thạc sĩ
10
của Nguyễn Thị Hoài, năm 2012 bàn về “Những dấu hiệu của chủ nghĩa hậu
hiện đại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn” đã nêu rõ tâm thức hậu hiện đại trong
tiểu thuyết Mạc Ngôn: có cái nhìn mới về xã hội, về con người và cách viết
của Mạc Ngôn. Ở chương ba, tác giả đã đề cập tới những dấu ấn hậu hiện đại
trong tiểu thuyết Mạc Ngôn trên một số phương diện tổ chức trần thuật: Cốt
truyện và kết cấu phân mảnh, pha trộn, đan xen nhiều sắc thái giọng điệu, phá
vỡ thời gian tự sự từ điểm nhìn bên trong.
Điểm lại những ý kiến trên đây, có thể thấy tuy đã có một số bài viết,
công trình nghiên cứu, phê bình của các tác giả ở Trung Quốc và trên thế giới
trong đó có Việt Nam về tiểu thuyết Mạc Ngôn. Song có thể nhận thấy các bài
viết, bài nghiên cứu chỉ mới khái quát chung, giới thiệu, nêu cảm nhận về tiểu
thuyết Mạc Ngôn và chỉ tập trung ở một vài tác phẩm chủ yếu ở tiểu thuyết
Báu vật của đời, chưa công trình nghiên cứu nào đi sâu và phân tích tường
minh tiểu thuyết Sống đọa thác đày. Đó là cơ sở để chúng tôi thực hiện đề tài
nghiên cứu của mình.
Ngoài mở đầu và kết luận, luận văn gồm ba chương:
Chương 1. Vài nét về huyền thoại trong văn học và tiểu thuyết Sống
đọa thác đày của Mạc Ngôn
Chương 2. Huyền thoại hoá cốt truyện, nhân vật trong Sống đọa thác đày.
Chương 3. Huyền thoại hoá không gian, thời gian nghệ thuật trong
Sống đọa thác đày.
Chương 1
12
VÀI NÉT VỀ HUYỀN THOẠI TRONG VĂN HỌC
VÀ TIỂU THUYẾT SỐNG ĐỌA THÁC ĐÀY CỦA MẠC NGÔN
1.1. Vấn đề huyền thoại trong văn học
1.1.1. Giới thuyết khái niệm huyền thoại
Huyền thoại dân gian ra đời từ rất sớm, làm chất liệu quý giá cho văn
học nghệ thuật từ bao đời. Sáng tác dân gian sử dụng yếu tố huyền thoại (với
cách hiểu đơn giản là những gì kỳ ảo, phi thường) để thể hiện ước mơ, khát
vọng, lý giải những gì bình thường không thể lý giải, trong đó có đời sống vô
thức, tiềm thức của con người, và để tạo sức hấp dẫn cho tác phẩm văn
chương. Có thể nói huyền thoại là vấn đề rất rộng, đi qua nhiều giai đoạn, ở
từng thời kỳ lịch sử, lại có những chuyến biến khác nhau. Xuất hiện từ lâu
trong sáng tác văn chương nghệ thuật, qua nhiều giai đoạn phát triển của văn
học, huyền thoại được nhìn nhận chủ yếu từ hai góc độ: thứ nhất là một kiểu
tư duy và thứ hai là một thủ pháp nghệ thuật độc đáo. Còn huyền thoại hóa là
ý thức về huyền thoại thành một phương thức nghệ thuật chứa đựng cả quan
niệm nhà văn về đời sống lẫn khát vọng kiếm tìm những hình thức tự sự mới
lạ cho nghệ thuật văn xuôi.
Huyền thoại là một khái niệm được biết từ lâu, nhưng cách hiểu của nó
cũng rất phong phú và không ngừng thay đổi qua thời gian. Khái niệm huyền
đường (fable), “và truy nguyên xa hơn nữa là lời nói” (tôi nhấn mạnh PVT)...; tiếc rằng sau đó các ông lại chỉ dựa vào “récit” và “fable” khi định
nghĩa: “Huyền thoại là một truyện hoang đường tự kể ra”.
Từ điển Robert định nghĩa: “Huyền thoại là một câu chuyện hoang
đường có nguồn gốc dân gian từ thời sơ khai, nó kể chuyện dưới dạng biểu
tượng, những con người, những sức mạnh thiên nhiên như là các mặt khác
của thân phận con người. Huyền thoại là câu chuyện hư tưởng tiếng Latinh là
Mythos và có ý nghĩa biểu tượng mang nhiều nghĩa bí ẩn.
Các Mác và F- Ăngghen đã giải thích khái niệm này theo quan điểm
duy vật lịch sử và biện chứng “Huyền thoại là một hình thái ý thức xã hội đã
phản ánh thực tại với tất cả bản chất năng động của con người”[ 42].
Tất cả những định nghĩa trên là khái niệm về huyền thoại của các nhà
nghiên cứu Cổ và trung đại. Hầu hết các khái niệm này đều gặp nhau ở việc
14
thời gian ra đời, yếu tố hoang đường và biểu tượng của huyền thoại chính là
lời nói.
Từ điển văn học (bộ mới) lại cho rằng: ở thế kỉ XX, huyền thoại trở lại
với nhân loại nó nhập vào dân tộc học, nhân chủng học, nhân loại học, lịch sử
văn học (sáng tác và phê bình) khai thác triệt để huyền thoại, nhà văn tái hiện
huyền thoại cổ dưới dạng hiện đại (Xizip, Ăngtigôn) với ý nghĩa hiện đại và
ra đời với những bộ môn phê bình “Phê bình huyền thoại học”, “phân tích
huyền thoại học”
Hiện nay huyền thoại được nói đến theo nghĩa rộng là huyền thoại
những câu chuyện có ý nghĩa sâu thẳm, vĩnh cửu và toàn nhân loại thường
dưới dạng biểu tượng và có chức năng biểu đạt thân phận con người. Nhân
vật lịch sử có thể trùng với nhân vật huyền thoại: truyện pha trộn cái thực với
cái hoang đường, cái hư ảo, kì diệu... bằng phương pháp phóng đại các kích
cỡ, làm lệch lạc hình tượng nhân vật, sự kiện lịch sử có khi thần bí nó.
GS Hữu Ngọc cho rằng: “Huyền thoại là những chuyện do trí tưởng
độc đáo: Cái thực được diễn đạt qua cái ảo, cái bình thường được thể hiện
bằng cái kỳ lạ, phi thường mà qua đó nhà văn bộc lộ quan niệm về con người,
về đời sống. Nó được tạo nên nhờ trí tưởng tượng của nhà văn và đi sâu vào
khai thác, chiếm lĩnh đời sống nội tâm, tinh thần bí ẩn của con người.. Tất cả
được phản ánh nhờ văn học. Từ xa xưa con người đã biết tìm đến huyền thoại
để “Giải thích những hiện tượng tự nhiên bằng những tư duy non nớt, mơ hồ”
nhưng đến bây giờ khi những kĩ thuật văn chương tiến bộ vượt bậc và hiện
đại hơn tư tưởng huyền thoại ấy thì những quan niệm đó không còn giá trị
trong một thời gian khá dài. Cho đến những năm 60 của thế kỉ XX nhờ có sự
hồi sinh mạnh mẽ , huyền thoại đã phục sinh trở lại ở Châu Mỹ Latinh trong
sáng tác văn học mang màu sắc huyền thoại tạo thành một trào lưu văn học
theo chủ nghĩa hiện thực huyền ảo. Theo từ điển thuật ngữ văn học: “Các nhà
văn của trào lưu này thường mượn những truyền thuyết dân gian xưa để tạo ra
các huyền thoại mới. Các tác phẩm vừa có những cảnh tượng ly kì, hư ảo, vừa
có những chi tiết và hoàn cảnh hiện thực gây cho người đọc cảm giác về hiện
tượng nghịch lí”. [38]. Chính vấn đề này thu hút sự chú ý của văn chương trên
thế giới trong đó có Mạc Ngôn.
16
Nói đến huyền thoại chúng ta không thể không nói đến sáng tác của
Kafka, người đã sử dụng thành công phương thức huyền thoại hóa khi xây
dựng tác phẩm và mang lại một diện mạo mới cho tác phẩm của mình. Kafka
luôn coi bản chất của thế giới và con người như một cái gì phi lí, quái dị,
không nhận thức được. Chẳng hạn, trong tiểu thuyết Vụ Án nhà văn đã thành
công trong việc xây dựng những biểu tượng nghệ thuật và ông chú tâm vào
miêu tả vào những cái không cụ thể (Khu phố, giới công thương), ngay cả
những nhân vật trong tác phẩm chỉ mang một cái tên chung là K, không giới
thiệu một cách cụ thể về nhân vật K mà ngay cái tên nhân vật và tình tiết
mà nàng đang sống nên cuối cùng nàng đã bay lên trời. Hay những chi tiết
không thực do nhà văn sáng tạo ra: Những trận mưa lụt, mưa hoa, cái đuôi lợn
của con người, vụ thảm sát 3000 người ở Côlômbia... Đã đẩy những cái có
trong thực tế thành những cái phi hiện thực và thậm chí là quái dị để thể hiện
sự tù đọng, trì trệ của xã hội Mỹ Latinh lúc bấy giờ và kêu gọi con người
đoàn kết để thoát khỏi những trì trệ ấy.
Như vậy có thể thấy “phương thức huyền thoại” trong văn học là một
phương thức sáng tạo được nhiều nhà văn sử dụng, và đã thành công trong
sáng tạo nghệ thuật. Với phương thức huyền thoại nhà văn dễ dàng hơn trong
việc tiếp cận, lý giải những hiện tượng phức tạp về ý thức cả trong vô thức và
tiềm thức của con người. Nó giúp nghệ thuật vượt trên mâu thuẫn giữa cái vô
thường và tính chất trường tồn của thời gian, lý giải những điều không thể lý
giải nổi, trong đó có sự lý giải về đời sống tâm linh, tinh thần phức tạp của
con người.
1.1.3. Phương thức huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn
Như đã nói trên, phương thức huyền thoại hóa là một phương thức
nghệ thuật đã và đang được các nhà văn sử dụng một cách linh hoạt. Tuy
nhiên, mỗi một nhà văn đều có cách vận dụng huyền thoại để chuyển tải nội
dung tư tưởng tác phẩm mà nhà văn gửi gắm. Mạc Ngôn là một trong những
nhà văn đã thành công với phương thức sáng tạo này. Ông đã vận dụng huyền
thoại vào tác phẩm của mình một cách độc đáo, đa dạng và nhuần nhuyễn,
nhất là tiểu thuyết. Nhìn chung phương thức huyền thoại được thể hiện trong
các tiểu thuyết của Mạc Ngôn ở ba điểm sau:
18
Thứ nhất đó là việc sử dụng các thủ pháp lạ hóa, phóng đại, biến dạng
(phân thân, hóa thân) khi miêu tả, nhại các hình thức huyền thoại truyền
thống. Có vô số chuyện lạ trong tác phẩm của Mạc Ngôn. Chỉ riêng kiểu xử
Đi liền với thủ pháp lạ hóa là sự phóng đại. Trong Đàn hương hình dễ
gì con người ta sống được khi bị tùng xẻo 500 miếng thịt hay khi lục phủ ngũ
tạng đã thối rữa sau nhiều ngày bị kiếm “đàn hương” xuyên suốt thân mình.
Những chi tiết biến dạng trong Sống đọa thác đày cũng không thiếu như: Tây
Môn Náo bị thiêu và đầu thai sang nhiều kiếp khác, người biến thành lừa,
trâu, ngựa, khỉ, chó và có sự phân thân giữa người – vật. Rõ ràng đây là thủ
pháp của tác giả và độc giả có lẽ cũng biết tất cả chỉ là do tác giả “bày đặt”
(nếu không muốn nói là bịa đặt) và cường điệu lên. Những trang sách không
giống như đời thật ấy lại có sức cuốn hút người đọc chính vì con người ta đến
với nghệ thuật cốt để tìm cái khác thường, để được cùng tác giả thăng hoa khi
đưa trí tưởng tượng bay lên với cảm xúc dâng trào. Những giây phút ấy, như
nhiều nhà văn đã tự bạch, nhân vật (và cả tình tiết đã dự kiến) vượt ra ngoài
sự trù liệu, sắp đặt của tác giả. Hầu hết các nhân vật của Mạc Ngôn đều có
những phút “xuất thần” như thế nhưng người đọc lại không nghĩ đó là chuyện
hoang đường, vì nó bắt nguồn từ cảm xúc chân thực của tác giả và dựa vào
bản chất, vào khả năng tiềm tàng có thật của nhân vật cũng như tình huống
câu chuyện. Hình phạt Đàn hương hình có thể chưa xảy ra như thế, nhưng sự
dã man của bọn phong kiến Trung Hoa là có thật và nhân loại đã nhiều lần
chứng kiến con người đã biến thành quỷ dữ khi cái ác lồng lên hoặc được
kích thích vì một tham vọng nào đó; có thể không có ai như Tôn Bính trong
Đàn hương hình và mẹ con nhà Thượng Quan trong Báu vật của đời đã chịu
đựng nổi cảnh đày đoạ ghê gớm như thế, nhưng nhân loại từng biết những
con người - thường là những anh hùng - đã chứng tỏ sức chịu đựng phi
thường. Vừa có những chi tiết kỳ lạ vừa tạo ra chi tiết thực để hấp dẫn người
đọc khiến cho người đọc chập chờn giữa cái thực và cái ảo – Đó là sự tài tình
của Mạc Ngôn.
Thứ hai, Huyền thoại hóa ở cả cốt truyện và nhân vật trong tác phẩm.
Bằng hiện tượng phân mảnh cốt truyện, lồng ghép hư thực ở cốt truyện và
nhân vật đó là sự chồng chất các kết cấu lồng ghép. Kết cấu lồng ghép chính
là một phương thức đan cài các thành phần xen vào cốt truyện. Lồng ghép dễ
Đông, Trung Quốc. Tên thật của ông là Quản Mạc Nghiệp, Mạc Ngôn là bút
danh. Quê hương Cao Mật vốn là một huyện nghèo nàn, lạc hậu nhưng chính
nơi đây đã hun đúc cho tâm hồn và nguồn cảm hứng một “cái bao tải khổng
21
lồ” tất cả các sáng tác của Mạc Ngôn. Ông sinh ra trong một gia đình nghèo
khổ nhưng rất yêu văn chương. Những người lớn trong nhà là cả kho truyện
kể, cứ đêm đêm Mạc Ngôn và các anh chị thi nhau kể chuyện. Và cho tới bây
giờ nhà văn vẫn nhắc tới được 300 câu chuyện, cứ mỗi câu chuyện ấy sau này
là một tiểu thuyết. Chính gia đình là nôi nuôi dưỡng tâm hồn văn chương và
nguồn tài liệu khổng lồ cho nhà văn sáng tác.
Từ khi là một đứa trẻ Mạc Ngôn đã nếm trải những vất vả, cực nhọc ,
nghèo khó. Ông đã kể về tuổi thơ của mình “Hồi nhỏ tôi đi chăn trâu, lúc nào
bụng cũng đói, bị mệt bèn nằm dài ra đất ngẩn ngơ nhìn mây trắng trên trời,
bởi vì tôi cảm thấy đám mây trắng kia dường như sẽ lập tức biến thành cái
bánh bao rơi vào mồm tôi. Giờ nhìn thấy đường chân trời, tôi lại nhớ tới thời
niên thiếu nghèo khó của mình... Tôi đứng bên của sổ, nhìn dòng nước lớn
lững lờ trôi mà cảm thấy vừa rợn ngợp vừa tráng lệ. Một ấn tượng sâu đậm
nữa chính là tiếng kêu của hàng trăm ngàn con ếch, inh tai nhức óc, có khi
ngay trong đêm khuya, nghe như tiếng ma quỷ. Nước lũ và tiếng ếch kêu là
hai nỗi ám ảnh lớn nhất quanh tuổi thơ tôi.” [72.] Từ rất sớm, Mạc Ngôn đã
thể hiện rõ là một đứa trẻ thông minh, lém lỉnh, ham học và có khiếu văn
chương, sự say mê văn học. Đi học lúc sáu tuổi và biết đọc, chín tuổi đã đọc
nhiều quyển sách có được trong thôn: Tam Quốc Diễn Nghĩa, Thủy Hử, Nho
Lâm Ngoại Sử Phá Hiểu Ký , Ông lão đánh cá và con cá vàng của Puskin, Cô
bé bán diêm của Andersen, Quán nhà Lâm của Mao Thuẫn, Tường lạc đà của
Lão Xá, Khuất Nguyên của Quách Mạc Nhược... Ông say mê sách như những
vụn sắt bị nam châm hút. Nội dung những cuốn sách ấy vô cùng hấp dẫn đã
để lại trong lòng ông ấn tượng khó quên, như lời Mạc Ngôn từng nói: “mấy
nhào nặn thành các hình tượng văn học. Cao lương đỏ ca ngợi tình yêu và sự
tự do. Tác phẩm vừa khốc liệt, vừa bay bổng, vừa rất thực mà lại hòa trộn cả
những yếu tố kỳ ảo, phi thường. Tác phẩm đã được đạo diễn tài danh Trương
Nghệ Mưu dựng thành phim và được giải Con gấu vàng ở Liên hoan phim
Berlin 1998. Từ đấy tên tuổi của Mạc Ngôn được nhiều độc giả biết đến.
Phong nhũ phì đồn (Báu vật của đời, 1995, bản tiếng Anh Big Breasts
and Wide Hips 2004) là một bích họa lịch sử miêu tả Trung Quốc thế kỉ 20
qua lăng kính cuộc sống của một gia đình. Báu vật của đời là một tác phẩm
nổi tiếng khác trong vốn liếng văn chương của Mạc Ngôn. Nó từng là hiện
23
tượng của nền văn học Trung Quốc, tác phẩm được Hội Nhà văn Trung Quốc
trao giải nhất ở thể loại tiểu thuyết năm 1995. Báu vật của đời đem lại cái
nhìn khái quát về giai đoạn lịch sử hiện đại của Trung Quốc, vẫn lấy bối cảnh
chính là huyện Cao Mật, Mạc Ngôn đã đưa tới cho người đọc những mảng
sáng - tối, khuất - tỏ của lịch sử Trung Quốc trong vòng 100 năm. Tác phẩm
là đại diện tiêu biểu cho phong cách sáng tác dựa trên đề tài lịch sử của ông.
Tiểu thuyết Sống đọa thác đày (2006, bản tiếng Anh Life and Death
are Wearing Me Out 2008) sử dụng sự trào phúng để mô tả cuộc sống thường
nhật và những biến chuyển dữ dội ở nước Cộng hòa Nhân dân non trẻ lúc bấy
giờ.
Đàn hương hình(2004, in bản tiếng Anh Sandalwood Death 2013) là câu
chuyện về sự tàn bạo thuở đế chế phong kiến đang sụp đổ. Sử dụng chất liệu
văn học dân gian làm phông nền khắc họa một giai đoạn lịch sử đẫm máu ở
Trung Quốc từ năm 1895-1915. Khi đó Trung Quốc trở thành chiếc bánh gatô ngon lành để các đế quốc chia nhau xâu xé. Triều đình Mãn Thanh thối nát,
bất lực. Quan lại đương thời hoặc tiếp tay cho giặc hoặc ươn hèn, thối chí.
Đời sống nhân dân vô cùng rối loạn, " lãnh tụ " của cuộc khởi nghĩa chống
quân Đức ở huyện Cao Mật khi đó chỉ là một ông bầu gánh hát. Tác phẩm
này đã đem về cho Mạc Ngôn giải Mao Thuẫn – giải thưởng văn học danh giá
mát mái như nhiều người tưởng mà là quanh co, trắc trở. Song nhờ có ý chí,
nghị lực, kiên trì và có ước mơ ông đã làm nên tên tuổi và sự nghiệp của mình
trên văn đàn văn học Trung Quốc và Thế giới. Để có được thành công ấy
ngoài yếu tố bản thân còn có yếu tố quê hương, gia đình và chính con người
Mạc Ngôn. Bằng cách viết về quá khứ, chọn phong cách hiện thực huyền ảo
tinh tế và khéo léo Mạc Ngôn đã tạo cho mình một phong cách riêng khác với
các nhà văn đương thời.
Các giải thưởng văn học mà ông đã giành được :
• Giải nhất hội nhà văn Trung Quốc cho tiểu thuyết Báu vật của đời
tháng 12 năm 1995.
• Giải Mao Thuẫn cho tiểu thuyết Đàn Hương hình.
• Giải tiểu thuyết toàn quốc lần thứ tư 1987 cho Cao Lương Đỏ,
Trương Nghệ Mưu dựng thành phim và được giải Con gấu vàng ở Liên hoan
phim Berlin 1998.
25
Copyright: Tài liệu đại học ©