ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THANH TRANG

VĂN HÓA ỨNG XỬ VỀ TÌNH YÊU VÀ HÔN NHÂN
TRONG CA DAO NGƢỜI VIỆT

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Văn học Dân gian

Hà Nội - 2014

1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THANH TRANG

VĂN HÓA ỨNG XỬ VỀ TÌNH YÊU VÀ HÔN NHÂN
TRONG CA DAO NGƢỜI VIỆT

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Dân gian
Mã số: 60 22 01 25

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học : GS.TS Vũ Anh Tuấn

Hà Nội, 11/ 2014



4


DANH MỤC VIẾT TẮT

KTCD

: Kho tàng ca dao người Việt

VHDG

: Văn học dân gian

THCS

: Trung học cơ sở

H

: Hà Nội

NXB

: Nhà xuất bản

TS

: Tiến sĩ


2.1. Tình yêu hạnh phúc ........................................ Error! Bookmark not defined.
2.1.1. Những lời tỏ tình ........................................... Error! Bookmark not defined.
2.1.2. Nỗi niềm tương tư, nhớ nhung, sầu muộn .. Error! Bookmark not defined.
2.1.3. Lời thề nguyền, hẹn ước ............................... Error! Bookmark not defined.
2.2. Tình yêu đau khổ............................................. Error! Bookmark not defined.
2.2.1. Nguyên nhân ................................................. Error! Bookmark not defined.
2.2.2. Thái độ trách móc, hờn giận ........................ Error! Bookmark not defined.
2.2.2.1. Khi trái duyên, bị ép duyên ........................ Error! Bookmark not defined.
2.2.2.2. Khi bị phụ tình ........................................... Error! Bookmark not defined.
2.2.2.3. Khi ghen tuông ........................................... Error! Bookmark not defined.

6


2.2.2.4. Khi bị lỡ duyên – nuối tiếc ......................... Error! Bookmark not defined.
2.2.3. Thái độ cao thượng – không cao thượng..... Error! Bookmark not defined.
2.3. Tình yêu đơn phƣơng...................................... Error! Bookmark not defined.
2.4. Những ƣớc mong trong tình yêu .................... Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết chƣơng 2 ................................................... Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 3: VĂN HÓA ỨNG XỬ TRONG HÔN NHÂN ... Error! Bookmark
not defined.
3.1. Ứng xử trong quan hệ vợ chồng .................... Error! Bookmark not defined.
3.1.1. Đạo nghĩa chung trong quan hệ vợ chồng .. Error! Bookmark not defined.
3.1.2. Ứng xử của người vợ .................................... Error! Bookmark not defined.
3.1.2.1. Ứng xử tích cực ( sự gắn bó, hòa hợp) ..... Error! Bookmark not defined.
3.1.2.2. Ứng xử tiêu cực .......................................... Error! Bookmark not defined.
3.1.3. Ứng xử của người chồng .............................. Error! Bookmark not defined.
3.1.4. Ứng xử của người tình của chồng ............... Error! Bookmark not defined.
3.2. Ứng xử trong mối quan hệ khác .................... Error! Bookmark not defined.
3.2.1. Ứng xử trong quan hệ nàng dâu với mẹ chồng ......... Error! Bookmark not

dù ở thời đại nào, tình yêu cũng là đề tài bất tận cho văn chương, và ca dao

8


không nằm ngoài số đó. Thế nhưng trong cuộc sống hiện đại ngày nay, nhiều
người trẻ coi tình yêu như một cuộc chơi, một trò đùa, không hiểu thế nào là tình
yêu chân chính. Vậy nên mới nảy sinh những tình yêu chớp nhoáng, chia tay
chớp nhoáng, hay hôn nhân vội vàng, dẫn đến những kết cục đáng buồn cho
người trong cuộc. Đặc biệt, cách ứng xử của những người trong cuộc cũng để lại
cho chúng ta nhiều suy ngẫm. Mặc dù trong thời đại ngày nay đã có những quan
niệm mới, tư duy mới không còn giống với quan niệm của ngày xưa, nhưng cái
mới ấy vẫn không thể thoát ly khỏi bản sắc của dân tộc. Dẫu rằng trong thế giới
phẳng này chẳng có ai “ngây thơ” quan niệm về tình yêu và hôn nhân như văn
hóa truyền thống, nhưng quan niệm mới ấy vẫn phải có sự chế định của bản sắc
dân tộc. Nói tới văn hóa là nói tới nhân dạng và tính cách; tính cách lại làm nên
phẩm giá con người. Mỗi dân tộc lại có quan niệm về phẩm giá khác nhau và
phẩm giá ấy làm nên chuẩn mực có tính lịch sử. Do có tính lịch sử nên ngoài cái
đổi mới, phẩm giá còn có sự tiếp nối. Thế nhưng có đổi mới tới đâu cũng phải
phát triển dựa trên dân trí và đạo đức. Không thể phủ nhận ngày nay là thời đại
khoa học công nghệ, thời đại của công nghệ thông tin, thời đại dân trí phát triển
mạnh. nhưng dân trí được nâng cao không có nghĩa phá vỡ những nền tảng đạo
đức. Hai khía cạnh ấy phải luôn có sự song hành, diễn tiến hài hòa.
Do đó, việc tìm hiểu văn hóa ứng xử về tình yêu và hôn nhân qua ca dao
giúp chúng ta hiểu hơn đời sống của cha ông và việc soi bóng vào quá khứ sẽ
giúp ta thấy được một tương lai, soi bóng vào dân tộc để thấy được chính mình.
Có được gốc rễ ấy để ta có cái nhìn đúng đắn về tình yêu, hôn nhân trong cuộc
sống hiện đại và đây là điều thực sự cần thiết cho giới trẻ ngày nay.
1.2. Lý do học thuật




vùng miền trong cả nước. Nhưng tựu trung lại, ca dao tình yêu hôn nhân dù ở
vùng miền nào, lứa tuổi nào cũng là một kho tàng ứng xử của người thời xưa cần
được nghiên cứu. Tất cả sẽ tái hiện lại được đời sống tinh thần của con người
thời xưa.
1.3. Lý do nghiệp vụ
Học sinh phổ thông, đặc biệt là học sinh THCS đang là lứa tuổi hình thành
nhân cách. Việc nghiên cứu và tìm hiểu ứng xử trong ca dao, đặc biệt là ca dao
về tình yêu và hôn nhân sẽ giúp cho các em có được hiểu biết về cách ứng xử
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Trần Thị An (1990), “Về một phương diện nghệ thuật của ca dao tình yêu”,
Tạp chí văn học (6), tr. 54 – 59.
2. Trần Thúy Anh (2011), Ứng xử cổ truyền với tự nhiên và xã hội người Việt
châu thổ Bắc Bộ qua ca dao, tục ngữ, NXB Lao động. Hà Nội.
3. Đỗ Thị Bảy (2011), Sự phản ánh quan hệ gia đình, xã hội trong tục ngữ, ca
dao người Việt, NXB Lao động, Hà Nội.
4. Phan Kế Bính ( 2003), Việt Nam phong tục, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội.
5. Trần Đức Các (1978), “Tục ngữ với câu thơ lục bát trong ca dao dân ca”,
Tạp chí văn học (1), tr.91 – 102.
6. Nguyễn Phương Châm (2011), So sánh ca dao người Việt ở xứ Nghệ và xứ
Bắc, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội.
7. Đoàn Văn Chúc ( 1997), Xã hội học Văn hóa, Viện Văn hóa và NXB Văn
hóa thông tin, Hà Nội.
8. Mai Ngọc Chừ (1989), “Vần, nhịp, thanh điệu và sức mạnh biểu hiện ý nghĩa
của lục bát biến thể”, Tạp chí Văn hóa dân gian (2), Hà Nội.

11



22. Đinh Gia Khánh chủ biên (2000), Văn học dân gian Việt Nam, NXB Giáo
dục, Hà Nội.
23. Đinh Gia Khánh chủ biên (1995), Ca dao Việt Nam, NXB Tổng hợp, Đồng
Tháp.
24. Đinh Gia Khánh (1989), Trên đường tìm hiểu văn hóa dân gian, NXB Khoa
học xã hội, Hà Nội.
25. Nguyễn Xuân Kính (2006), Thi pháp ca dao, NXB Đại học Quốc gia, Hà
Nội.
26. Nguyễn Xuân Kính (2001), “Một thế kỉ sưu tầm, nghiên cứu ca dao người
Việt”, Tạp chí văn học (1), tr. 32 – 45.
27. Nguyễn Xuân Kính ( 1988), Văn học dân gian thể hiện bản sắc văn hóa dân
gian, Tạp chí văn hóa dân gian (2), tr. 62 – 71.
28. Nguyễn Xuân Kính (1983), “Qua tục ngữ, ca dao Hà Nội tìm hiểu công cuộc
xây dựng đất nước, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc”, Văn hóa dân gian (3+4),
tr.57 – 67.
29. Nguyễn Xuân Kính, (1987), “Ý nghĩa của hai từ trúc, mai trong văn chương
bác học và trong ca dao dân ca”, Văn hóa dân gian (4), tr. 22- 29
30. Nguyễn Xuân Kính (1992), “Thể thơ trong ca dao”, Văn hóa dân gian (4),
tr. 35 – 43
31. Nguyễn Xuân Kính, Phan Đăng Nhật chủ biên (1995), Kho tàng ca dao
người Việt (tập 1), NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội.
32. Nguyễn Xuân Kính, Phan Đăng Nhật chủ biên (1995), Kho tàng ca dao
người Việt (tập 2), NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội.

13


33. Nguyễn Xuân Kính, Phan Đăng Nhật chủ biên (1995), Kho tàng ca dao
người Việt (tập 3), NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội.
34. Nguyễn Xuân Kính, Phan Đăng Nhật chủ biên (1995), Kho tàng ca dao

phụ nữ xưa”, Văn hóa dân gian (4), tr. 36 – 45.
47. Phạm Danh Môn (st, chỉnh lý, 2011), Tình yêu đôi lứa trong ca dao Việt
Nam, NXB Từ điển bách khoa, Hà Nội.
48. Quan Vi Miên (2006), “Ca dao, dân ca Thái về tình yêu và sự chia ly”, Tạp
chí Ngôn ngữ và đời sống (11), tr. 21.
49. Hoàng Kim Ngọc (2011), So sánh ẩn dụ trong ca dao trữ tình người Việt
(dưới góc nhìn ngôn ngữ - văn hóa học), NXB Lao động, Hà Nội.
50. Nguyễn Ánh Nguyệt (2011), Nghiên cứu đặc điểm thi pháp cấu trúc ca dao
trữ tình người Việt, Luận văn thạc sĩ, ĐH SP Thái Nguyên.
51. Bùi Mạnh Nhị (1997), “Công thức truyền thống và đặc trưng cấu trúc của
ca dao – dân ca trữ tình”, Tạp chí văn học (1), tr. 21 – 26.
52. Bùi Mạnh Nhị (2012), Văn học dân gian những công trình nghiên cứu,NXB
Giáo dục, Hà Nội.
53. Vũ Ngọc Phan (1998), Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam , NXB Khoa học xã
hội, Hà Nội.
54. Hoàng Phê (2011), Trung tâm từ điển học Vietlex: Từ điển Tiếng Việt, NXB
Đà Nẵng.
55. Nguyễn Hằng Phương (2001), “Cảm hứng chủ đạo trong ca dao người
Việt”, Văn hóa dân gian (3), tr. 45 – 53.

15


56. Lê Chí Quế, Nguyễn Hùng Vỹ, Võ Quang Nhơn (1990), Văn học dân gian
Việt Nam, NXB Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp, Hà Nội.
57. Vũ Tiến Quỳnh (2000), Ca dao tình yêu, NXB Văn nghệ, TP. Hồ Chí Minh.
58. Vũ Phương Thảo, Quan hệ gia đình trong cái nhìn so sánh giữa ca dao Nam
Bộ và ca dao Bắc Bộ, Luận văn thạc sĩ VHDG, Đại học KHXH và NV, Hà Nội.
59. Lê Thị Thắm (2009), “Ý niệm về đôi – cặp trong ca dao người Việt về hôn
nhân và gia đình”, Tạp chí Ngôn ngữ và đời sống (1 + 2), tr. 64 – 67.