TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA GIÁO DỤC CHÍNH TRỊ
=====***=====

NGUYỄN THỊ LUYẾN

SỰ VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
NÊU VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC PHẦN
“CÔNG DÂN VỚI ĐẠO ĐỨC” (MÔN GDCD LỚP 10)
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
TÂY TIỀN HẢI, TỈNH THÁI BÌNH HIỆN NAY

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Giáo dục công dân

HÀ NỘI - 2013


LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện khóa luận, ngoài sự cố gắng của bản thân em
đã nhận được sự giúp đỡ tận tình của thầy cô và bạn bè. Em xin được gửi lời
cảm ơn chân thành nhất tới thầy Nguyễn Quang Thuận, người đã tận tình
hướng dẫn em hoàn thành bài khóa luận này.
Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong trường Đại học Sư
phạm Hà Nội 2, đặc biệt là các thầy cô giáo trong khoa Giáo dục Chính trị đã
giảng dạy chỉ bảo em trong suốt thời gian qua.
Tôi xin chân thành cảm ơn các bạn sinh viên đã góp ý và ủng hộ tôi hoàn
thành khóa luận này.
Với điều kiện hạn chế về thời gian cũng như kiến thức của bản thân nên
khóa luận khó tránh khỏi những thiếu sót, em kính mong nhận được sự đóng

GDCD

Giáo dục công dân

HS

Học sinh

SGK

Sách giáo khoa

THPT

Trung học phổ thông


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ....................................................................................................... 1
Chương 1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC NÊU
VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC PHẦN “CÔNG DÂN VỚI ĐẠO ĐỨC” (MÔN
GDCD LỚP 10) Ở TRƯỜNG THPT TÂY TIỀN HẢI, TỈNH THÁI BÌNH
HIỆN NAY .................................................................................................... 7
1.1. Cơ sở lý luận của phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạy học phần
“Công dân với đạo đức” (môn GDCD lớp 10) ở trường THPT. .......................7
1.2. Cở sở thực tiễn của phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạy học phần
“Công dân với đạo đức” (môn GDCD lớp 10) ở trường THPT ......................29
Chương 2. THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP CỦA VIỆC VẬN DỤNG
PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC NÊU VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC PHẦN
“CÔNG DÂN VỚI ĐẠO ĐỨC” (MÔN GDCD LỚP 10) Ở TRƯỜNG THPT

cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”. [12, tr.71]
Trên thực tế, việc đổi mới phương pháp dạy học trong nhiều năm qua ở
trường Trung học phổ thông nói chung, trường Trung học phổ thông Tây Tiền
Hải nói riêng cho thấy, mặc dù đã cố gắng nhiều trong việc thay đổi cách dạy,
cách học, tuy nhiên phần nhiều trong dạy học vẫn thiên về phương pháp dạy
học truyền thống “giáo viên giảng – học sinh ghi” nên kết quả học tập chưa
cao. Trong khi đó thực tiễn của việc dạy học lại vô cùng phong phú. Môn
GDCD, đặc biệt là môn giáo dục công dân lớp 10 với những kiến thức mang
tính khái quát, trừu tượng cao, nếu không gắn với thực tiễn đời sống thì sẽ trở
nên khô khan, cứng nhắc, khó tiếp thu. Vì thế cần thiết kế bài dạy dưới hình
thức những vấn đề, câu hỏi, các tình huống để học sinh hăng hái chủ động

1


trao đổi, giải quyết các vấn đề đặt ra, phát huy tính tích cực, sáng tạo của
người học. Như vậy chất lượng học tập môn GDCD sẽ tốt hơn.
Một khía cạnh nữa, đó là trong xã hội đang phát triển nhanh theo cơ chế
thị trường hiện nay thì việc phát hiện sớm và giải quyết hợp lý các vấn đề nảy
sinh trong thực tiễn là một năng lực đảm bảo sự thành đạt trong cuộc sống. Vì
vậy, tập dượt cho học sinh biết phát hiện, đặt ra và giải quyết các vấn đề gặp
phải trong học tập, trong cuộc sống của cá nhân, gia đình và cộng đồng không
chỉ có ý nghĩa ở tầm phương pháp dạy học mà được đặt ra như một mục tiêu
giáo dục.
Xuất phát từ thực tế trên, với mong muốn góp phần sức lực nhỏ bé của
mình vào việc nâng cao chất lượng học tập môn Giáo dục công dân ở trường
Trung học phổ thông hiện nay, tôi mạnh dạn tiến hành nghiên cứu đề tài “Sự
vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạy học phần “Công dân
với đạo đức” (môn GDCD lớp 10) ở trường trung học phổ thông Tây Tiền
Hải, tỉnh Thái Bình hiện nay”.

Nêu lên nhiệm vụ sẵn sàng giải quyết tình huống
Như vậy, các nhà giáo dục trên thế giới đã đánh giá cao vai trò của
phương pháp nêu vấn đề và sự nghiên cứu phương pháp này ngày càng sâu sắc.
* Trong nước
Trong phong trào đổi mới phương pháp dạy học, có nhiều tác giả đề cập
đến phương pháp dạy học nêu vấn đề như:
- “Dạy học giải quyết vấn đề - một hướng đổi mới trong công tác giáo
dục đào tạo và huấn luyện” của GS Vũ Văn Tảo, GS Trần Văn Hà.
- “Phương pháp dạy học Địa lý theo hướng tích cực” của Đặng Văn
Đức, Nguyễn Thu Hằng.
- Đỗ Thành Tích với đề tài “Bước đầu tìm hiểu và vận dụng dạy học nêu
vấn đề vào chương trình Toán lớp 10 ở các tỉnh phía Nam”.

3


- Đề tài “Xây dựng tình huống có vấn đề trong giảng dạy Vật lý nhằm
nâng cao chất lượng học tập” của tác giả Nguyễn Hồng Việt.
- PGS.TS Lê Phước Lộc trong giáo trình “Những cơ sở lý luận dạy học
các môn học ở trường phổ thông” coi dạy học nêu vấn đề là một trong bốn
phương pháp dạy học cơ bản khi nghiên cứu tài liệu mới. Đó là:
+ Phương pháp diễn giảng
+ Phương pháp đàm thoại gợi mở
+ Các phương pháp trực quan
+ Dạy học nêu vấn đề
Như vậy, có thể khẳng định rằng, đã có rất nhiều tác giả, các nhà nghiên
cứu đã đề cập và đánh giá cao vai trò của phương pháp dạy học nêu vấn đề
trong dạy học nói chung và dạy học môn GDCD nói riêng, nhưng chưa có đề
tài nào đề cập đến việc vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề vào dạy
học phần “Công dân với đạo đức” môn GDCD lớp 10 ở trường THPT một

trong dạy học môn GDCD và đưa ra một số giải pháp để việc vận dụng
phương pháp này trong nhà trường đạt hiệu quả cao.
5. Phương pháp nghiên cứu của đề tài
Phương pháp có tính chất nền tảng, quán xuyến toàn bộ quá trình nghiên
cứu là phương pháp của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch
sử. Ngoài ra đề tài còn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cụ thể như:
- Phương pháp phân tích tổng hợp tài liệu
- Phương pháp điều tra xã hội học
- Phương pháp phỏng vấn
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm
- Phương pháp thống kê toán học.
6. Đóng góp mới của đề tài
Nắm được thực trạng của việc vận dụng phương pháp nêu vấn đề trong
dạy học môn GDCD ở trường THPT Tây Tiền Hải, tỉnh Thái Bình.

5


Đề xuất một số biện pháp cho việc vận dụng phương pháp nêu vấn đề
trong dạy học môn GDCD ở trường THPT đạt được hiệu quả.
Vận dụng phương pháp nêu vấn đề vào thiết kế một số bài trong chương
trình SGK GDCD lớp 10.
7. Kết cấu của đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, đề tài gồm 2
chương, 7 tiết.

6


Chương 1

có được phương pháp đúng đắn khoa học.
Phương pháp có nguồn gốc và nội dung từ thực tiễn. Trong khi phản ánh
đúng đắn những quy luật khách quan, phương pháp đem lại cho khoa học và
thực tiễn một công cụ có hiệu quả để nghiên cứu và cải tạo thế giới.
Trong giáo dục nói chung, dạy học nói riêng rất cần có phương pháp.
Phương pháp chính là một trong những thành tố cấu trúc của quá trình dạy học,
có vai trò quan trọng trong việc thực hiện tốt mục đích, nhiệm vụ dạy học.
Có nhiều những quan niệm khác nhau về phương pháp dạy học.
Theo tác giả Đanilốp và M.Seatkin trong cuốn “Lý luận dạy học trường
trung học” khẳng định “Phương pháp dạy học đòi hỏi có sự tương tác tất yếu
của thầy và trò, trong quá trình đó thầy tổ chức sự tác động của trò đến đối
tượng nghiên cứu mà kết quả là trò lĩnh hội được nội dung trí dục” [14, tr.67]
Nhà giáo dục Nguyễn Ngọc Quang cho rằng “Phương pháp dạy học là
con đường chính yếu, cách thức làm việc phối hợp thống nhất của thầy và trò,
trong đó thầy truyền đạt nội dung trí dục để trên cơ sở đó và thông qua đó chỉ
đạo sự học tập của trò, còn trò lĩnh hội và tự chỉ đạo sự học tập của bản thân
để cuối cùng đạt tới mục đích dạy học” [11, tr.23]
Như vậy, với những cách thức diễn đạt khác nhau nhưng ở góc độ nào
phương pháp dạy học cũng là hệ thống những hành động có mục đích của
giáo viên, là hoạt động nhận thức và thực hành có tổ chức của học sinh, nhằm
đảm bảo cho trò lĩnh hội được nội dung trí dục.
Vì vậy, phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức hoạt động
của giáo viên và học sinh trong những điều kiện dạy học xác định nhằm đạt
mục đích dạy học.
Phương pháp dạy học là một khái niệm rất phức hợp có nhiều bình diện,
phương diện khác nhau. Phương pháp dạy học có một số đặc điểm sau:

8



học cụ thể để tổ chức thành công hoạt động dạy và học môn GDCD ở trường
trung học. [7, tr.20]
Trong hệ thống các phương pháp dạy học môn GDCD có nhiều phương
pháp. Có phương pháp truyền thống như: Phương pháp thuyết trình, phương
pháp đàm thoại, phương pháp trực quan…
Có những phương pháp mới phát huy tính tích cực của học sinh như:
Phương pháp dự án, phương pháp đóng vai, phương pháp nêu vấn đề…trong
đó phương pháp nêu vấn đề là một trong những phương pháp rất hiệu quả trong
việc phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập của học sinh.
1.1.1.2 Quan niệm về phương pháp dạy học nêu vấn đề.
* Vấn đề
Vấn đề là những câu hỏi hay nhiệm vụ đặt ra mà việc giải quyết chúng
chưa có quy luật sẵn cũng như những tri thức kỹ năng sẵn có chưa đủ giải
quyết mà còn khó khăn cản trở cần vượt qua. Một số vấn đề được đặc trưng
bởi 3 thành phần:
- Trạng thái xuất phát: không mong muốn
- Trạng thái đích: trạng thái mong muốn
- Sự cản trở
Cấu trúc của vấn đề

Trạng thái xuất
phát

Vật
cản

10

Trạng thái
đích


11


V.Ôkôn – Nhà giáo dục Ba Lan quan niệm “Dạy học nêu vấn đề là toàn
bộ các hoạt động như tổ chức tình huống có vấn đề, biểu đạt các vấn đề, chú
ý giúp đỡ cho học sinh những điều cần thiết để giải quyết vấn đề, kiểm tra
cách giải quyết đó và cuối cùng là quá trình hệ thống hóa và củng cố các kiến
thức tiếp thu được”. [18, tr.103].
PGS.TS Nguyễn Ngọc Bảo cho rằng “Dạy học nêu vấn đề là hình thức
dạy học dựa trên những quy luật của sự lĩnh hội tri thức và cách thức hoạt
động một cách sáng tạo, bao gồm sự kết hợp các phương pháp dạy và học có
những nét cơ bản của sự tìm tòi khoa học. Nhờ vậy nó đảm bảo cho học sinh
lĩnh hội vững chắc những cơ sở khoa học, phát triển tính tích cực, tính tự lực
và năng lực sáng tạo và hình thành cơ sở thế giới quan cho họ”. [1, tr. 41]
Như vậy, với những quan niệm khác nhau của các tác giả trong và ngoài
nước về phương pháp dạy học nêu vấn đề, mặc dù còn nhiều sự khác biệt
nhưng các tác giả đều nhấn mạnh đến mục tiêu cơ bản của phương pháp dạy
học nêu vấn đề là nhằm rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh,
trong đó bao gồm cả khả năng nhận biết và phát hiện vấn đề.
Xét về bản chất phương pháp dạy học nêu vấn đề phản ánh những nội
dung sau:
Thứ nhất: Phương pháp dạy học nêu vấn đề bao gồm những hệ thống tác
động của giáo viên và học sinh, những cách thức thực hiện tổng quát các quy
luật và nguyên tắc dạy học nhằm thực hiện tốt mục đích và nhiệm vụ dạy học.
Thứ hai: Phương pháp dạy học nêu vấn đề là sự mô hình hóa quá trình tư
duy, cho nên những quy luật tâm lý tư duy và quy luật lĩnh hội một cách sáng
tạo tri thức là cơ sở của nó.
Thứ ba: Trong dạy học nêu vấn đề, phương tiện điều khiển hoạt động
nhận thức của học sinh là việc giáo viên tạo nên tình huống có vấn đề, học

một hệ thống toàn vẹn.
+ Hạt nhân của dạy học nêu vấn đề là hệ thống tình huống có vấn đề và
hệ thống các câu hỏi nêu vấn đề.

13


+ Có tác dụng tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học. Người
học được đặt trong tình huống trong đó có mâu thuẫn nhận thức giữa cái đã
biết và cái phải tìm, tức trạng thái có nhu cầu bức thiết muốn giải quyết bằng
được mâu thuẫn đó, người học lĩnh hội kiến thức tự giác và tích cực trong đó
có niềm vui của sự nhận thức sáng tạo.
+ Dạy học nêu vấn đề có những nét cơ bản của sự tìm tòi khoa học, trong
đó tư duy độc lập sáng tạo vừa là phương tiện vừa là mục đích của quá trình
dạy học.
+ Có yêu cầu cao đối với người dạy và người học.
+ Tốn nhiều thời gian, hiệu suất ban đầu thấp nhưng hiệu quả và chất
lượng cao. HS nắm chắc kiến thức, nhớ lâu, đảm bảo sự cá nhân hóa hướng
vào người học.
+ Có thể áp dụng rộng rãi cho nhiều môn học, nhiều dạng bài ở các mức
khác nhau.
* Ưu điểm của phương pháp dạy học nêu vấn đề.
Phương pháp dạy học nêu vấn đề là phương pháp dạy học dựa trên
những quy luật của sự lĩnh hội tri thức và cách thức hoạt động một cách sáng
tạo, có những nét cơ bản của sự tìm tòi khoa học. Bản chất của nó là tạo nên
một chuỗi những “tình huống có vấn đề”, “ tình huống học tập” và điều khiển
học sinh giải quyết những vấn đề học tập đó. Nhờ vậy, nó đảm bảo cho HS
lĩnh hội vững chắc những cơ sở khoa học, phát triển năng lực tư duy sáng tạo
và hình thành cơ sở thế giới quan khoa học.
Có thể khái quát những ưu điểm của dạy học nêu vấn đề như sau:

phương pháp nêu vấn đề không phải là phương pháp vạn năng và duy nhất
đúng. Phương pháp nêu vấn đề có những hạn chế nhất định. Đó là:
- Phương pháp này yêu cầu giáo viên phải đầu tư nhiều công sức và thời
gian cho việc soạn giáo án, bởi vì xây dựng tình huống có vấn đề trong dạy
học là việc khó, không phải giáo viên nào cũng làm được. Giáo viên phải đặt
ra được các tình huống có vấn đề, dự kiến các hướng giải quyết vấn đề của

15


HS và các phương án để điều chỉnh hướng tư duy của HS vào các phương án
giải quyết vấn đề đúng. Đòi hỏi giáo viên phải có kinh nghiệm chuyên môn,
có trình độ sâu rộng và am hiểu những vấn đề thực tế liên quan đến bộ môn.
- Mức độ tham gia tích cực của HS phụ thuộc vào trạng thái tâm lý, phụ
thuộc vào việc giáo viên đặt ra tình huống có vấn đề có thực sự là “có vấn
đề” với HS không.
- Nếu giáo viên tổ chức lớp học không tốt sẽ mất nhiều thời gian vì HS sẽ
tốn nhiều thời gian để giải quyết những tình huống và rút ra tri thức cần thiết.
1.1.2. Tình huống có vấn đề và cách tạo tình huống có vấn đề.
1.1.2.1. Tình huống có vấn đề
* Tình huống có vấn đề
Theo nghĩa chung nhất, tình huống là một sự kiện có thực trong đời sống
xã hội với những đặc trưng vật lý, sinh lý, tâm lý xã hội. Theo đó, mọi cá
nhân và xã hội luôn sống trong các tình huống nhất định, thường xuyên chịu
sự tác động của tình huống và luôn luôn phải tìm cách giải quyết các tình
huống đó. Có những tình huống giản đơn xảy ra trong bữa ăn, trong sinh hoạt,
giao tiếp hằng ngày, có những tình huống phức tạp xảy ra trong hoạt động
nghề nghiệp, trong nghiên cứu khoa học… Trong rất nhiều các tình huống
như vậy, tùy theo mối quan hệ được thiết lập với chủ thể hành động mà tình
huống sẽ trở thành tình huống có vấn đề hay tình huống không có vấn đề.

đề, tình huống có vấn đề chỉ xuất hiện khi có sự không tương xứng giữa cái
đã biết và cái chưa biết. Nêu tri thức mới không hấp dẫn hoặc quá khó đối với
HS thì tình huống có vấn đề cũng không có giá trị. Vì thế tình huống có vấn
đề có giá trị khi:
Một là: Phải tồn tại một vấn đề. Trong tình huống phải chứa đựng mâu
thuẫn nhận thức, đó là mâu thuẫn giữa cái đã biết và cái chưa biết. Người học
phải ý thức được khó khăn trong tư duy hoặc trong hành động mà vốn hiểu
biết sẵn chưa đủ để vượt qua.

17


Hai là: Phải gợi được nhu cầu nhận thức. Tình huống có vấn đề phải gây
được sự ngạc nhiên, tò mò, căng thẳng, hứng thú và mong muốn giải quyết
vấn đề. Để có được trạng thái tâm lý đó, tình huống có vấn đề cần được xây
dựng theo logic khách quan của tiến trình dạy học.
Ba là: Tình huống có vấn đề phải mang tính vừa sức, phù hợp với trình
độ hiểu biết của người học, gây cho người học niềm tin vào khả năng giải
quyết vấn đề.
* Các loại tình huống có vấn đề
Khi bàn về tình huống có vấn đề, có nhiều quan điểm chỉ ra sự phân loại
tình huống có vấn đề. Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Bảo, tình huống có vấn đề
có các loại sau:
Một là: Tình huống nghịch lý.
Là tình huống có vấn đề mới nhìn dường như là vô lý, không phù hợp
với quy luật, lý thuyết đã thừa nhận chung. Đối với HS tình huống này được
tạo ra bằng cách giới thiệu những sự kiện, hiện tượng trái với quan điểm
thông thường, với kinh nghiệm cá nhân, cách thức giải quyết ở đây là tìm và
phân tích chỗ sai, chỗ chưa chính xác trong cách hiểu vấn đề, từ đó tìm ra
cách hiểu khoa học. Nhờ cách giải quyết những nghịch lý tương tự trên có thể

PGS.TS Nguyễn Ngọc Bảo đưa ra những cách sau:
- Tạo cho HS bắt gặp những sự kiện, hiện tượng đòi hỏi phải giải thích
về mặt lý luận.
+ Ví dụ: Khi tìm hiểu sự bùng nổ dân số và trách nhiệm của công dân
trong việc hạn chế sự bùng nổ dân số, giáo viên có thể đưa ra số liệu sau:
Theo điều tra của Tổng cục thống kê ở Việt Nam, nước ta có:
16.660 trẻ vị thành niên ở tuổi 13 – 14, 125.400 em tuổi 15 – 17,
407.755 em từ 17 – 19 tuổi đã có vợ, chồng. [3, tr.216].
Giáo viên nêu vấn đề: Theo em những số liệu trên nói lên điều gì? Sự
bùng nổ dân số sẽ dẫn đến hậu quả như thế nào?

19


- Để cho HS phân tích những sự kiện, hiện tượng làm cho họ đụng phải
mâu thuẫn giữa thực tiễn đời sống và khái niệm khoa học về những sự kiện đó.
+ Ví dụ: Trong bài 13 “Công dân với cộng đồng”, ở mục 1: “Cộng đồng
và vai trò của cộng đồng đối với cuộc sống của con người”, giáo viên có thể
xây dựng tình huống:
Em hãy phân tích mối liên hệ giữa cộng đồng đối với cuộc sống con người?
Trên cơ sở trả lời được câu hỏi, HS dễ dàng liên hệ và so sánh giữa thực
tiễn đời sống mà các em được tiếp xúc với nội dung tri thức các em được học.
- Tạo ra tình huống có vấn đề bằng cách đề ra giả thuyết, tính chất
nghiên cứu.
- Kích thích học sinh khái quát sơ bộ những sự kiện mới để tạo nên tình
huống có vấn đề.
- Tạo ra tình huống có vấn đề bằng cách tạo ra cho HS những bài tập có
tính chất nghiên cứu.
+ Ví dụ: Trong bài 13 “Công dân với cộng đồng”, giáo viên có thể xây
dựng tình huống có vấn đề bằng cách đưa ra bài tập: Hãy giải thích cách hiểu