BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

PHẠM THỊ NGỌC LIÊN

TƯ TƯỞNG PHÁP QUYỀN HỒ CHÍ MINH VỚI VIỆC
XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ
NGHĨA VIỆT NAM CỦA DÂN, DO DÂN, VÌ DÂN

Chuyên ngành : Triết học
Mã số
: 60.22.80

TÓM TẮT
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Đà Nẵng - Năm 2015


Công trình được hoàn thành tại
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Người hướng dẫn khoa học: TS. TRẦN NGỌC ÁNH

Phản biện 1: TS. Ngô Văn Hà
Phản biện 2: PGS.TS. Hồ Tấn Sáng

Luận văn đã được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt
nghiệp thạc sĩ khoa học xã hội và nhân văn họp tại Đại học Đà Nẵng
vào ngày 31 tháng 01 năm 2015.


và hoàn thiện. Nhưng vấn đề này vẫn còn nhiều bất cập, hạn chế, yếu
kém, đặc biệt là một số tồn tại trong hoạt động lập pháp, hành pháp
và tư pháp cần được hoàn thiện, giải quyết thỏa đáng như: chất lượng


2
của hệ thống pháp luật, hiệu lực thực tế của các văn bản pháp luật,
việc đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của công dân trong các hoạt
động tư pháp, vấn đề bồi thường thiệt hại trong hoạt động tư pháp và
hoạt động quản lý hành chính nhà nước; vấn đề cải cách thủ tục hành
chính và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước, cán bộ công chức;
thực hiện pháp luật và tăng cường pháp chế.
Từ sự phân tích trên, việc nghiên cứu một cách cơ bản, có hệ
thống về những vấn đề cấp bách và giải pháp trong xây dựng nhà
nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân có ý nghĩa thời sự cả về
mặt lý luận và thực tiễn. Cho nên, đây là lý do thôi thúc tôi mạnh dạn
chọn đề tài “Tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh với việc xây dựng
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì
dân” làm luận văn tốt nghiệp của mình.
2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục tiêu
Trên cơ sở làm rõ tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh, luận văn
đề xuất những kiến nghị về sự vận dụng tư tưởng pháp quyền Hồ Chí
Minh trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt
Nam của dân, do dân và vì dân hiện nay.
2.2. Nhiệm vụ
Thứ nhất: Làm rõ cơ sở hình thành tư tưởng pháp quyền Hồ
Chí Minh
Thứ hai: Nội dung cơ bản tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh
Thứ ba: Vận dụng tư tưởng pháp quyền của Hồ Chí Minh vào

trong và ngoài nước, cho đến nay, nhiều học giả hiện đại tiếp tục
nghiên cứu về vấn đề này. Tuy nhiên, việc nghiên cứu về các nguyên


4
tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam với
những đặc trưng riêng của một quốc gia độc lập lại chủ yếu là đề tài
nghiên cứu của các học giả trong nước. Có thể kể đến các công trình
nghiên cứu tiêu biểu, đề cập như cuốn: Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí
Minh về Nhà nước và pháp luật của Viện Nghiên cứu Khoa học Pháp
lý, Bộ Tư Pháp, 1993. Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước kiểu mới
– Quá trình hình thành và phát triển của Hoàng Văn Hảo, Nxb.
Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995. Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà
nước của dân, do dân, vì dân Nguyễn Đình Lộc (chủ biên), Nxb
Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1998. Tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về
Nhà nước và pháp luật của Nguyễn Xuân Tế, Nxb. Chính trị Quốc
gia, Hà Nội, 1999. Pháp quyền nhân nghĩa Hồ Chí Minh của Vũ
Đình Hòe, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2001. T.S Phạm Ngọc
Anh và PGS. TS Bùi Đình Phong: Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây
dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nxb. Lao
động, Hà Nội, 2003; Đào Tri Úc, Xây dựng nhà nước pháp quyền xã
hội chủ nghĩa Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia, H, 2005; Xây dựng
Nhà nước pháp quyền dưới sự lãnh đạo của Đảng của Nguyễn Văn
Thảo, Nxb Tư pháp, 2006; Xây dựng Nhà nước pháp quyền trong bối
cảnh văn hoá Việt Nam, Nxb Tư pháp năm 2006 của Bùi Ngọc Sơn,
Cải cách hành chính và công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền
xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nxb Tư pháp, 2006 của Đoàn Trọng
Truyến. Hoàng Thị Kim Quế (chủ biên), Giáo trình Lý luận chung
về nhà nước và pháp luật, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội,
2007…và một số bài viết trên các báo, tạp chí như bài: “Chủ tịch Hồ

nghiên cứu, giảng dạy lý luận và lịch sử về Nhà nước và pháp luật.


6
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG TƯ TƯỞNG
PHÁP QUYỀN HỒ CHÍ MINH
1.1. CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG PHÁP QUYỀN HỒ
CHÍ MINH
1.1.1. Bối cảnh lịch sử - xã hội của sự xuất hiện tư tưởng
pháp quyền Hồ Chí Minh
a. Điều kiện lịch sử – xã hội Việt Nam
- Thực dân Pháp xâm lược Việt Nam (1858) và hiệp định
Patơnốt (1884) được ký kết, xã hội Việt Nam bước sang giai đoạn
mới và trở thành xã hội thuộc địa nửa phong kiến.
- Trong suốt quá trình thực dân Pháp cai trị, từ giữa thế kỷ
XIX đến đầu thế kỷ XX, đã có nhiều cuộc khởi nghĩa nổi dậy
chống thực dân Pháp dưới khẩu hiệu “Cần vương” và các phong trào
yêu nước theo khuynh hướng cách mạng dân chủ tư sản. Nhưng tất
cả đều bị thất bại.
- Cách mạng Việt Nam lâm vào cuộc khủng khoảng sâu sắc về
đường lối cứu nước, điều đó cho thấy sự bất lực của hệ tư tưởng
phong kiến và hệ tư tưởng tư sản trước nhiệm vụ lịch sử của dân tộc.
- Nguyễn Tất Thành sinh ra trong bối cảnh nước mất nhà tan
và lớn lên trong phong trào cứu nước của dân tộc, Người đã sớm tìm
ra nguyên nhân thất bại của các phong trào giải phóng dân tộc và
quyết định ra đi tìm đường cứu nước.
b. Bối cảnh thời đại
- Hồ Chí Minh bước vào vũ đài chính trị vào đầu thế kỷ XX
khi chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh đã bước sang giai đoạn đế quốc



8
+ Thứ nhất, Bản chất dân chủ trong nhà nước
+ Thứ hai, Chủ thể quyền lực nhà nước phải thuộc về đa số
+ Thứ ba, Bản chất giai cấp công nhân và tính nhân dân rộng
rãi trong nhà nước pháp quyền
b. Cơ sở thực tiễn
- Thực tiễn hoạt động của nhà nước pháp quyền tư sản phương
Tây
+ Nền Dân chủ Tư sản có ba thiết chế cơ bản: 1/ Nhà nước dân
chủ phải được tổ chức theo quy chế phân lập tam quyền, 2/ Nhà nước
dân chủ phải được làm chủ theo nguyên tắc đa nguyên bình
đẳng bởi toàn thể công dân, 3/ Nhà nước dân chủ phải được bảo tồn
theo chế độ bầu cử tự do hoặc phải hoạt động theo nhiệm kỳ;
+ Nhà nước pháp quyền tư sản trong quá trình ra đời, tồn tại
và phát triển đã đạt được nhiều thành tựu cũng như những mặt hạn
chế nhất định.
- Thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội và hoạt động của nhà
nước vô sản
+ Sau cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917, dân nghèo đứng
lên cầm quyền, lập Cộng hòa Xô viết công – nông.
+ Chủ nghĩa xã hội trở thành một hệ thống thế giới với tiềm
lực mọi mặt được tăng cường và có vị thế quan trọng trong quan hệ
quốc tế.
1.2. NỘI DUNG TƯ TƯỞNG PHÁP QUYỀN HỒ CHÍ MINH
1.2.1. Quá trình hình thành tư tưởng pháp quyền Hồ Chí
Minh
- Năm 1919, tại hội nghị Véc-xây, Nguyễn Ái Quốc, đã gửi
đến Hội nghị "Bản yêu sách của nhân dân An Nam”.



11
+ Hồ Chí Minh coi chủ nghĩa cá nhân là "địch nội xâm.
+ Kết hợp chặt chẽ giữa tuyên truyền, giáo dục và cưỡng chế,
trong đó lấy tuyên truyền, giáo dục là nền tảng.
+ Người chủ trương xây dựng một nền hành chính hiện đại,
thống nhất từ Trung ương đến địa phương.


12
CHƯƠNG 2
QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN NHÀ NƯỚC
PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
2.1. XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT
NAM THỜI KỲ TRƯỚC ĐỔI MỚI
2.1.1. Nhà nước dân chủ nhân dân (1945-1954)
2.1.2. Nhà nước chuyên chính vô sản (1954-1986)
- Miền Bắc sau năm 1954 và trên cả nước từ sau tháng 4 năm
1975 bắt đầu của thời kỳ thực hiện nhiệm vụ lịch sử của chuyên
chính vô sản.
- Hoạt động của hệ thống chuyên chính vô sản giai đoạn 19751985 được chỉ đạo bởi đường lối của các Đại hội IV (12-1976) và
Đại hội V (3-1982) của Đảng.
- Xây dựng hệ thống chuyên chính vô sản bao gồm những nội
dung sau:
Một là, xác định quyền làm chủ của nhân dân lao động được
thể chế hóa bằng pháp luật và tổ chức.
Hai là, thực hiện quyền làm chủ của giai cấp công nhân và
nhân dân lao động, luôn luôn đảm bảo vai trò lãnh đạo của Đảng đối
với Nhà nước.

1995 và đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII đã xác định 5 quan
điểm cơ bản để tiến hành cải cách bộ máy nhà nước theo định hướng
xây dựng Nhà nước pháp quyền
- Tháng 2 – 1998, Bộ Chính trị khóa VIII đã ra chỉ thị về xây
dựng và thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở.


14
- Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng (tháng 4 –
2001) tiếp tục khẳng định nhiệm vụ xây dựng Nhà nước pháp quyền
xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng.
- Nghị quyết Đại hội X (2006) của Đảng khẳng định: “Xây
dựng cơ chế vận hành, bảo đảm nguyên tắc tất cả quyền lực Nhà
nước đều thuộc về nhân dân” [20; 125-126].
- Ðại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI (2011) của Ðảng đã
thông qua các văn kiện quan trọng, trong đó vấn đề xây dựng Nhà
nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân được đề
cập một cách toàn diện, từ những quan điểm chung đến những nhiệm
vụ và giải pháp cụ thể.
2.2.2. Quan niệm về bản chất và đặc trưng của nhà nước
pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
- Bản chất của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt
Nam
+ Các cơ quan Nhà nước được thiết kế, hoạt động trên cơ sở
pháp luật. Bản thân Nhà nước đặt mình trong khuôn khổ pháp luật.
+ Dân chủ vừa là bản chất của nhà nước pháp quyền vừa là
điều kiện, tiền đề của nhận thức và xây dựng nhà nước pháp quyền
xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
+ Bản chất thực sự của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
Việt Nam là "Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân" đã

tham nhũng, lãng phí. Nhiều vụ tham nhũng được đưa ra xét xử.
Trên một số lĩnh vực, lãng phí, tham nhũng từng bước được kìm
chế...
- Dân chủ xã hội chủ nghĩa tiếp tục được phát huy trên nhiều
lĩnh vực.


16
- Tổ chức bộ máy, chức năng, nhiệm vụ của nhà nước, trước
hết là của cơ quan hành chính nhà nước, đã có một bước điều chỉnh
theo yêu cầu của cuộc sống thực tế
- Nội dung và phương thức lãnh đạo của Đảng đối với nhà
nước đã có bước đổi mới, vừa bảo đảm tăng cường vai trò lãnh đạo
của Đảng, vừa phát huy trách nhiệm, tính chủ động của các cơ quan
nhà nước.
- Nền kinh tế vượt qua nhiều khó khăn, thách thức, kinh tế vĩ
mô cơ bản ổn định, duy trì được tốc độ tăng trưởng khá, tiềm lực và
quy mô nền kinh tế tăng lên, nước ta đã ra khỏi tình trạng kém phát
triển
- Giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, văn hoá và các
lĩnh vực xã hội có tiến bộ, bảo vệ tài nguyên, môi trường được chú
trọng hơn; đời sống các tầng lớp nhân dân được cải thiện.
- Độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ, chế độ xã
hội chủ nghĩa, an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội được giữ
vững.
2.3.2. Những hạn chế trong xây dựng nhà nước pháp
quyền
- Đại hội XI cũng thẳng thắn, nghiêm túc đánh giá, chỉ ra
những hạn chế, khuyết điểm: “Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội
chủ nghĩa chưa theo kịp yêu cầu phát triển kinh tế và quản lý đất

- Nhà nước phải được vận hành và quản lý bằng pháp luật kết
hợp chặt chẽ với việc giáo dục đạo đức.
- Người đã kết hợp chặt chẽ việc quản lý, điều hành xã hội
bằng pháp luật với việc tuyên truyền, giáo dục đạo đức cách mạng.
- Pháp luật góp phần hoàn thiện nhân cách làm người, còn đạo
đức làm cho người ta thực hiện luật pháp một cách tự giác.
3.2. XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN THỂ HIỆN
QUYỀN LÀM CHỦ CỦA NHÂN DÂN
- Dân chủ xã hội chủ nghĩa là mục tiêu của công cuộc đổi mới,
cũng đồng thời là mục tiêu và bản chất của chủ nghĩa xã hội.
- Phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa trong mọi mặt của đời
sống xã hội, tăng cường quyền lực của nhân dân lao động trong
thực tế.
- Những giá trị cao đẹp của dân chủ, những chuẩn mực dân


19
chủ phải được pháp luật ghi nhận, bảo vệ duy trì và phát triển.
- Phải kiên quyết bảo vệ, giữ gìn, nâng cao và phát huy bản
chất chế độ dân chủ ở nước ta trong sự nghiệp đổi mới, xây dựng và
bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa.
3.3. NHỮNG ĐỊNH HƯỚNG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP
QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA CỦA DÂN, DO DÂN, VÌ DÂN
TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
3.3.1. Phát huy dân chủ đi đôi với tăng cường pháp chế xã
hội chủ nghĩa, đảm bảo thật sự tôn trọng quyền làm chủ của
nhân dân
- Trong Di Chúc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng chỉ rõ: “Thực
hành dân chủ là cái chìa khóa vạn năng có thể giải quyết mọi khó
khăn” [43; 325].

3.3.3. Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước;
gắn liền xây dựng, chỉnh đốn Đảng với việc nâng cao hiệu lực quản
lí của nhà nước
3.4. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ VỀ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG NHÀ
NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM HIỆN
NAY
Qua đề tài luận văn tốt nghiệp của mình, tôi xin mạnh dạn đưa
ra một số kiến nghị sau:
+ Một là, Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức trong sạch, có
năng lực đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới.


21
+ Hai là, Cần cần sớm xây dựng, ban hành, thực hiện Luật
Trưng cầu ý dân để tăng cường những quyền dân chủ trực tiếp của
nhân dân.
+ Ba là, Cần phải tuyển chọn được đội ngũ xây dựng luật
chuyên nghiệp đủ mạnh. Cần có ban soạn thảo gồm những chuyên
gia rất giỏi về luật, về quản lý và có đạo đức tốt.
+ Bốn là, Cần phải thật sự tiết kiệm chi tiêu ngân sách, giảm
tối đa các khoản chi tiêu không cần thiết để tăng lương cao hơn cho
cán bộ, công chức.
+ Năm là, Cần chọn những người có kinh nghiệm ngoài xã hội
để tuyển trở lại vào những cơ quan nhà nước.
+ Sáu là, Hãy đến với dân, hỏi dân, lắng nghe dân, tìm hiểu
cuộc sống của dân, Cần nắm chắc dư luận xã hội.
+ Bảy là, Tiếp tục phát huy dân chủ, tính công khai, đối thoại
trong thảo luận, hoạt động chất vấn tại diễn đàn Quốc hội.
+ Tám là, Nhà nước cần công khai thông tin đầy đủ, chính xác,
kịp thời cho nhân dân biết về các vấn đề nhân dân cần được bàn bạc

trung chỉ đạo đưa pháp luật vào cuộc sống, làm cho pháp luật có hiệu
lực trong thực tế, tạo cơ chế bảo đảm cho pháp luật được thi hành. Đối
với một nước dân chủ, Hồ Chí Minh quan tâm tới năng lực làm chủ của
người dân. Trước đây, dưới chế độ cũ, bọn thực dân phong kiến tìm
cách làm cho dân ngu để dễ trị. Trong chế độ mới, Hồ Chí Minh quan
tâm giáo dục lại nhân dân, nâng cao dân trí, làm sao cho nhân dân biết
hưởng quyền dân chủ, biết dùng quyền dân chủ của mình, dám nói, dám


23
làm. Pháp luật chỉ có hiệu lực trong thực tế khi nhân dân có những hiểu
biết nhất định về văn hóa, chính trị, về pháp luật, về quyền công dân.
Sự thống nhất giữa đạo đức và pháp luật trong tư tưởng Hồ
Chí Minh được thể hiện ở cách nhìn nhận về xử lý các hành vi phạm
pháp, nguyên tắc "có lý","có tình" chi phối mọi hành vi ứng xử của
con người, tôn trọng cái lý, đề cao cái tình, tùy từng trường hợp, tình
huống cụ thể mà Hồ Chí Minh nhấn mạnh mặt này hay mặt khác. Xử
lý hành vi vi phạm pháp luật phải kịp thời, nghiêm minh. Pháp luật
không loại trừ một ai, nhằm ngăn chặn, đẩy lùi cái xấu, cái ác,
khuyến khích, nâng đỡ, phát huy cái tốt, cái thiện vốn có trong mỗi
con người, chứ không đơn thuần trừng phạt, răn đe.
Trong giai đoạn hiện nay, Đảng, Nhà nước và nhân dân ta đang
xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do
dân, vì dân. Trong những năm qua, thực hiện đường lối của Ðảng, việc
xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đã được đẩy mạnh, đạt
được kết quả tích cực, tổ chức bộ máy Nhà nước ngày càng được hoàn
thiện hơn, phương thức hoạt động của Nhà nước được đổi mới; Nhà
nước quản lý chủ yếu bằng luật pháp, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch,
cơ chế, chính sách và các nguồn lực của Nhà nước, Quốc hội được kiện
toàn về tổ chức, phương thức hoạt động có nhiều đổi mới, chất lượng