Khoá luận tốt nghiệp

LI CM N

Trong quỏ trỡnh thc hin khoỏ lun, tụi ó nhn c s hng dn tn
tỡnh, chu ỏo ca cụ La Nguyt Anh - Thc s, Ging viờn t Vn hc Vit
Nam cựng ton th cỏc thy cụ giỏo trong khoa Ng vn, trng i hc S
phm H Ni 2.
Tỏc gi khúa lun xin c by t lũng bit n sõu sc v gi li cm
n trõn trng nht ti cỏc thy cụ.

H Ni, thỏng 05 nm 2010
Sinh viờn

Nguyn Th Thanh Chung

Nguyễn Thị Thanh Chung

1

K32E CN Văn


Khoá luận tốt nghiệp

LI CAM OAN

Khoỏ lun: H Ni trong ca dao ngi Vit c hon thnh di s
hng dn trc tip ca cụ La Nguyt Anh. Tụi xin cam oan rng:
- õy l kt qu nghiờn cu ca riờng tụi.
- Kt qu ny khụng trựng vi kt qu ca bt k tỏc gi no ó


8

4. Nhiệm vụ nghiên cứu

8

5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

8

6. Phương pháp nghiên cứu

8

7. Đóng góp của khoá luận

9

8. Bố cục khoá luận

9

Nội dung

10

Chương 1: Lịch sử, địa lý, văn hóa Hà Nội trong ca dao

10


38

Kết luận

42

Tư liệu tham khảo

43

Phụ lục

44

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài

NguyÔn ThÞ Thanh Chung

3

K32E CN V¨n


Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Từ thuở mang gươm đi mở nước
Nghìn năm thương nhớ đất Thăng Long
(Huỳnh Văn Nghệ)
Từ lâu Thăng Long - Hà Nội đã trở thành niềm thương nhớ của rất

Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Các nhà nghiên cứu Văn hóa dân gian, Văn học dân gian cũng dành
khá nhiều trang viết về Hà Nội. Và tới ca dao Hà Nội hiện lên là một Hà
Thành vừa hào hoa, thanh lịch vừa cổ kính, hiện đại.
Trên cơ sở những tư liệu hết sức khiêm tốn của mình về Hà Nội, chúng
tôi dành sự chú ý đặc biệt tới những sưu tầm, biên soạn, những bài viết,
những nghiên cứu có liên quan đến đề tài khóa luận.
Trước hết là những gợi mở từ những sưu tầm, biên soạn về ca dao.
Năm 1950, cuốn Tục ngữ ca dao dân ca của Vũ Ngọc Phan được xuất
bản lần đầu. Ngoài việc sưu tầm tục ngữ, ca dao, dân ca phần chuyên luận
trước mỗi nội dung có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Trong mục Đất nước
và con người qua tục ngữ, ca dao, tác giả đã dành cho “giang sơn gấm
vóc”[12, 133] những lời ngợi ca, đặc biệt là những dòng viết về Hà Nội: “Hà
Nội, kinh đô xưa của nước ta, nay là thủ đô của nước Cộng hòa xã hội chủ
nghĩa Việt Nam, được dân tộc ta coi là một đô thành không những đẹp mà
còn là một nơi tích tụ những cái thiêng liêng nhất của Tổ quốc, vì Hà Nội vốn
là một đô thành đầu não đã đứng vững hàng nghìn năm qua nhiều phen khói
lửa…” [12, 136]. “Hà Nội còn có nhiều đặc sản mà văn hóa dân gian thường
nói đến”, “Hà Nội có Ngọc Hà là nơi trồng nhiều hoa đẹp…, vùng Bưởi thời
xưa có nghề làm giấy bản rất phát đạt”. “Người đất Kinh kỳ ngày xưa có
tiếng là thanh lịch”, “cả ăn lẫn mặc Hà Nội có nhiều cái làm cho người ta dễ
mến” [12, 145; 150]. Những lời khen tặng đó cũng là những nhận xét hết sức
xác đáng về đất và người Thăng Long – Hà Nội.
Năm 1972, cuốn Ca dao ngạn ngữ Hà Nội của nhóm biên soạn Triêu
Dương, Phạm Hòa, Tảo Trang, Chu Hà được tái bản. Đây là một tập hợp khá
đầy đủ những bài ca dao về Thăng Long - Hà Nội trích từ Ca dao sưu tầm ở
Hà Nội và có bổ sung. Với một bố cục rõ ràng qua năm chương: Chương 1:
Địa lý và phong cảnh (câu 1-31), Chương 2: Lịch sử và truyền thống đấu

NguyÔn ThÞ Thanh Chung

cách ca dao dễ thuộc, dễ nhớ ”[11, 7].
Các sưu tầm trên đã giúp chúng tôi hình dung về một Hà Nội ngàn năm
văn hiến. Cùng với đó là những gợi mở chúng tôi tiếp nhận từ các bài viết,
các công trình nghiên cứu.

NguyÔn ThÞ Thanh Chung

6

K32E CN V¨n


Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Năm 2002, trong một đề tài cấp bộ nói về Tinh thần yêu nước qua các
thể loại văn học dân gian (Tiến sĩ Vũ Tố Hảo chủ biên), ở bài Tinh thần yêu
nước trong ca dao, mục 1. Yêu nước trước hết là yêu quê hương đất nước, tác giả
Nguyễn Xuân Kính viết: “Nói đến đất nước là trước hết phải kể Thăng Long – Hà
Nội” [8, 107]. Sự khẳng định đó là điểm nhấn quan trọng khi nói về vị trí của
Thăng Long – Hà Nội trong tâm thức của những người Việt Nam yêu nước.
Cũng nói đến Tình yêu thiên nhiên quê hương đất nước, trong Dân ca
Việt Nam những thành tố của chỉnh thể nguyên hợp, Lê Văn Chưởng viết:
“tình cảm của người Việt Nam như là điểm hội tụ giữa quá khứ với hiện tại,
giữa vật chất với tinh thần, giữa người với người. Cho nên Kinh đô Cổ Loa
thời An Dương Vương, Thăng Long thời Đại Việt, Huế thời triều Nguyễn, Hà
Nội thời hiện đại hiện diện trong tâm thức người Việt không những là biểu
tượng của quê hương mà còn là niềm tự hào dân tộc”[4, 128].
Nói về Thế ứng xử xã hội cổ truyền của người Việt châu thổ Bắc Bộ
(năm 2004), tác giả Trần Thúy Anh nhận xét: “Với Thăng Long - Đông Đô Hà Nội, ta có folklore Kẻ Chợ, những con người thanh lịch như hoa nhài, hoa
mai, với những làng ven đô trồng rau “Dưa La, cà Láng…”, trồng hoa “Đất
Ngọc Hà, hoa Hữu Tiệp…”, làm giấy “Nhịp chày Yên Thái, mặt gương

- i tng nghiờn cu: ti khoỏ lun t ra vn nghiờn cu v
H Ni trong ca dao ngi Vit, cho nờn chỳng tụi chn xut phỏt im t
nhng vn cú liờn quan n H Ni c phn ỏnh qua ca dao ngi Vit.
- Phm vi nghiờn cu: Vi ti ny, t liu chớnh khúa lun kho sỏt
v tỡm hiu l hai cun: Ca dao - ngn ng H Ni [5]; Ca dao v H Ni [11].
Ngoi ra, cú s dng nhng t liu liờn quan n Thng Long - ụng
ụ - H Ni, gn vi a danh, cnh vt, con ngi, lch s, vn húa H
Ni c xa v nay.
6. Phng phỏp nghiờn cu
Do c im, yờu cu v mc ớch nghiờn cu, khúa lun s dng cỏc
phng phỏp nghiờn cu sau:
- Phng phỏp h thng
- Phng phỏp phõn tớch, bỡnh ging

Nguyễn Thị Thanh Chung

8

K32E CN Văn


Kho¸ luËn tèt nghiÖp
- Phương pháp so sánh, đối chiếu.
7. Đóng góp của khoá luận
- Với đề tài: Hà Nội trong ca dao người Việt, khóa luận góp một cái
nhìn tổng quan hơn về Hà Nội từ truyền thống lịch sử, địa lý, các danh lam,
thắng cảnh đến văn hoá, con người Hà Nội.
- Trên cơ sở cái nhìn tổng hợp, bao quát về Hà Nội khóa luận góp một
tiếng nói nhỏ thể hiện tình yêu, niềm tự hào về Hà Nội ngàn năm văn hiến trái tim hồng của cả nước.
8. Bố cục khóa luận

(Ninh Bình). Đến thế kỉ XI khi nhà Lý thay nhà Tiền Lê, đất nước bước vào
một vận hội mới vua Lý Công Uẩn lại chọn thành Đại La làm đất đóng đô…
Truyền thuyết kể rằng khi vua Lý Thái Tổ đến bên sông Cái (Sông Hồng) có
rồng vàng hiện trên sông rồi bay lên trời cao. Vua cho là điềm lành đã đổi Đại
La thành Thăng Long – Rồng bay:
Năm một nghìn không trăm mười
Vua Lý Thái Tổ cho dời thành xưa
Về Thăng Long dựng kinh đô
Muốn dân chung dựng cơ đồ ông cha

NguyÔn ThÞ Thanh Chung

10

K32E CN V¨n


Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Lâu đài thành quách nguy nga
Có phố, có chợ thật là đông vui
Có sông Hồng thuyền tới lui
Có hồ nước mát thoảng mùi hương sen
Cửa ô, xóm phố nối liền
Thăng Long tấp nập trăm miền khơi thông
Vua Lý đã chọn đất rồng
Ngàn năm bền vững Thăng Long Kinh kỳ
Sự lựa chọn sáng suốt của vị vua Triều Lý đã tạo đà cho đất nước phát
triển hưng thịnh. Tên gọi Thăng Long đã gắn bó chặt chẽ với lịch sử dõn tộc:
Nghìn năm còn mãi sử xanh
Vua Lý Thái Tổ dời thành lập đô

Ngc Hi, Khng Thng, tin vo kinh thnh Thng Long, quột sch 29
vn quừn Thanh ra khi kinh thnh Thng Long, ng thi m ra giai on
hp nht t nc t Bc n Nam. Ti kinh thnh Thng Long muụn dõn nụ
nc ún mng, ph phng rp c hoa.
Bn cnh ú th ụ ngn nm vn hin ca chỳng ta cn c gi vi
nhiu tờn gi khỏc nhau Kinh K, Thng kinh, Trng An:
- Nht cao l nỳi Ba Vỡ
Nht lch, nht sc Kinh K, Thng Long
- Chng thm cng th hoa nhi
Du khụng thanh lch cng ngi Trng An
- Chng thanh cng th hoa mai
Chng lịch cũng th con ngi Thng kinh
Cũng có lúc Thăng Long được gọi là Đông Đô (đời Hồ) v ụng Kinh
(i Lờ). Di triu Mc ụng Kinh lỳc ny ó cú nhng ph ch buụn bỏn
tp np, nhiu phng th cụng ni ting nh: Nghi Tm, Thy Chng dt
vi; Yờn Thỏi lm giy; Hng o nhum iu; tranh Hng Trng Vỡ vy
trong dõn gian K Ch l tờn gi ph bin cho Thng Long ụng Kinh by gi.
n nay cũn lu truyn nhng cõu ca dao:
- Trờn tri cú sao tua rua
di K Ch cú vua ỳc tin
Rung t in ai khụng cy cy

Nguyễn Thị Thanh Chung

12

K32E CN Văn


Khoá luận tốt nghiệp

13

K32E CN Văn


Khoá luận tốt nghiệp

Ton dõn ch mt tm lũng
Quyt gi c lp mt lũng theo cha
Non sụng ta li v ta
Muụn ngi chung hỏt bi ca vang tri
H Ni c mt rng ngi
Hõn hoan vui sng to ngi Thng Long
T nay con chỏu Tiờn Rng
Thoỏt ỏch nụ l c hng ging cao
Sau ngy thnh lp nc, chỳng ta phi i mt vi thự trong gic
ngoi. H Ni tip tc ghi nhng trang s vng chỳi li:
H Ni th ụ anh hựng
Trn in Biờn Ph ỏnh tung gic tri
Bờ nm hai M rng ri
Cỳi u tht bi trc ngi Thng Long
T ú n nay, H Ni luụn gi vai trũ th ụ ca quc gia Vit Nam
thng nht. Thng Long H Ni tr thnh mt trong nhng Th ụ lõu i nht
trờn th gii, l ni kt tinh tinh hoa ca dõn tc, hi t nhõn ti ca t nc :
Thng Long - H Ni ụ thnh
Nc non ai v nờn tranh ha
C ụ ri li tõn ụ
Nghỡn nm vn vt bõy gi vn õy
Cựng vi nhng thng trm ca lch s, mnh t ny khi l kinh ụ
vng quc, khi b ngoi xõm chim úng, nhng ri li tr v vi nhõn dõn,

riờng. Thng Long ly nỳi Tn lm ỏn, sụng Nh lm ai. Chiu thu giú lng,
ng trờn ng C Ng bờn b h Tõy, xa xa Ba Vỡ, Tam o vin mt di
lam m. Sụng Nh (sụng Cỏi, cng l Hng H) l tm la o, chic tht
lng iu tht ỏy lng ong H Ni:
ng Xuõn sụng Nh chy di
Mõy quang non Tn chiu ngi Thng Long
Nu nh mi th ụ trờn th gii u gn lin vi vn minh ca mt
dng sng, Paris (gn lin vi sng Xen), London (gn lin vi sụng Thờm),
Matxcva (gn lin vi sng Vonga) th Vit Nam ca chng ta gn vi vn

Nguyễn Thị Thanh Chung

15

K32E CN Văn


Khoá luận tốt nghiệp
minh sụng Hng. H Ni tri qua nghỡn nm ó nhn vo mỡnh tinh hoa vn
húa Hng H :
Sụng Hng nc dn trụi
Bói ngụ, rung lỳa nh tụi yờn bỡnh
Cnh quờ hng tht hu tỡnh
Mựa xuõn lng m hi ỡnh ụng vui
Gỏi trai nu thi cm thi
ng kia u vt ni thỡ c ngi
õu õu cng ting núi ci
Gi nh tr li n mi tui xuõn
Nh H (sng Hng) on chy qua H Ni ú ho cựng i sng vn
hoỏ tinh thn khụng th thiu ca con ngi H Thnh.

Thuyền ra Kẻ Chợ, thuyền về sông Dâu..
Có lúc dòng sông trở thành là đối tượng để cô gái bày tỏ tấm lòng của
mình đối với chàng trai:
Nước sông Tô vừa trong vừa mát
Em ghé thuyền đỗ sát thuyền anh
Dừng chèo muốn tỏ tâm tình
Sông bao nhiêu nước thương mình bấy nhiêu.
Cách nói bao nhiêu, bấy nhiêu là lối so sánh rất quen thuộc trong ca
dao. Cũng lấy đối tượng dòng sông chàng trai đang nhắn gửi tấm lòng đối với
cô gái:
Ơi dòng Nhị Thuỷ sóng xô
Tung tăng cá nhảy, bên bờ trúc reo
Em ơi! đừng thách cưới cheo
Trầu cau nên nghĩa cũng theo anh về
Làng anh vốn là làng nghề
Chăm làm vui sống phu thê vẹn toàn
Không chỉ bày tỏ, bộc lộ tình yêu đôi lứa, sụng trở thành đối tượng để
người con xa quê hương gửi gắm nỗi lòng mình:
Anh về quê mẹ thăm nhà
Mêng mang sóng nước Hồng Hà chảy xuôi.

NguyÔn ThÞ Thanh Chung

17

K32E CN V¨n


Khoá luận tốt nghiệp
Cho dự mói xa xụi

K32E CN Văn


Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Ta sững người vì mặt nước xanh ngắt màu lục gọi ta về với dĩ vãng
ngay giữa lúc ta đang vật lộn với hiện tại nhọc nhằn. Đó là mỹ cảm Hồ
Gươm! Một nhà thơ Hy Lạp với tâm hồn nhạy cảm của mình, mới gặp Hồ
Gươm lần đầu đã nhận ra cái “lẵng hoa giữa lòng thành phố - mà sông Hồng
là dải lụa bao quanh”.
Ở hai câu ca dao đầu:
Rủ nhau xem cảnh Kiếm Hồ
Xem cầu Thê Húc, xem chùa Ngọc Sơn
Cảnh vật được tác giả dân gian xưa nhìn bao quát từ xa đến gần. Ban
đầu là cảnh Kiếm Hồ, quay ống kính gần hơn là cầu Thê Húc cong cong uốn
lượn, cuối cùng là chùa Ngọc Sơn. Hồ Gươm là biểu tượng của Hà Nội xung
quanh tên gọi hồ Gươm gắn liền với truyền thuyết trả gươm của vua Lê Lợi,
người dân Hà Nội quen gọi Hồ Gươm bằng một cái tên nôm na là Bờ Hồ.
Gắn liền với truyền thuyết trả gươm của Lê Thái Tổ và sau đó được
minh quân trọng văn hóa là Lê Thánh Tông vun đắp, chăm chút, sau hàng
trăm năm Hồ Gươm trở nên đệ nhất danh thắng của kinh kì. Trải mấy đời
chúa Trịnh, quanh Hồ san sát biệt điện, li cung, lâu đài dinh thự của các ông
hoàng bà chúa xen lẫn cùng đền chùa miếu mạo và nhà ở của thị dân.
Dưới triều Nguyễn, Hồ được sửa sang do công những nhà hảo tâm và
nho sĩ đương thời đặc biệt là danh sĩ Nguyễn Văn Siêu. Nhà văn lỗi lạc được
đánh giá là có thể làm mờ văn chương thời tiền Hán này đã dụng công thiết kế
quần thể kiến trúc đền Ngọc Sơn với dáng dấp ngày nay.
Hồ Gươm như là một chứng nhân lịch sử:
Đài Nghiên, Tháp Bút chưa mòn
Hỏi ai gây dựng nên non nước này?
Đài Nghiên, Tháp Bút là biểu tượng cho sự hiếu học, cần cù của người

Tiếng chuông chùa - cành trúc - làn khói toả tạo nên không gian Hà
Nội cổ kính, thâm nghiêm, trầm mặc. Tiếng chày vọng lại đều đều của làng
nghề làm giấy dó làm cho không gian như được kéo rộng ra theo cả ba chiều:
chiều sâu, chiều rộng, chiều cao.
Ngợi ca vẻ đẹp của hồ Hà Nội còn có bao câu ca dao khác:
Thăng Long cảnh đẹp nên thơ
Tây Hồ trong sáng ngẩn ngơ lòng người

Nguyễn Thị Thanh Chung

20

K32E CN Văn


Khoá luận tốt nghiệp
Hay :
Tõy H nc mt, nc trong
Ngm Tõy H p m lũng nh ai
Tỏc gi dõn gian ó by t tõm hn mỡnh qua vic miờu t cnh vt, gi
hn mỡnh vo cnh.
1.2.2. Ph v ch H Ni
Thiờn nhiờn ó ban tng cho ni õy nhiu u ói. Bc d y khin
dõn gian phi trm tr :
- Khen ai khộo ha d
Gia ni thnh th cú h trong xanh
- Thng Long H Ni ụ thnh
Nc non ai v nờn tranh ha
Ngh s dõn gian khụng ch ngi ca v p t nhiờn ca H Ni, n
ng sau ch khộo, ch v y l niềm tự hào về một thiờn nhiờn th hai

cỏc tờn nh Hng Bc, Hng Mnh hỡnh thnh ch nhng con ng m
hai bờn cú cỏc ca Hng Vng, Hng Bc, Hng Mnh
Theo ú cú th hiu trong mt phng cú nhiu ph. Vớ d phng
ụng Cỏc cú ph Hng Bc, Hng Giy, Hng Mm Mỗi phố kinh doanh
mặt hàng riêng như: Hàng Bc chuyên bỏn vng, bc; Hàng Da làm sản xuất
các mặt hàng về da:
R nhau chi khp Long Thnh
Ba mi sỏu ph rnh rnh chng sai
Hng B, Hng Bc, Hng Gai
Hng Bum, Hng Thic, Hng Bi, Hng Khay
Mó V, Hng iu, Hng Giy
Hng L, Hng Cút, Hng Mõy, Hng n
Ph Mi, Phỳc Kin, Hng Than
Hng Mó, Hng Mm, Hng Ngang, Hng ng
Hng Mui, Hng Nún, Cu ụng
Hng Hũm, Hng u, Hng Bụng, Hng Bố
Hng Thựng, Hng Bỳt, Hng Tre
Hng Vụi, Hng Giy, Hng The, Hng G
Quanh i n ph Hng Da

Nguyễn Thị Thanh Chung

22

K32E CN Văn


Kho¸ luËn tèt nghiÖp
Trải xem phường phố thật là cũng xinh
Phồn hoa thứ nhất Long Thành

K32E CN V¨n


Kho¸ luËn tèt nghiÖp

Cửa Nam, Hàm Long, Phố Ga
Hàng Trung, Ngõ Trám, Hàng Gà, Cửa Đông
Hàng Cân, Hàng Cót, Hàng Đồng
Hàng Mụn, Hàng Bát, Hàng Bông, Hàng Bài
Hàng Cau, Hàng Bột, Hàng Khoai
Hàng Nâu, Hàng Trứng, Hàng Trứng, Hàng Gai, Hàng Hành
Hàng Tre, Hàng Sũ, Hàng Mành
Phúc Châu, Cầu Gỗ, Bắc Ninh, Hàng Hòm
Ở một bài ca khỏc:
Hà Thành là chốn kinh đô
Vừa đông, vừa đẹp lại vừa rộng thay!
Cửa nhà san sát đó đây
Gác trên gác dưới bên ngoài, bên trọng
Ai ơi đứng lại mà trông
Nguy nga tráng lệ non bồng nào hơn!
Dập dìu xe ngựa bon bon
Ban đêm đèn điện sáng hơn ban ngày.
Này đây hàng Trống, Hàng Bài
Đi thêm mấy bước rẽ ngay Hàng Hòm
Hai bên chồng chất tráp son
Hàng Gai chỉ bước đường con rõ ràng
Hàng Đào rồi đến Hàng Ngang
Tập trung khách trú bán hàng vui thay
….
Phố ta tạm kể thế thôi

V thm ph c thnh xa
õy h Gm búng thỏp Rựa rờu phong.
Ra i nhng nh cựng mong.
Vui vo v li Thng Long - H Thnh
Ri:
H Ni ba sỏu ph phng
Tranh i gi li ngi thng ụ thnh

Nguyễn Thị Thanh Chung

25

K32E CN Văn