TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
BỘ MÔN NGỮ VĂN
HUỲNH THỊ THẾN
YẾU TỐ TỰ NHIÊN CHỦ NGHĨA TRONG MỘT SỐ
TIỂU THUYẾT CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG
Luận văn tốt nghiệp đại học
Ngành Ngữ Văn
Cán bộ hướng dẫn: ThS. HỒ THỊ XUÂN QUỲNH
Cần Thơ, năm 2011
NHẬN XÉT CỦA CÁN BỘ HƯỚNG DẪN
NHẬN XÉT CỦA CÁN BỘ PHẢN BIỆN
MỤC LỤC
A. PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................1
1. Lí do chọn đề tài ............................................................................................... 1
2. Lịch sử vấn đề .................................................................................................. 4
3. Mục đích yêu cầu ............................................................................................. 7
4. Phạm vi nghiên cứu .......................................................................................... 8
5. Phương pháp nghiên cứu .................................................................................. 8
nhiên chủ nghĩa gắn liền với thuyết phân tâm .............................................. 78
CHƯƠNG 3: TIẾP NHẬN NHỮNG TÁC PHẨM CÓ YẾU TỐ TỰ NHIÊN
CHỦ NGHĨA CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG TRONG THỜI ĐẠI VĂN
CHƯƠNG HÔM NAY .................................................................................. 84
3.1 Những bước thăng trầm của tác phẩm Vũ Trọng Phụng trong quá khứ...... 84
3.2 Vài suy nghĩ về việc tiếp nhận tác phẩm của Vũ Trọng Phụng trong thời đại
văn chương hôm nay ..................................................................................... 102
C. PHẦN KẾT LUẬN ................................................................................. 116
ĐỀ CƯƠNG TỔNG QUÁT
A. PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
2. Lịch sử vấn đề
3. Mục đích yêu cầu
4. Phạm vi nghiên cứu
5. Phương pháp nghiên cứu
B. PHẦN NỘI DUNG
Chương 1: Vũ Trọng Phụng với tài năng viết phóng sự độc đáo, nghệ
thuật viết tiểu thuyết xuất sắc
1.1 Chất liệu cuộc sống thực ngồn ngộn được nhà văn nhào nặn khéo
léo bằng nghệ thuật viết phóng sự
1.2 Những khám phá sắc sảo, những sáng tạo độc đáo của Vũ Trọng
Phụng trong nghệ thuật viết tiểu thuyết
Chương 2: Vũ Trọng Phụng với chủ nghĩa tự nhiên
2.1 Giới thuyết về chủ nghĩa tự nhiên trong văn chương
7. Đặng Thị Hạnh, Lê Hồng Sâm – Văn học lãng mạn phương Tây – Nxb Đại
học và Trung học chuyên nghiệp Hà Nội – 1985
8. Đỗ Đức Hiểu, Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu,… – Từ điển văn học bộ
mới – Nxb Thế Giới, Hà Nội – 2004
9. Phương Lựu (chủ biên) – Lí luận văn học – Nxb Giáo Dục, Hà Nội – 2006
10. Tôn Thảo Miên (biên soạn) – Vũ Trọng Phụng toàn tập tập 1 – Nxb Văn
Học, Hà Nội – 2004
11. Hoàng Nhân (chủ biên) – Văn học Pháp tập II thế kỉ XIX, XX – Nxb Trẻ,
Thành Phố Hồ Chí Minh – 1997
12. Hoàng Nhân, Nguyễn Ngọc Ban, Đỗ Đức Hiểu – Lịch sử văn học phương
Tây tập 2 – Nxb Giáo Dục, Hà Nội – 1979
13. Trần Hữu Tá (biên soạn) – Vũ Trọng Phụng hôm qua và hôm nay – Nxb
Thành Phố Hồ Chí Minh – 1992
14. Trần Hữu Tá (biên soạn) – Nhà văn Vũ Trọng Phụng với chúng ta – Nxb
Thành Phố Hồ Chí Minh – 1999
15. Nguyễn Ngọc Thiện – Tài năng và bản lĩnh nghệ sĩ – Nxb Hội Nhà Văn, Hà
Nội – 2000
16. Nguyễn Ngọc Thiện (biên soạn) – Vũ Trọng Phụng về tác gia và tác phẩm –
Nxb Giáo Dục, Hà Nội – 2007
17. Hoàng Trinh – Văn học phương Tây và con người – Nxb Hội Nhà Văn, Hà
Nội – 1999
18. Trang web: www.Bachkhoatoanthu.gov.vn
19. Trang web: www.honviet.com.vn/diendan/showthread.php?t=85
20. Trang web: www.liluanvanhoc.wordpress.com
21. Trang web: www.tamlyhoc.net/diendan/showthread.php?tid=1542
22. Trang web: www.svsupham.com
II. Tác phẩm
mình. Đó là điều mà những người cầm bút sáng tác luôn mong muốn đạt đến.
Đa phần, hiện thực cuộc sống đi vào tác phẩm của họ bao giờ cũng có sự gọt
dũa, trau chuốt, hư cấu, từ ngôn ngữ, hình ảnh đến nhân vật,… Ít có tác giả nào thể
hiện đúng hiện thực cuộc sống như nó vốn có. Trong văn học giai đoạn 1930 – 1945
có một tác giả gây xôn xao dư luận, là vấn đề tranh cãi của cả một thời kì, từ con
người đến tác phẩm đã làm rối trí những người muốn nghiên cứu về ông. Trong tác
phẩm của ông: con người, xã hội luôn phơi bày, diễn ra một cách rất tự nhiên như nó
vốn có, dù đó là những điều mà có lẽ ít nhà văn nào có thể can đảm viết được. Có
một thời gian khá dài tác phẩm của ông bị cấm xuất bản và lưu hành vì bị cho là “tác
phẩm suy đồi” cho đến tận cuối những năm 1980. Đó chính là nhà văn Vũ Trọng
CBHD: ThS. Hồ Thị Xuân Quỳnh
1
Yếu tố tự nhiên chủ nghĩa trong một số tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng
Phụng – ông là nhà văn hiện thực xuất sắc, một nhà văn lớn, nhà văn “có vấn đề”
đồng thời còn là một “hiện tượng văn học phức tạp” và rơi vào tình thế chịu sự đánh
giá thăng trầm kéo dài suốt nửa đầu thế kỉ XX. Ông được mệnh danh là “ông vua
phóng sự”, “một ngòi bút tả chân sắc sảo, lỗi lạc”, “một nhà văn hiện thực trác việt”,
để vị thế của Vũ Trọng Phụng xứng đáng với tầm vóc trong nền văn học Việt Nam
đương đại “vấn đề Vũ Trọng Phụng” đã trải qua biết bao thăng trầm của cuộc đời.
Ông viết rất nhiều thể loại như truyện ngắn, kịch, phóng sự, tiểu thuyết,… mỗi thể
loại đều có những thành công riêng, nhưng tài năng văn học của ông được kết tinh ở
thể loại phóng sự và tiểu thuyết.
Từ khi mới xuất hiện trên văn đàn, ông là một “khuôn mặt lạ”, chính vì “cái
lạ” ấy cho nên cả cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của ông đã phải chịu nhiều “giông
tố”. Bước vào tuổi trưởng thành, Vũ Trọng Phụng đã phải đối đầu với những sự kiện
xã hội bi đát: Cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới (1929 – 1933), cuộc khủng bố trắng
dã man chưa từng có (1930 – 1931), thoái trào Cách mạng (1931 – 1933),. . . Một xã
của ông ta thấy yếu tố tự nhiên chủ nghĩa “con người bản năng” được thể hiện khá
đậm đặc. Vũ Trọng Phụng đưa vào văn học những vấn đề mà văn học Việt Nam ở
thời đại ông chưa ai dám đề cập một cách mãnh liệt như ông. Ông đưa vào văn học
những loại nhân vật mới mẻ, loại “Con người sinh lý” bên cạnh các dạng “Con người
xã hội”, “Con người lý tưởng”, “Con người tâm lý”, “Con người tha hóa”,… vốn rất
phong phú trong các tác phẩm của các nhà văn hiện thực. Đi vào thế giới tiềm ẩn bên
trong con người, Vũ Trọng Phụng là người khai thác mảnh đất mới trong đời sống
của họ. Trong một số tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng như Giông tố, Số đỏ, Làm đĩ…
ta thấy những vấn đề như: bản chất thật của con người, lối sống trụy lạc, những dục
vọng bản năng thấp hèn của con người luôn hiện hữu,… ông mô tả những cái “nhơ
bẩn” của xã hội, của con người nhưng không phải để khêu gợi lên những cái “nhơ
bẩn” ấy mà là để cho mọi người thấy sợ, biết sợ mà tránh xa, viết ra để lột trần những
điều xấu, điều điêu trá của xã hội, của con người nhằm cải tạo nó, để chống đỡ, để
cho con người đừng sa ngã vào những trầm luân và tội ác. Trong tác phẩm của Vũ
Trọng Phụng, ông luôn đặt ra nhiều vấn đề mà chúng ta phải quan tâm, muốn biết
những bí mật ẩn sâu ở đằng sau những tác phẩm ấy là gì? Chính vì những phức tạp
trong con người và trong tác phẩm của Vũ Trọng Phụng, người viết muốn khai thác
muốn khám phá những vấn đề phức tạp ấy nó như thế nào? Vì những điều trên và với
lòng say mê, hứng thú mà người viết muốn biết được, muốn thấu hiểu rõ hơn về lối
sống, về bản chất con người, về những dục vọng trong bản năng con người, trong
thời đại của Vũ Trọng Phụng cũng như thời đại hiện nay. Những vấn đề mà Vũ
Trọng Phụng đặt ra có ý nghĩa và giá trị như thế nào trong cuộc sống của chúng ta.
Tiếng nói của chúng ta, đồng tình hay phản bác, phê phán hay ca ngợi, góp thêm
tiếng nói cùng ông vào thời đại hay cho nó dừng lại ở mức độ như Vũ Trọng Phụng
thể hiện... Đó chính là những lí do thôi thúc người viết chọn đề tài này.
CBHD: ThS. Hồ Thị Xuân Quỳnh
3
cống hiến một số tác phẩm có giá trị hiện thực nhất định. Chỗ tốt của ông ta thực tốt,
nhưng chỗ dở lại nghiêm trọng. Nhưng ông ta là một nhà văn có tài nên đã ảnh
hưởng tới nhiều nhà văn khác”. Ông khẳng định một số hình tượng nhân vật của Vũ
Trọng Phụng là những “điển hình bất hủ”, sự đánh giá tuy nặng nhưng vẫn còn mức
độ. Đến cuốn Bàn về những cuộc đấu tranh tư tưởng trong lịch sử văn học Việt Nam
CBHD: ThS. Hồ Thị Xuân Quỳnh
4
Yếu tố tự nhiên chủ nghĩa trong một số tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng
hiện đại (1930 -1945) (Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1971) thì ông lại đặt hẳn Vũ
Trọng Phụng vào khuynh hướng tự nhiên chủ nghĩa với một loạt tội danh nặng nề:
“cái nhìn tàn nhẫn đối với xã hội, khinh miệt nhân dân lao động, có khi đề cao đế
quốc, đề cao bọn Tờrốtkít, chống đảng cộng sản”, “tuy chống lối sống lãng mạn
nhưng lại đẻ ra nhiều tác phẩm có tính chất khiêu dâm ghê gớm”, “có khi tác hại
hơn văn học lãng mạn tiêu cực.” [2; tr.12]
Lê Thị Đức Hạnh trong Nhìn vào việc đánh giá Vũ Trọng Phụng suy nghĩ về
vấn đề đổi mới tư duy trong nghiên cứu văn học đã nêu: “Có người coi Vũ Trọng
Phụng là nhà tiểu thuyết trác việt, “người thư ký của thời đại”, nhà văn “hiện thực
phê phán có khuynh hướng xã hội chủ nghĩa của đêm trước Cách mạng tháng Tám”,
“có quá trình tư duy minh mẫn, có thừa sinh lực chiến đấu”… Mặt khác cũng có ý
kiến coi Vũ Trọng Phụng là “văn chương dâm uế”, “tự nhiên chủ nghĩa” có nhiều
độc hại đầy rẫy tư tưởng bảo thủ, nô dịch, bi quan, định mệnh, thậm chí “phá hoại,
phản động.” [16; tr.225-226]
Nhất Chi Mai (Một ý kiến người đọc: Dâm hay không dâm? Ngày nay số 137
ngày 21 tháng 3 năm 1937) ông đã kết tội Vũ Trọng Phụng cho rằng Vũ Trọng Phụng
viết những tác phẩm khiêu dâm và kết luận: “Đọc văn Vũ Trọng Phụng thực không
bao giờ tôi thấy một tia hi vọng, một tư tưởng lạc quan. Đọc xong ta phải tưởng
tượng nhân gian là một nơi địa ngục và chung quanh mình toàn là những kẻ giết
những cuộc tranh luận đáng chú ý của thế kỉ XX.
Nhìn chung, nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng ngoài những vấn đề thống nhất,
có hai vấn đề gây tranh luận đó là vấn đề nhận thức chính trị và vấn đề “dâm” trong
sáng tác của ông. Ở các giai đoạn nghiên cứu cũng phức tạp, lúc được tôn vinh, lúc
lại bị hạ thấp một cách đột ngột. Trước năm 1945, Vũ Trọng Phụng trở thành một
hiện tượng gây nhiều tranh luận nhưng kết thúc bằng việc đề cao vị trí của ông trên
văn đàn. Thế nhưng sau đó, vị trí của ông lại bị đảo ngược, sáng tác của ông bỗng
nhiên không còn giá trị, kể cả bản thân ông cũng bị xem là “không có lí tưởng lành
mạnh”. Thời kì này có nhiều diễn biến phức tạp trong việc nhìn nhận và đánh giá Vũ
Trọng Phụng. Mãi về sau khoảng những năm 1983 về sau này, tuy cũng có nói đến
những hạn chế, nhược điểm trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng nhưng khuynh
hướng chung là khẳng định đánh giá cao Vũ Trọng Phụng “văn nghiệp bất hủ”, “giá
trị tả chân mạnh mẽ” (Phạm Thế Ngũ).
Qua những bài viết về Vũ Trọng Phụng của các nhà nghiên cứu, có hai quan
điểm song song nhau về yếu tố tự nhiên chủ nghĩa trong tác phẩm của ông, có quan
điểm cho rằng yếu tố tự nhiên chủ nghĩa ấy không phải là đầu độc con người với cái
nhìn bằng cặp kính đen mà là giúp cho họ có cái nhìn đúng đắn hơn, toàn diện hơn về
con người, bản chất tự nhiên trong con người, thấy được cái xấu, cái ác để tránh xa,
để con người không rơi vào trầm luân và tội lỗi. Có quan điểm lại cho rằng yếu tố tự
nhiên chủ nghĩa gieo vào lòng người cái nhìn bi quan, thiếu lạc quan, thiếu tin tưởng
vào cuộc sống vào con người. Trong việc nghiên cứu đề tài của mình, người viết
CBHD: ThS. Hồ Thị Xuân Quỳnh
6
Yếu tố tự nhiên chủ nghĩa trong một số tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng
không đi vào phân tích những nhận định trên là đúng hay sai, bởi ai cũng có lí do khi
đưa ra ý kiến của mình. Người viết chỉ thông qua việc nghiên cứu và khảo sát các tác
phẩm của nhà văn họ Vũ, qua đó đưa ra cách nhìn nhận một cách khách quan nhất về
7
Yếu tố tự nhiên chủ nghĩa trong một số tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng
4. Phạm vi nghiên cứu
Vũ Trọng Phụng là nhà văn thuộc trào lưu hiện thực phê phán nhưng trong tác
phẩm của ông tần số xuất hiện yếu tố tự nhiên chủ nghĩa khá cao. Phạm vi về vấn đề
này rất rộng, ở đây người viết không nghiên cứu hết toàn bộ tác phẩm của Vũ Trọng
Phụng, mà chỉ tập trung nghiên cứu ở một số tiểu thuyết như: Giông tố, Số đỏ, Làm
đĩ để từ đó làm nổi bật vấn đề “Yếu tố tự nhiên chủ nghĩa trong một số tiểu thuyết
của Vũ Trọng Phụng”.
5. Phương pháp nghiên cứu
Để đưa đến thành công trong mọi công việc bao giờ chúng ta cũng phải có
những phương pháp nhất định. Tùy vào tình huống, tùy vào công việc mà có những
phương pháp riêng, cách vận dụng cho phù hợp. Để thực hiện tốt đề tài này, người
viết đã vận dụng phối hợp nhiều phương pháp lại với nhau. Trong quá trình nghiên
cứu đề tài, người viết đã sưu tầm, tìm đọc một số tài liệu để làm tư liệu tham khảo.
Khi đã tìm hiểu đọc tài liệu sách báo xong, người viết chọn lọc, tìm tòi các ý kiến của
các nhà nghiên cứu, đối chiếu lại với nhau để đưa ra những ý kiến thật xác đáng. Sau
đó, sử dụng một số phương pháp như: chứng minh, phân tích, tổng hợp, và lí giải,
trình bày vấn đề theo cách hiểu của mình để đề tài được hoàn thiện hơn. Ngoài ra,
người viết còn sử dụng một số phương pháp khác, tất cả không ngoài mong muốn là
làm cho đề tài được hoàn chỉnh một cách tốt nhất.
CBHD: ThS. Hồ Thị Xuân Quỳnh
8
đề cập đến, những vấn đề ông nêu ra đều là những vết thương xã hội hết sức nhức
nhói như cứa vào lòng độc giả. Tài năng của người viết phóng sự thể hiện trước hết là
cách tiếp cận sự thật. Phóng sự của nhà văn họ Vũ có cách tiếp cận rất riêng, rất sáng
tạo. Phóng sự của ông xuyên thẳng vào từng ngóc ngách của sự thật, là những cuộc
săn lùng tận hang ổ của những tội ác hoặc sự điều tra từ bên trong những tệ nạn,
những thảm trạng xã hội để tìm ra mặt trái của con người, của cuộc đời. Ông đã thu
thập được nhiều chứng cứ, khai thác được nhiều tư liệu để minh chứng cho bức tranh
CBHD: ThS. Hồ Thị Xuân Quỳnh
9
Yếu tố tự nhiên chủ nghĩa trong một số tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng
cuộc sống ngồn ngộn chất hiện thực của mình. Trong phóng sự Cạm bẫy người, Vũ
Trọng Phụng đã đưa người đọc thâm nhập vào thế giới cờ bạc của những tay cao thủ
Hà Thành thời bấy giờ như Ấm B, Thượng Ký, Cả Ủn, Tham Vân, Tham Ngọc, Ký
Vũ, Ba Mỹ Ký,… với những thủ đoạn tinh vi mánh lới, táo tợn, bịp bợm trắng trợn
của làng cờ bạc như: các ngón bịp, lối đánh nhị cập nhất, lối hút nọc,… Tác giả đã
dẫn dắt chúng ta thâm nhập vào mọi ngóc ngách của cái nghề nguy hiểm và bẩn thỉu
này. Làng bịp hiện ra với đội quân đông đảo gồm những tên trùm và dưới chúng là
lớp đàn em, đồ đệ mỗi người một việc, người thì dắt “mòng”, người thì giữ két của
làng bịp,… Bọn chúng còn có cả một xưởng chế tạo khí giới, chuyên sản xuất ra
những khí giới dùng để lừa đảo, gian lận muôn hình vạn trạng, từ bài tây đến tổ tôm,
xốc đĩa,… đều có thể lừa bịp được. Cả một xã hội quay cuồng đảo điên trong những
“cạm bẫy” chết người. Với tài quan sát của Vũ Trọng Phụng không một ngón nghề
nào, một thủ đoạn nào có thể qua được mắt ông. Những trang viết của Vũ Trọng
Phụng đầy ắp các chi tiết, các sự kiện, các vụ việc… khiến cho có lúc ông đã bị coi là
kẻ ăn chơi, trác táng, bởi sự nhập vai quá tài tình của mình. Cạm bẫy người đã giăng
bẫy người đọc ở sự chân thực của chi tiết, ở sức mạnh của chính sự thật đời sống.
Người đọc không thể không bị cuốn hút vào cái thế giới ma quái đó, và dường như
vị để lại sao mà cay đắng, chua chát. Vì sao mà những người đàn bà vốn lương thiện,
có người từng có một thời thanh xuân đầy mộng ước kia lại đến nông nổi phải làm
cái “nghề” mà chính họ cũng thấy là đáng khinh, là đồ bỏ đi. Thực chất đây là một
thứ mãi dâm mạt hạng: làm “điếm” kiêm luôn đầy tớ có hạn cho những tên lính viễn
chinh dâm ô, hung dữ, liều lĩnh và thường là những con sâu rượu thô bỉ. Nhưng mà
cái “nghề” này thì làm sao mà làm mãi được? Lại còn biết bao đứa con lai đẻ ra một
cách bất đắc dĩ? Đằng sau cái “kỹ nghệ” ấy là biết bao cuộc đời biết bao số phận
đắng cay nghiệt ngã, tối tăm, tủi nhục của những người đàn bà bị đẩy đến bước
đường cùng. Với thiên phóng sự này, Vũ Trọng Phụng không chỉ dừng lại ở việc tái
hiện cuộc sống của đám “me Tây” với những thăng trầm của nó, không chỉ dừng lại ở
việc phê phán nó mà ít nhiều còn bày tỏ nỗi xót xa, thông cảm có pha chút hài hước
cho cuộc đời éo le, ngang trái của những người phụ nữ lấy Tây vì tiền: “chúng tôi lấy
họ vì tiền chứ không bao giờ vì tình cả” [1; tr.20]. Những thiên phóng sự của Vũ
Trọng Phụng có giá trị và ý nghĩa xã hội thật sâu sắc. Tài viết phóng sự của ông ngày
càng được khẳng định. Sự thật được phơi bày ở mọi tình tiết, tình huống, lối dẫn dắt
truyện sinh động, hấp dẫn, ngôn ngữ đời thường chen lẫn với tiếng Tây bồi của các
me tạo thêm tính chân thật và hài hước cho câu chuyện. Nhà văn Phùng Tất Đắc đã
“đặt nó vào hàng những công trình có ảnh hưởng xa rộng hơn, những công trình có
thể vạch phương hướng cho văn nghệ… giúp được tài liệu cho đời sau khảo xét về
buổi này” [14; tr.137]
Tất nhiên tiếp cận sự thật không phải là tất cả nghệ thuật viết phóng sự. Nhưng
cách tiếp cận có ý nghĩa quyết định đối với sự khai thác tư liệu sẽ đạt được hiệu quả
điều tra như thế nào: sâu hay nông, mới mẻ hay nhàm chán… Nhưng có tư liệu rồi thì
CBHD: ThS. Hồ Thị Xuân Quỳnh
11
Yếu tố tự nhiên chủ nghĩa trong một số tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng
phải làm sao cho nó không phải chỉ là những tư liệu chết. Mỗi thông tin phải là một
rất cao trong nghệ thuật. Không những ngòi bút ấy đã ghi được sự thực, lại còn ghi
CBHD: ThS. Hồ Thị Xuân Quỳnh
12
Yếu tố tự nhiên chủ nghĩa trong một số tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng
được cả cái thực trạng của sự thực nữa: ghi được cái trạng thái biểu hiện trong chớp
mắt, cái trạng thái phức tạp hỗn độn và bình dị linh hoạt của sự thực hàng ngày xô
đẩy quanh mình.
Nếu phải giới thiệu thiên Kỹ nghệ lấy Tây về phương diện phóng sự, thì tài
nghệ của tác giả trong những tác phẩm trên cũng đủ làm đảm bảo chắc chắn rồi.
Nhưng đây không chỉ là một thiên phóng sự. Nó thuộc hàng những tác phẩm có ảnh
hưởng sâu rộng, có thể vạch phương hướng cho văn nghệ, giúp được tài liệu cho thế
hệ sau khảo xét về giai đoạn hiện thời. Thời buổi ấy gây cho chúng ta nhiều điều bi
phẫn, nhưng đứng vào phương diện một nhà cầm bút, thì buổi đời lại mở ra nhiều
vùng đất mới màu mỡ để tài năng và nghệ thuật trổ hoa. Thời buổi ấy chứng kiến một
biến đổi lạ lùng, có một không hai trong lịch sử. Chỉ trong vòng ngoài năm mươi
năm, bao nhiêu lề thói, bao nhiêu tư tưởng, bao nhiêu hình dạng của bốn nghìn năm
đã bị lung lay tới tận gốc rễ. Vậy hiện tượng của cuộc biến đổi ấy như thế nào, sức
xung đột của Đông – Tây ảnh hưởng vào đời sống vật chất và tinh thần của xã hội ra
sao, đó chẳng phải là những điều nên mô tả cho đời sau biết ư? Được cái vinh dự
sống trong một thời cuộc độc nhất của lịch sử, nhà cầm bút há chẳng nên tiến thẳng
vào trung tâm thời cuộc mà tìm tòi, xem xét, suy nghĩ, ghi chép những thực trạng
người trước chưa ai gặp thấy, những sự trạng người sau không thấy nữa, những thực
trạng chỉ riêng mình được mục kích mà thôi sao?
Vũ Trọng Phụng với óc quan sát tinh tế sắc sảo, một khả năng có thể tóm bắt
được nhiều mẫu người khác nhau chỉ bằng vài nét phác họa trên những trang viết của
mình. Nhiều chương viết thật tài năng, nó vừa có giá trị tư liệu vừa có giá trị nghệ
thuật, đặc biệt là những đoạn đối thoại đầy kịch tính. Ông còn có cả lối kể chuyện hết
cô gái quê trong trắng thật thà trở thành người đàn bà dâm bôn đủ mánh khóe nhà
nghề, ngang ngược sành sỏi lẽ đời. Bà Cai kể: “Mỗi khi người đàn bà bỡ ngỡ nghĩ
đến sự trao xương gửi thịt cho những người xa lạ ấy mà nơm nớp lo sợ, mà trù trừ
đắn đo, thì hầu như có linh hồn của tổ sư hiện lên an ủi rằng: Không sợ! người Tây
văn minh ra phết, họ không ăn thịt mình, cứ lấy bừa đi” [10; tr.233]. Không chỉ đặc
biệt sắc sảo trong việc miêu tả cái dâm, Vũ Trọng Phụng còn thật tinh quái trong việc
miêu tả cái đểu. Cái nhìn bi quan của nhà văn khiến ta chỉ thấy cái cõi đời chỉ là một
thế giới của bao nhiêu cạm bẫy con người bày đặt sẵn để lường gạt nhau, hãm hại
nhau... làm cho nhau điêu đứng, cho nhau khốn khổ, khốn nạn... Hệ quả là, sáng tác
của Vũ Trọng Phụng tạo ra cả một thế giới vô vàn những kẻ đểu cáng. Có những tổ
chức tội ác với những tên “trùm”, được mệnh danh là “giáo sư quỷ thuật” chuyên
sống bằng nghề cờ bạc bịp, nắm trong tay hàng trăm tên đầu trâu, mặt ngựa, du côn,
lừa đảo đủ loại. Kẻ sành sỏi, thạo đời cũng khó thoát được cạm bẫy. Biết bao nhiêu
kẻ “lâm nạn” không thể hiểu vì sao và vì đâu.
Các sòng bạc công khai hay bí mật là “đồng nghiệp” nhưng cũng là “kẻ thù”,
sẵn sàng thanh toán nhau theo “luật” của giới giang hồ... cùng trăm phương ngàn kế
để cứ mỗi mùa săn (kỳ lĩnh lương của công chức, kỳ thu thuế của chức dịch, hào lý)
CBHD: ThS. Hồ Thị Xuân Quỳnh
14
Yếu tố tự nhiên chủ nghĩa trong một số tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng
là lập tức ra quân. Con trai có thể coi bố là “mòng” để mời bạn bịp tài bàn về “thịt”,
và gọi kẻ “giết bố để cứu con” ấy là “ân nhân”. Một ông cầm tiền đi cắt thuốc cho
đứa con đang ốm thập tử nhất sinh, chẳng may rơi vào “vòng ngắm” của dân làng
bịp, thế là... sa hố. Không chỉ có dân làng bịp mới giăng cạm bẫy. Trong cái thế giới
đó, con người đối xử với nhau theo nguyên tắc “cho vào tròng”. Một cô Duyên đang
sống yên ổn cái đời cô gái quê, bỗng một hôm gặp “anh đi đường cái quan”. Người
ấy nói với Duyên vào nhà kia “trò chuyện” một đêm. Duyên gật đầu, sáng hôm sau
Yếu tố tự nhiên chủ nghĩa trong một số tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng
bi quan của Vũ Trọng Phụng không chỉ lôi thôi bởi cái tính dâm, đáng ghét bởi cái
tính đểu, đốn mạt bởi tính ích kỷ mà còn đáng khinh, đáng cười bởi sự tha hóa về đạo
đức và tính dối trá.
Phóng sự Vũ Trọng Phụng có cả một “giới” người bị lụi tàn vì hành nghề cờ
gian bạc bịp. Đám “dân” làng bịp từ Trùm Ấm B đến đám thuộc hạ như Tham Ngọc,
Ký Vũ,... đều là những kẻ lưu manh tàn độc. Nạn cờ bạc cũng biến những người vốn
sống lương thiện thành những kẻ tán tận lương tâm, mất hết nhân cách.
Sống trong cái xã hội thị thành, giả dối thời thuộc địa, nhiều người trong giới
Cơm thầy cơm cô nhanh chóng biến chất: “mới ra tỉnh thì ngẩn ngẩn ngơ ngơ mà ở
được vài tháng thì ăn cắp như ranh, ăn bớt như quỷ” [10; tr.372]. Có đầy tớ trai bỏ
thuốc độc định giết cả nhà chủ; đốt nhà, dẫn cướp vào nhà. Có đầy tớ gái (như con
sen Đũi) lập mưu khiêu dâm làm hư hỏng con chủ... Vì tiền, nhiều me Tây trở thành
những người đàn bà sa vào bùn, thành những con quỷ... Qua những đầy tớ, nhà
phóng sự khám phá ra một sự thật “hãi hùng” của tầng lớp gia chủ: sự vô đạo trong
quan hệ cha con, vợ chồng, sự vô luân đồi bại giữa chủ và đầy tớ...
Trong văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, rốt cục, Vũ Trọng Phụng hiện ra
như một nhà văn bi quan. Đặt tác phẩm của Vũ Trọng Phụng bên cạnh văn chương
của nhiều người khác – những loại văn đôn hậu, đầm ấm giống như những thứ thuốc
uống quá liều một chút cũng chẳng sao – văn ông giống như một thứ kháng sinh
mạnh, dùng quá liều là gây nguy hiểm. Tuy nhiên, nếu nghề y còn cần đến những thứ
thuốc người ta xếp vào các loại thuốc độc bảng A, bảng B... độc để cứu người thì
cuộc đời vẫn cần đến văn Vũ Trọng Phụng. Tuy cái nhìn bi quan, văn ông giống như
một lời cảnh tỉnh: con người cần có những chuẩn mực. Sự dẻo dai dễ thích ứng sẽ trở
thành tai vạ, khi con người chỉ biết đến những mục đích trước mắt, chỉ biết đến dối
trá và vụ lợi.
Nghệ thuật tiếp cận hiện thực trong phóng sự của Vũ Trọng phụng là cả một
sự tìm tòi khám phá, đó là cá tính sáng tạo của riêng ông, đồng thời cũng chứa đựng
cả tấm lòng tâm huyết của một cây bút “dấn thân”. Phóng sự của Vũ Trọng Phụng là
cả một kho tư liệu dồi dào, phong phú về những mặt trái của cuộc sống và con người
chỉnh. Ta cứ hình dung xem chỉ một năm 1936 ông đã viết bốn tiểu thuyết, một thiên
phóng sự và hàng loạt các truyện ngắn khác, trong đó những tiểu thuyết như: Giông
tố, Số đỏ, Vỡ đê, Làm đĩ đã làm nên tên tuổi của ông cũng như làm nên vinh dự cho
tiểu thuyết hiện đại Việt Nam. Trong giới tiểu thuyết những năm ba mươi của thế kỉ
XX, Vũ Trọng Phụng có con đường đi rất riêng, rất khác biệt với các tác giả viết tiểu
thuyết cùng thời như: Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, nhóm Tự lực văn đoàn,… Vũ
Trọng Phụng là nhà văn rất xông xáo, nhạy cảm với những vấn đề nóng bỏng của
cuộc sống, của thời đại. Ông thấy rõ sự đểu cáng, kệch cỡm của xã hội đang tư sản,
đang Âu hóa một cách nhố nhăng lúc bấy giờ. Ông thấu hiểu tường tận lối sống sinh
hoạt và tâm địa của bọn trưởng giả, những bọn luôn gieo rắc tai họa cho những người
dân lương thiện, nghèo khổ, đang sống trụy lạc, thoái hóa mà không ngớt nói về văn
minh, về công bằng, về lòng từ thiện,… Thông qua những trải nghiệm của mình, ông
đã miêu tả hết sức sắc sảo sinh hoạt và tâm lý của lớp người dưới đáy xã hội, nạn
nhân của quá trình tha hóa, lưu manh hóa, băng hoại của xã hội. Ngòi bút của Vũ
CBHD: ThS. Hồ Thị Xuân Quỳnh
17
Copyright: Tài liệu đại học ©