A. Đặt vấn đề
Sau Đại hội toàn quốc lần thứ IX chúng ta bớc vào thời kỳ phát triển mới
thời kỳ đầy nhanh công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nớc định hớng phát triển
nhằm mục tiêu xây dựng nớc ta thành một nớc có cơ sở vật chất kỹ thuật hiện
đại, cơ cấu kinh tế hợp lý quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp với trình độ phát triển
của lực lợng sản xuất, đời sống vật chất và tinh thần đợc nâng cao quốc phòng an
ninh vững chắc, dân giàu nớc mạnh xã hội công bằng văn minh. Không phải ngẫu
nhiên việc nghiên cứu quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ
phát triển của lực lợng sản xuất là một trong những nội dung quan trọng của công
cuộc đổi mới chủ nghĩa xã hội mà chúng ta đang tiến hành hôm nay. Việc thực
hiện mô hình này trong thực tế không những là nội dung của công cuộc đổi mới,
mà hơn thế nữa nó là công cụ, là phơng tiện để nớc ta đi tới mục tiêu xây dựng chủ
nghĩa xã hội. Thắng lợi của chủ nghĩa xã hội ở nớc ta một phần phụ thuộc vào việc
xây dựng này tốt hay không. Một xã hội phát triển đợc đánh giá từ trình độ của lực
lợng sản xuất và sự kết hợp hài hoà giữa quan hệ sản xuất và lực lợng sản xuất thời
đại ngày nay trình độ khoa học kỹ thuật đã phát triển mạnh mẽ song quan hệ sản
xuất phù hợp với tính chất của lực lợng sản xuất vẫn là cơ sở chính cho sự phát
triển của nó. Do vậy vấn đề quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và
trình độ phát triển của lực lợng sản xuất vẫn là một trong những vấn đề nan giải
mà chúng ta cần phải quan tâm và giải quyết.
Chủ nghĩa duy vật lịch sử đã khẳng định rằng lực lợng sản xuất có vai trò
quyết định đối với quan hệ sản xuất và ngợc lại, có thể thúc đầy hoặc kìm hãm sự
phát triển của lực lợng sản xuất. Vấn đề này từng là bài học đắt giá trong công
cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nớc ta. Sự tác động trở lại của các yếu tố của
quan hệ sản xuất đối với lực lợng sản xuất khá phong phú và phức tạp, nhất là
trong những điều kiện cụ thể ở nớc ta hiện nay.
Vấn đề quan hệ sản xuất có tác động thúc đầy hay kìm hãm sự phát triển
của lực lợng sản xuất đã đợc Đảng ta nhận thức và vận dụng đúng đắn trong quá
trình lãnh đạo đất nớc theo đờng lối đổi mới. Đảng ta đã khẳng định rằng: lực lợng
1
sản xuất bị kìm hãm không chỉ trong trờng hợp quan hệ sản xuất lạc hậu, mà cả

lực của sự phát triển xã hội bền vững. Đây là nguồn lực của mọi nguồn lực, nhân
tố quan trọng bậc nhất để đa nớc ta nhanh chóng trở thành một nớc công nghiệp
phát triển. trong công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc, Đảng ta lấy
việc phát huy nguồn lực con ngời làm yếu tố cơ bản cho sự phát triển nhanh và
bền vững, coi việc Nâng cao dân trí, bồi dỡng và phát huy nguồn lực to lớn của
con ngời Việt Nam là nhân tố quyết định thắng lợi của công cuộc công nghiệp
hoá, hiện đại hoá (Đảng cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc
lần thứ VIII). Do vậy, khai thác, sử dụng và phát triển nguồn nhân lực là vấn đề
quan trọng góp phần thực hiện thành công quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá
đất nớc.
Lực lợng sản xuất biểu hiện mối quan hệ giữa con ngời với tự nhiên. Trình
độ lực lợng sản xuất thể hiện trình độ trinh phục thiên nhiên của con ngời trong
một giai đoạn lịch sử nhất định. Lực lợng sản xuất là sự kết hợp giữa ngời lao động
với t liệu sản xuất.
Ngời lao động với những kinh nghiệm sản xuất, thói quen lao động, sử dụng
t liệu sản xuất để tạo ra của cải vật chất. T liệu sản xuất gồm đối tợng lao động và
t liệu lao động khác cần thiết cho việc chuyển, bảo quản sản phẩm ....
3
Trong thời đại ngày nay, khoa khọc đã trở thành lực lợng sản xuất trực tiếp.
Nó vừa là ngành sản xuất riêng. Vừa xâm nhập vào yếu tố cấu thành lực lợng sản
xuất, đem lại sự thay đổi về chất của lực lợng sản xuất. Các yếu tố cấu thành lực l-
ợng sản xuất tác động lẫn nhau một cách khách quan, làm cho lực lợng sản xuất
trở thành yếu tố động nhất.
Sự tác động của cách mạng khoa khọc và công nghệ cùng với đòi hỏi tăng
trởng kinh tế nhanh và bền vững đang đặt ra những yêu cầu mới cho việc khai thác
và phát huy tiềm năng của con ngời. Quá trình tìm kiếm những cách thức, giải
pháp nhằm sử dụng và phát triển nguồn lực quan trọng này đang diễn ra ở hầu hết
các quốc gia trên thế giới. Do đặc điểm kinh tế xã hội khác nhau nên mỗi nớc
đều có giải pháp và bớc đi khác nhau trong trong từng thời điểm lịch sử cụ thể.
Tuy nhiên, gắn với những tác động của cuộc cách mạng khoa khọc và công nghệ,

Thứ t, chuyển hớng từ sử dụng đại trà sang tổ chức quản lý và sử dụng linh
hoạt nguồn nhân lực.
Dớc tác động của cách mạng khoa học công nghệ, việc áp dụng rộng rãi
tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất làm cho số ngời dôi ra và phải đổi nghề ngày càng
nhiều hơn. Quá trình đó đồng thời còn làm cho tốc độ tăng trởng kinh tế không
còn đi đôi với sự tăng trởng về việc làm. Tình hình đó đặt ra những thách thức trực
tiếp trong quá trình sử dụng nguồn nhân lực. Một mặt, phải nâng cao hiệu quả hoạt
động của từng cá nhân và toàn xã hội trên cơ sở nâng cao trình độ học vấn và
chuyên môn nghề nghiệp, mặt khác, phải giảm đến mức tối thiểu số ngời thất
nghiệp hoặc không có viếc làm trong toàn bộ nền kinh tế. Do vậy, chỉ có trên cơ
sở áp dụng các hình thức, biện pháp tổ chức và quản lý lao động linh hoạt mới có
thể vợt qua đợc thách thức ấy.
Thứ năm, hợp tác quốc tế trong lĩnh vực phát triển nguồn nhân lực là một
xu hớng phổ biến trong điều kiện cách mạng khoa khọc công nghệ hiện nay.
Với sự phát triển của công nghệ mới, cuộc cách mạng khoa học công nghệ
hiện nay đang tạo ra sự phát triển mới của quá trình sản xuất. Xu hớng khu vực
hoá, quốc tế hoá, toàn cầu hoá đang trở thành xu hớng chủ đạo. Sự xuất hiện của
các Công ty xuyên quốc gia đã làm cho sự phân công và hiệp tác lao động ngày
5
càng phát triển từ quy mô Xí nghiệp đến tập đoàn, từ quy mô quốc gia đến liên
quốc gia, đa quốc gia ... Điều đó đang làm xuất hiện nhu cầu và khả năng thực
hiện các hình thức hợp tác quốc tế về phát triển nguồn nhân lực.
2. Quan hệ sản xuất:
Quan hệ sản xuất xã hội là quan hệ kinh tế giữ ngời với ngời trong quá
trình sản xuất và tái sản xuất xã hội: sản xuất phân phối trao đổi tiêu
dùng. Quan hệ sản xuất bao gồm quan hệ kinh tế xã hội và quan hệ kinh tế tổ
chức.
Quan hệ kinh tế xã hội biểu hiện hình thức xã hội của sản xuất, nó biểu
hiện mối quan hệ giữa ngời với ngời trên ba mặt chủ yếu:
Quan hệ sở hữu t liệu sản xuất, quan hệ tổ chc, quản lý sản xuất và quan hệ

phơng thức sản xuất kế tiếp nhau từ thấp đến cao: phơng thức sản xuất cộng sản
nguyên thuỷ, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, t bản chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa.
3. Quan hệ giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất.
- Lực lợng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất: Xu hớng của sản xuất vật
chất là không ngừng phát triển, sự biến đổi bao giờ cũng bắt đầu bằng sự biến đổi
của lực lợng sản xuất.
Trong quá trình sản xuất, để lao động bớt nặng nhọc và đạt hiệu quả hơn
con ngời luôn luôn tìm cách cải tiến công cụ lao động và chế tạo ra những công cụ
lao động tinh xảo hơn. Cùng với sự biến đổi và phát triển của công cụ lao động thì
kinh nghiệm sản xuất, thói quen lao động kỹ năng sản xuất kiến thức khoa học của
con ngời cũng tiến bộ. Lực lợng sản xuất trở thành yếu tố đồng nhất, cách mạng
nhất. Còn quan hệ sản xuất là yếu tố ổn định, có khuynh hớng lạc hậu hơn sự phát
triển của lực lợng sản xuất. Lực lợng sản xuất là nội dung là phơng thức còn quan
hệ sản xuất là hình thức xã hội của nó. Trong mối quan hệ giữa nội dung và hình
thức thì nội dung quyết định hình thức, hình thức phụ thuộc vào nội dung, nội
dung thay đổi trớc sau đó hình thức thay đổi theo, tất nhiên trong quan hệ với nội
dung và hình thức không phải là mặt thụ động, nó cũng tác động trở lại đối với sự
phát triển của nội dung.
7