LỜI CẢM ƠN
Trong thời gian thực hiện khóa luận này, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ của các
thầy cô giáo và các bạn sinh viên trong khoa Ngữ Văn - Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội 2.
Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành, sâu sắc của mình tới Thạc sĩ Lê Thị Thu Hiền, người
đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi hoàn thành khóa luận.
Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong tổ Văn học nước ngoài, khoa Ngữ Văn,
Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập,
nghiên cứu.
Hà Nội, ngày 05 tháng 05 năm 2010
Sinh viên
Nguyễn Thị Hằng
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan những nội dung mà tôi đã trình bày trong khóa luận tốt nghiệp này là kết
quả của quá trình nghiên cứu bản thân tôi dưới sự hướng dẫn của các thầy cô giáo. Những nội dung
này không hề trùng lặp với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác.
Hà Nội, ngày 05 tháng 05 năm 2010
Sinh viên
Nguyễn Thị Hằng
SVTH: NguyÔn ThÞ H»ng
1
K32E- Ng÷ v¨n
MỞ ĐẦU
K32E- Ng÷ v¨n
nhận: Cuốn tiểu thuyết này đúng là tiểu thuyết - tiểu thuyết đầu tiên trong
cuộc đời tôi đã chiếm toàn bộ tâm hồn tôi [22, 546]. Nhà văn đã say mê và
tâm sự, ông đã để lại trong bình mực những mảng thịt của bản thân mình
[15,205]. Quả thực Tônxtôi đã truyền tất cả những băn khoăn, những day dứt
đó vào thế giới nhân vật sinh động trong tác phẩm. Trong đó có nhân vật như
Anna, chiếm trọn thời gian cũng như tâm huyết của nhà văn khi suy nghĩ về
nó.
Trong tác phẩm, nếu như Kitty thùy mị dịu hiền sẽ là nét tính cách tiêu
biểu để nhà văn thể hiện hình mẫu lý tưởng của người phụ nữ Nga thì Anna
mạnh mẽ, mãnh liệt và đầy khao khát dự cảm về một cuộc đời đầy sóng gió,
chông gai. Anna là hình tượng có vị trí đặc biệt trong tác phẩm nên nghiên
cứu về nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật Anna là nghiên cứu về một phương
diện quan trọng trong tiểu thuyết Anna Karênina. Đặc biệt là nghệ thuật miêu
tả tâm lý nhân vật Anna trong tác phẩm cùng tên không còn là vấn đề mới mẻ
đối với chúng ta nhưng tính bức xúc của nó vẫn đang và sẽ thu hút được sự
quan tâm, chú ý của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học. Mặt khác, ở
Việt Nam hiện nay chưa có luận án, công trình chuyên biệt nào nghiên cứu
một cách hệ thống mảng đề tài nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật Anna của
L.Tônxtôi. Vậy nên, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài nghiên cứu Nghệ
thuật miêu tả tâm lý nhân vật Anna Karênina trong tiểu thuyết cùng tên
của L.N.Tônxtôi, với mong muốn tìm hiểu và khám phá giá trị thẩm mĩ trong
tác phẩm, nhằm phát hiện ra những yếu tố đặc sắc góp phần thể hiện thành
công tư tưởng, nội dung của tác giả, tác phẩm.
SVTH: NguyÔn ThÞ H»ng
3
SVTH: NguyÔn ThÞ H»ng
4
K32E- Ng÷ v¨n
Để thể hiện dòng tâm lý đang trôi được sinh động và cụ thể, Tônxtôi đã
sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật khác nhau. Độc thoại nội tâm là thủ pháp
chủ yếu và độc đáo nhất. Trong kiệt tác Anna Karênina, Tônxtôi đã phát huy
tối đa hiệu quả của thủ pháp nghệ thuật này. Sécnưsepki đã nhận xét: Bá tước
Tônxtôi chú ý hơn cả đến việc sao cho một số tình cảm và ý nghĩ này phát
triển từ những tình cảm và ý nghĩ khác. Ông ham thích quan sát xem một tình
cảm được nảy sinh từ một tình huống hoặc một ấn tượng nhất định, lệ thuộc
vào ảnh hưởng của hồi ức và sức mạnh của những sự phối hợp của những trí
tưởng tượng chuyển sang những tình cảm khác, rồi lại quay về điểm xuất phát
trước đó rồi lại lang thang, lang thang mãi, biến đổi trong toàn bộ chuỗi hồi
ức ra sao; ông thích quan sát xem một ý nghĩ ban đầu được nảy sinh từ một
cảm xúc rồi dẫn tới cảm xúc rồi dẫn tới những ý nghĩ khác, lôi cuốn đi xa, xa
mãi, hòa lẫn ước mơ với thực tế cảm xúc, hòa lẫn những ước mơ về tương lai
với phản xạ về hiện tại như thế nào [11,155].
Trong Thi pháp tiểu thuyết L.Tônxtôi của Nguyễn Hải Hà, khi nói về
Tônxtôi, tác giả đã dẫn lại lời của Secnưsepxki: Phân tích tâm lý có thể có
nhiều khuynh hướng khác nhau: nghệ sĩ này thì quan tâm nhiều hơn tới việc
miêu tả các tính cách;nghệ sĩ khác thì chú ý tới ảnh hưởng của các quan hệ
xã hội và các xung đột trong cuộc sống với các tính cách;…còn bá tước thì
quan tâm hơn hết đến chính quá trình tâm lý, những hình thức, những quy
luật của nó đến quá trình biện chứng tâm hồn con người[11,142]. Hơn nữa,
Secnưsepxki cũng đoán trước được xu hướng miêu tả tâm lý của nhà văn trên.
năm mới 1875), Anna Karênina đã tạo ra một cơn sốt trong giới độc giả yêu
văn học. Khi đến với công chúng Việt Nam, cuốn tiểu thuyết ngay lập tức
được đón nhận nồng nhiệt. Ngày 24.2.2007, Việt báo. Vn đã đưa ra thống kê
và Anna Karênina của L.Tônxtôi được ưa chuộng và bán chạy nhất, trong khi
đó Chiến tranh và hòa bình xếp vị trí thứ ba.
L.Tônxtôi cùng với Anna Karênina - đứa con tinh thần quý giá của nhà
văn không chỉ có sức hút mạnh mẽ đối với các nhà nghiên cứu, phê bình Nga
SVTH: NguyÔn ThÞ H»ng
6
K32E- Ng÷ v¨n
mà có sức hút kì lạ đối với những nhà nghiên cứu, phê bình trên thế giới đặc
biệt là các nhà nghiên cứu phê bình ở Việt Nam. Cho đến nay, Tônxtôi là tác
giả được đề cập đến trong khá nhiều giáo trình, công trình nghiên cứu, bài
viết.
Nguyễn Trường Lịch trong chuyên luận về L. Tônxtôi cũng cho rằng:
Anna Karênina là một trong những tác phẩm hay nhất của văn học Nga và
thế giới”[15,406].
Trong cuốn Văn học Nga và chuyên luận của Nguyễn Trường Lịch,
Nhà xuất bản Đại học Quốc Gia Hà Nội, 1988, tác giả cho rằng: việc miêu tả
cảm xúc con người trong sự vận động đi sâu vào những nguyên nhân xã hội
của các tính cách, diễn đạt cặn kẽ các chi tiết tâm tư của nhân vật khi nghĩ về
mình cũng như về thế giới xung quanh: tất cả những điều đó đã từng có, qua
những hình thái khác nhau của những loại hình văn hóa trước Tônxtôi. Nhưng
đến văn hào Nga vĩ đại này, nghệ thuật phân tích tâm lý mở ra chặng đường
mới, kì diệu hơn, hoàn chỉnh hơn. Ngoài ra Nguyễn Trường Lịch cũng trích
sâu kín trong lòng nhân vật, nhiều khi những ý nghĩ này trái ngược với vẻ bề
ngoài của nó”[11,143]. Nguyễn Hải Hà đã đánh giá rất cao tài năng nghệ
thuật của Tônxtôi - “bậc thầy về nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật”.
Trong cuốn Văn học Nga –Sự thật và cái đẹp, (2002), Nhà xuất bản
Giáo dục, Nguyễn Hải Hà lại một lần nữa khẳng định tài năng nghệ thuật của
Tônxtôi: “Tài nghệ độc đáo của Tônxtôi thể hiện trước hết và chủ yếu ở cách
miêu tả tâm lý nhân vật”. Có thể miêu tả tâm lý nhân vật theo nhiều hướng.
Có những người thậm chí miêu tả tâm lý một cách gián tiếp thông qua cử chỉ,
điệu bộ, vẻ mặt, lời ăn tiếng nói… của nhân vật. Có người lại chuyên chú theo
dõi tác động của môi trường đối với tư tưởng tình cảm của nhân vật hoặc
phân tích theo lối giải phẫu một trạng thái cuối cùng của một quá trình tâm lý.
Riêng Tônxtôi lại khác, ông quan tâm nhiều hơn hết đến chính quá trình tâm
lý, những hình thức, những quy luật của nó, phép biện chứng của tâm hồn
[11,142].
SVTH: NguyÔn ThÞ H»ng
8
K32E- Ng÷ v¨n
Năm 1960, những bài viết đầu tiên về L.Tônxtôi đã xuất hiện trên báo
chí Việt Nam. Nhân kỉ niệm 50 năm ngày nhà văn qua đời, báo Văn nghệ ra
số đặc biệt in bài viết của Hồ chủ tịch. Trong bài viết của mình, Người đã tự
nhận mình là người học trò nhỏ của nhà văn vĩ đại Tônxtôi không chỉ vì
“cách viết của Tônxtôi rất giản dị, rõ ràng và dễ hiểu, làm tôi rất thích” mà
còn bởi giá trị nội dung sâu sắc của các tác phẩm mà người đọc rất say mê.
Cũng trong năm 1960, ở bài viết Chuyện nghề của mình, nhà văn
Nguyễn Tuân kinh ngạc thốt lên: “Tônxtôi hành văn chính xác như soi kính
sống và trong con người”. Tác giả đã đi đến kết luận: “Anna Karênina không
phải là loại tiểu thuyết gia đình… Anna Karênina là một cuốn tiểu thuyết xã
hội, tiểu thuyết tâm lý mẫu mực và trong một ý nghĩa nào đó còn là một
quyển tiểu thuyết lịch sử”.
Trong bài Anna Karênina 124 tuổi báo Văn nghệ, 2001, số 28, tác giả
bài viết đã nhận xét: Anna Karênina là một cuốn sách có cuộc sống riêng hết
sức phong phú và lâu dài không chỉ ở Nga mà còn ở trên khắp thế giới”. Nhận
xét như vậy cũng có nghĩa là khẳng định cuộc sống tâm hồn phong phú của
các nhân vật trong tiểu thuyết, đặc biệt là nhân vật trung tâm Anna.
Tóm lại, các bài viết, bài nghiên cứu về Tônxtôi cho thấy: Giới phê
bình Việt Nam đánh giá rất cao về tài năng sáng tạo nghệ thuật của Tônxtôi.
Đồng thời các nhà văn học tập ở bậc thầy văn xuôi tâm lý này rất nhiều kinh
nghiệm quý giá trong nghệ thuật mổ xẻ và phân tích tâm lý con người trong
chiến tranh, trong cuộc sống, trong tình yêu,…. Và trong cách sử dụng hết sức
điêu luyện các thủ pháp nghệ thuật như độc thoại nội tâm, đối thoại, chân
dung tâm lý, miêu tả thiên nhiên, nghệ thuật kể chuyện.
3. Đối tượng, phạm vi, nhiệm vụ nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là tiểu thuyết Anna Karênina của
Tônxtôi. Tuy nhiên, trong khuôn khổ một khóa luận tốt nghiệp, chúng tôi
không có tham vọng khám phá hết những vấn đề lớn của tác phẩm mà chỉ đi
SVTH: NguyÔn ThÞ H»ng
10
K32E- Ng÷ v¨n
vào nghiên cứu, tìm hiểu một khía cạnh cụ thể ở một nhân vật cụ thể đó là
Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật Anna Karênina trong tiểu thuyết cùng
tìm hiểu, phân tích, tiếp nhận một tác phẩm văn học. Trên cơ sở đó khẳng
định vị trí và đóng góp của nhà văn trong việc miêu tả diễn biến tâm lý phức
tạp nhất trong nền văn học nhân loại.
6. Bố cục khóa luận
Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung khóa luận tốt nghiệp này
được triển khai theo 2 chương như sau:
Chương 1: Chân dung tâm lý
Chương 2: Đối thoại và độc thoại nội tâm
SVTH: NguyÔn ThÞ H»ng
12
K32E- Ng÷ v¨n
CHƯƠNG 1
CHÂN DUNG TÂM LÝ
1.1. Chân dung ngoại hình
1.1.1. Khái niệm
Khi xây dựng nhân vật, hầu hết các nhà văn đều cố ý tạo cho nhân vật
của mình ngoại hình, một diện mạo góp phần thể hiện tính cách. Ngoại hình
ấy như một tấm gương phản chiếu tâm hồn, đời sống tính cách, nghề nghiệp,
thân phận của nhân vật. Vì vậy, nó là một trong những yếu tố vô cùng quan
trọng, miêu tả ngoại hình để thấy được tâm lý nhân vật.
Theo Từ điển Tiếng Việt - Hoàng Phê: “Ngoại hình là hình dáng
người” [19,683].
Giáo sư Hà Minh Đức trong cuốn Cơ sở lý luận văn học – Nhà xuất
bản Giáo dục, 1999, có viết: “Ngoại hình là một khái niệm nhằm chỉ hình
từ nhiều góc độ, ở nhiều thời điểm khác nhau của cuộc sống. Tônxtôi là người
đã đưa vào kĩ xảo chân dung những chức năng mới, đó không chỉ đơn thuần
là các nét vẽ ngoại hình nhằm định danh, định hình nhân vật mà còn là những
tín hiệu gợi mở tính cách, tâm lý. Nét nổi bật của Tônxtôi ở đây là ông rất ít
khi miêu tả ngoại hình, hành động thuần túy. Hình thức của Tônxtôi bao giờ
cũng là hình thức chứa đựng nội dung, chi tiết bên ngoài báo hiệu chất tâm lý
bên trong. Cũng như vậy, trong tiểu thuyết Anna Karênina, chân dung của
nhân vật Anna được L.Tônxtôi miêu tả không phải là chân dung thuần túy
ngoại hình mà là chân dung tâm lý. Tức qua chân dung của Anna, chúng ta có
thể thấy được thế giới nội tâm và những chuyển biến tinh vi nhất trong tâm
hồn nàng.
Tiêu chí thống kê tần số miêu tả ngoại hình gợi tả tâm lý là những câu
văn, những đoạn văn miêu tả ngoại hình kèm theo với những cụm từ gợi cảm,
những trạng thái tâm lý, những câu, những từ gợi cả, gợi hình mang nội dung
SVTH: NguyÔn ThÞ H»ng
14
K32E- Ng÷ v¨n
tâm lý. Phần lớn những chi tiết bên ngoài như: ánh mắt, nụ cười, sắc mặt,
dáng đi, trang phục,… là những dấu hiệu chỉ tâm trạng, luôn được đổi mới
bằng sắc thái bên trong. Bảng thống kê sau cho thấy trong tác phẩm Anna
Karênina, nhân vật Anna có tần số xuất hiện chân dung ngoại hình gợi tả tâm
lý khá cao:
Chi tiết miêu tả
Tần số
1
6
1
46
Vẻ mặt
9
10
4
7
5
4
11
1
51
Nụ cười
5
1
0
12
Tổng số
136 lần
Nhìn vào bảng thống kê cho thấy, Tônxtôi đặc biệt chú ý miêu tả ngoại
hình nhân vật Anna, tổng số có tới 136 /1218 trang, vượt xa các nhân vật khác
như Kitty 9 lần, ngay cả Karênin cũng chỉ được miêu tả 12 lần. Những chi tiết
đặc trưng được lặp lại nhiều lần nhất là ánh mắt và vẻ mặt của nhân vật. Hai
chi tiết được đặc tả như là sự trở đi trở lại của cảm xúc, của ấn tượng về sự
khắc khoải của nhà văn trước nội tâm nhân vật. Ánh mắt luôn thay đổi cùng
với mọi sắc thái tình cảm của Anna được miêu tả tới 46 lần, vẻ mặt với 51
lần. Độ đậm đặc của hai chi tiết đó vừa là nét tạo sắc diện, vừa là tín hiệu
thẩm mỹ mở ra một thế giới khác, thế giới bên trong với mọi chuyển biến
phức tạp, tinh tế và hết sức khác nhau. Để tạo hình tính cách, tác giả không
miêu tả chi tiết những nét xấu-đẹp trên khuôn mặt, từng đôi mắt hoặc nụ cười
mà chú ý đến những nét tâm lý được biểu hiện trên khuôn mặt ấy ra sao.
SVTH: NguyÔn ThÞ H»ng
15
K32E- Ng÷ v¨n
16
K32E- Ng÷ v¨n
Đôi mắt huyền bí của Anna được Tônxtôi miêu tả tới 46 lần với những
sắc thái tình cảm rất tinh vi. Vẫn là ánh mắt ấy thôi nhưng gần 50 lần thay đổi
bằng ánh sáng tâm hồn. Trạng thái tâm hồn làm vẻ mặt con người thay đổi.
Dõi theo sắc diện đôi mắt, bạn đọc có thể nắm bắt được dòng tâm lý đang lưu
chuyển trong tâm hồn Anna.
Puskin tả đôi mắt Tachiana “Ngơ ngác như một con nai sợ hãi”, lộ rõ
một tâm hồn trong trẻo thơ ngây và một nỗi niềm man mác của một đời sống
nội tâm khép kín. Hay ánh mắt nàng Margarita của M. Bulgacov là ánh mắt lo
lắng thậm chí có vẻ bệnh hoạn chứa đựng sự cô đơn trống rỗng đến tuyệt
vọng của nàng. Còn ánh mắt của Anna Karênina thì lại khác: “cặp mắt xám
long lanh như xám lại dưới bóng đôi hàng mi dày dừng lại trên mặt chàng với
cái nhìn chăm chú, thân mật như đã nhận ra chàng rồi lại nhìn ngay ra đám
đông người qua lại như muốn tìm ai. Qua cái nhìn ngắn ngủi, lúc xuất hiện
trong cặp mắt long lanh, khi ở nụ cười thoáng nở trên cặp môi tươi mát. Có
thể nói, toàn thân nàng trào lên một sức sống dạt dào dù muốn hay không, vẫn
bộc lộ qua ánh mắt hoặc miệng cười. Những lúc nàng cố tình giấu kín không
để cái ánh lửa ấy ngời lên trong mắt thì nó lại xuất hiện nét cười kín đáo ngoài
ý muốn của nàng”[26,134]. Ánh mắt Anna không những đẹp, sắc mà nó ẩn
chứa một sức sống mạnh mẽ, nồng nhiệt của một tâm hồn luôn khao khát
hạnh phúc.
Đôi mắt của nàng có sự thay đổi linh diệu trong từng hoàn cảnh. Khi
đối diện với Vrônxki trong vũ hội: “ánh mắt chói ngời và lung linh”, tìm thấy
chân trời bình yên hạnh phúc. Nàng đón nhận tình yêu ấy có sự pha trộn của
bao cảm giác đắng cay, bối rối, buồn tủi nhưng vẫn ánh lên với vệt sáng lạ kì.
Khi nghĩ về Vrônxki: “Đôi mắt mở to và tưởng như ngời sáng trong bóng
Trong tác phẩm dường như nhà văn đã đứng ra ngoài để cho các nhân
vật tự đánh giá lẫn nhau. Chân dung cũng như tâm trạng nhân vật đồng hiện
qua cách quan sát, nhìn nhận của nhân vật đối diện. Kitty đã nhận xét Anna:
“Kitty bỗng nhìn thấy trong mắt nàng cái thế giới bí mật còn khép kín đối với
cô”. Đôi mắt huyền bí, dầy bí ẩn của Anna như muốn thôi thúc người khác
SVTH: NguyÔn ThÞ H»ng
18
K32E- Ng÷ v¨n
phải khám phá. Với Anna, một đôi mắt có chiều sâu và trong đó người ta có
thể đọc được những tâm sự bi kịch trong cuộc đời cô.
1.1.3.2 Vẻ mặt - niềm vui, nỗi buồn
Vẻ đẹp của Anna không chỉ ở đôi mắt biết nói mà gương mặt nàng mỗi
lần thay đổi sắc diện, người đọc lại thấy một tiếng nói riêng. Con người ngay
thẳng vốn không quen che dấu cảm xúc cho nên niềm vui nỗi buồn của Anna
đều bộc lộ trên gương mặt, dù nàng đã cố che dấu. Vẻ mặt “ngời lên” khi đón
nhận tình yêu của Vrônxki nhưng đồng thời nhà văn cũng nhận thấy không
hẳn là niềm vui sướng mà đúng hơn là “ánh lửa khủng khiếp của đám cháy
trong một đêm tối trời”. Ánh mắt ấy đã phản chiếu cả những hạnh phúc của
tình yêu, cả những dự cảm về một tương lai đầy dữ dội, bất hạnh sẽ giáng
xuống cuộc đời nàng.
Còn Đôly thì sửng sốt về cái đẹp thoáng qua chỉ lộ ra ở người phụ nữ
trong những phút yêu đương, mà lúc này bà thấy trên mặt Anna. Mọi nét trên
mặt nàng: “Từ những núm đồng tiền hằn rõ trên má và trên cằm, từ nếp môi
đến nụ cười như phảng phất bay quanh mặt, từ ánh mắt, cử chỉ duyên dáng và
nhanh nhẹn, giọng nói đầy đặn, cho đến cả cái cách nàng trả lời Vexlôpxki
lúc “tái xanh và nghiêm nghị” khi dõi theo cuộc đua ngựa của người yêu. Đặc
biệt,để lại sự ám ảnh, xót thương trong lòng độc giả là vẻ “hốt hoảng” ở sân
ga khi nàng đi vào cõi chết. Vẻ mặt biểu hiện cho nỗi phẫn uất, thù hận và
đớn đau cho số kiếp bất hạnh.
1.1.3.3. Sắc điệu nụ cười
Sau tất cả những đớn đau của cuộc đời bộc lộ qua ánh mắt, vẻ mặt;
Anna đã để lại ấn tượng về hình ảnh “nụ cười giòn tan”,một trong những nét
yêu kiều nhất của nàng. Đó là vẻ đẹp át cả trang phục. “Nụ cười của Anna đã
đốt cháy toàn thân chàng Vrônxki”[26,167]. Nụ cười và khuôn mặt của Anna
dường như có một sức hút kì lạ đối với tất cả mọi người. Chúng luôn cân đối
và làm tôn thêm sắc đẹp của Anna: “Nụ cười chiếu sáng khuôn mặt nàng, một
nụ cười duyên dáng”[26,137]. Và không còn là nụ cười thuần túy nữa mà trở
SVTH: NguyÔn ThÞ H»ng
20
K32E- Ng÷ v¨n
thành “nét cười”: “Nét cười xao xuyến khi trên mắt, khi trên môi” [26,137].
Cụm từ “nét cười xao xuyến”, “nụ cười duyên dáng” là chi tiết nghệ thuật đắt
giá mà ta chỉ có thể thấy trong Anna Karênina của Tônxtôi.
Nét cười làm cho lòng người xao xuyến của Anna như có một phép
thuật kì lạ. Nó có thể biến hóa trong từng hoàn cảnh một cách nhanh, nhạy.
Chẳng hạn, trong vũ hội, dưới cái nhìn của Kitty, dường như trong Anna có
hai con người khác nhau. Điều này đã được bộc lộ bằng sắc diện nụ cười: “Từ
lúc bắt đầu nhảy, cô chưa được gặp Anna, và cô bỗng thấy nàng hoàn toàn đổi
khác lần nữa. Cô nhận ra trên nét mặt nàng những dấu hiệu phấn khởi rất
quen thuộc với cô: phấn khởi của thành công…cô bắt gặp ở nàng cái ánh mắt
ranh mãnh…Anh ta rất dễ thương và chất phác, nàng nói, vẫn nụ cười như
vậy”[26,934].
Trong mỗi hoàn cảnh, với mỗi loại người khác nhau, ở Anna đều có
một sắc diện nụ cười riêng. Đó là nét cười hạnh phúc, mãn nguyện nhưng
cũng có nụ cười chứa đựng bao âu lo, khổ đau. Tất cả đều là phương tiện để
thể hiện cái thế giới nội tâm trong Anna.
Nụ cười được Tônxtôi miêu tả chỉ gần 30 lần nhưng nó lại có vai trò
cực kì quan trọng trong việc khắc họa tính cách nhân vật Anna. Tiếp xúc với
Anna qua sự miêu tả của Tônxtôi, người đọc không chỉ được mục kích vẻ đẹp
tỏa ra từ dáng người, nét mặt, ánh mắt,…đằng sau đó là nét cá tính và những
diễn biến tâm trạng của nhân vật nữ tuyệt diệu này.
1.1.3.4. Sắc điệu trang phục
Chân dung Anna không được Tônxtôi vẽ hoàn tất ngay từ đầu mà quá
trình đó xuyên suốt tác phẩm, trong đó có nhũng nét lặp lại, có những nét
miêu tả bổ sung. Nhà văn không cụ thể vẻ xấu - đẹp trên khuôn mặt mà tùy
theo hoàn cảnh đặc tả nét linh động qua đôi mắt, nụ cười. Cũng có lúc nhà
văn miêu tả trang phục của Anna song mục đích để nhân vật tự bộc lộ cá tính.
Kitty biết rằng dải nhung trên cổ mình xinh xắn, nhưng nàng lại xinh xắn một
SVTH: NguyÔn ThÞ H»ng
22
K32E- Ng÷ v¨n
cách rụt rè. Anna thì ngược lại coi thường trang phục vượt hẳn lên, át cả bộ áo
không có gì khó khăn. Đó là một dự cảm về một tính cách mạnh mẽ, cá tính ở
Anna. Đó không phải là vẻ đẹp hào nhoáng, rực rỡ có thể nhận thấy ngay từ
lần tiếp xúc đầu tiên như nàng Êlen trong Chiến tranh và hòa bình mà đó là
trong mắt Lêvin và bao người khác thì “đây là bức chân dung đẹp nhất từ xưa
tới nay”[26,1043].
Như vậy, nét độc đáo trong kĩ xảo chân dung của Tônxtôi là ông đã lặp
lại rất nhiều những chi tiết ngoại hình phản ánh nét tâm lý bên trong, đặc biệt
là ánh mắt, vẻ mặt, nụ cười được ông láy lại với tần số cao ở nhân vật Anna.
Tuy nhiên, cái tài của Tônxtôi trong sử dụng chi tiết nghệ thuật là ông kết hợp
rất điêu luyện giữa cái nhất thời, biến đổi với cái có tính xác định, vững bền
trong chân dung tâm lý nhân vật. Miêu tả chân dung trong thế động, trong quá
trình phát triển nhưng đồng thời nhà văn luôn chú trọng đảm bảo tính chân
thực trong hình tượng nhân vật, không dùng cái chủ quan để bóp méo chân
dung. Ở nhân vật Anna, số lần miêu tả chân dung không dựa vào việc nhân
vật xuất hiện nhiều hay ít mà phụ thuộc vào thời điểm biến động trong cuộc
đời nhân vật và ý đồ nghệ thuật của tác giả. Cuộc sống của Anna với biết bao
tình tiết phức tạp luôn chiếm số lượng miêu tả cao nhất. Tônxtôi theo suốt
cuộc hành trình của nhân vật để nắm bắt mọi sắc thái biến đổi trên chân dung
như những dấu hiệu thông báo về tính cách, tâm lý con người.
Trong quá trình miêu tả ngoại hình gợi tâm lý, kĩ xảo chân dung hướng
vào mục đích tái hiện con người bên trong nên các phác họa chân dung trong
tác phẩm thường ngắn gọn và lặp lại nhiều lần. Hai phác họa chân dung Anna
tại cuộc khiêu vũ hoàn toàn khác nhau về ý nghĩa. Phác họa ban đầu mà Kitty
say mê nhằm làm nổi bật sắc đẹp của Anna là “vẻ giản dị, tự nhiên, thanh lịch
đồng thời lại vui tươi, hồn nhiên”[26,160]. Cũng dưới cái nhìn của Kitty, bức
chân dung sau đó lại gợi lên sắc thái mới, vẻ quyến rũ ma quái của Anna:
“trông nàng càng quyến rũ với tấm áo dài đen giản dị, duyên dáng, khuôn mặt
đẹp tươi, tất cả ở nàng đều dễ yêu, nhưng nét kiều diễm ấy có một vẻ gì ghê
SVTH: NguyÔn ThÞ H»ng
24
SVTH: NguyÔn ThÞ H»ng
25
K32E- Ng÷ v¨n
Copyright: Tài liệu đại học ©