LỜI CẢM ƠN
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy cô giáo trường Đại học
sư phạm Hà Nội 2, các thầy cô trong khoa Giáo dục Tiểu học và các thầy cô
trong tổ bộ môn Phương pháp dạy học Tiếng Việt đã giúp tôi trong quá trình
học tập tại trường và tạo điều kiện cho tôi thực hiện khóa luận tốt nghiệp.
Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo TS.GVC Phạm
Thị Hòa đã tận tình hướng dẫn để tôi nghiên cứu và hoàn thành khóa luận
này.
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới tập thể các thầy cô và học sinh
trường Tiểu học Uy Nỗ đã giúp tôi hoàn thành khóa luận tốt nghiệp.
Do hạn chế về mặt thời gian và năng lực của bản thân nên đề tài không
thể tránh khỏi những thiếu sót. Tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến
của các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp để đề tài được hoàn thiện hơn.
Hà Nội, ngày 2 tháng 5 năm 2012
Sinh viên thực hiện
Nguyễn Thị Thu Hoa
LỜI CAM ĐOAN
Đề tài được chúng tôi nghiên cứu và hoàn thành trên cơ sở kế thừa và
phát huy những công trình nghiên cứu có liên quan của tác giả khác, cộng với
sự cố gắng nỗ lực của bản thân.
Chúng tôi xin cam đoan kết quả của đề tài này không trùng với bất cứ
công trình nghiên cứu nào khác đã được công bố.
Hà Nội, ngày 2 tháng 5 năm 2012
Sinh viên thực hiện
Nguyễn Thị Thu Hoa
2. Bài tập phân tích giá trị nghệ thuật của các biện pháp tu từ ....................... 27
2.1. Bài tập phân tích giá trị nghệ thuật của biện pháp tu từ so sánh .............. 27
2.2. Bài tập phân tích giá trị nghệ thuật của biện pháp tu từ nhân hóa ........... 43
2.3. Bài tập phân tích giá trị nghệ thuật của biện pháp tu từ điệp ngữ ............ 48
3. Bài tập rèn kĩ năng đọc diễn cảm ............................................................... 53
Chương 3 Thực nghiệm .............................................................................. 59
3.1. Mục đích thực nghiệm ............................................................................ 59
3.2. Nội dung thực nghiệm ............................................................................ 59
3.3. Đối tượng và địa bàn thực nghiệm .......................................................... 59
3.4. Giáo án ................................................................................................... 59
3.4.1. Giáo án thực nghiệm............................................................................ 59
3.4.2. Giáo án đối chứng ............................................................................... 72
3.5. Kết quả thực nghiệm .............................................................................. 73
3.6. Nhận xét kết quả thực nghiệm ................................................................ 73
KẾT LUẬN ................................................................................................. 75
PHỤ LỤC..................................................................................................... 76
TÀI LIỆU THAM KHẢO........................................................................... 83
DANH MỤC KÍ HIỆU CHỮ VIẾT TẮT
CTVH: Cảm thụ văn học
GV: Giáo viên
HS: Học sinh
HSTH: Học sinh Tiểu học
SGK: Sách giáo khoa
TV: Tiếng việt
MỞ ĐẦU
cảm ấy sẽ nảy nở những ước mơ tốt đẹp, khơi dậy được năng lực hành động
sức mạnh sáng tạo cũng như bồi dưỡng tâm hồn trẻ em.
Bồi dưỡng năng lực CTVH ở Tiểu học là khó đối với cả giáo viên (GV)
và HS nhưng lại là công việc rất cần thiết trong suốt quá trình học tập môn
Tiếng Việt của các em. Vậy làm thế nào để bồi dưỡng, nâng cao năng lực
CTVH trong giờ Tập đọc của HS? Điều trăn trở đó đã thôi thúc tôi - một giáo
viên Tiểu học tương lai quyết định lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Xây dựng hệ
thống bài tập bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học trong giờ Tập đọc cho HS
lớp 4, 5”.
2. Lịch sử vấn đề
Chương trình sách giáo khoa hiện nay được Bộ giáo dục và Đào tạo
thường xuyên cải cách nhằm đòi hỏi phải có những cách dạy văn, học văn phù
hợp hiệu quả đối với thầy và trò trong nhà trường Tiểu học. Thực tế đó đã đặt
ra những yêu cầu và nhiệm vụ mới về nội dung, phương pháp, cách thức học
tập, trong đó yêu cầu nâng cao năng lực cảm hiểu văn bản nghệ thuật cho HS
rất được chú trọng.
Cùng với chương trình sách giáo khoa mới hiện nay, các sách giáo
khoa tham khảo mới cho HS Tiểu học theo đó cũng rất phong phú và đa dạng
nhằm phục vụ yêu cầu dạy tốt của GV và HS. Tất cả đều được xuất bản bởi
nhà xuất bản Giáo dục.
- Nhóm tác giả Nguyễn Trí, Nguyễn Trọng Hoàn, Giang Khắc Bình,
họ gặp nhau ở ý tưởng, ở mục đích nhằm nâng cao năng lực cảm thụ cho HS
tiểu học đã cho ra đời cuốn sách viết chung: “Tìm hiểu vẻ đẹp ở bài thơ Tiểu
học”. Nội dung cuốn sách là những gợi ý tìm hiểu các bài thơ trong chương
trình, chỉ ra một số điểm cần lưu ý khi đọc và tìm hiểu bài thơ, đồng thời giải
2
nghĩa một số từ ngữ hướng dẫn cho các em cách thưởng thức vẻ đẹp tác
đựng trong tác phẩm đồng thời giúp các em biết phân tích cái hay cái đẹp của
tác phẩm. Đó chính là điều mà đề tài: “Xây dựng hệ thống bài tập bồi dưỡng
năng lực cảm thụ văn học trong giờ Tập đọc cho học sinh lớp 4, 5” thực hiện.
Bởi trước đó chưa có ai đi sâu vào nghiên cứu vấn đề này một cách cụ thể
trong khi nó rất thiết thực nhất là trong giai đoạn hiện nay.
3. Mục đích nghiên cứu
Đề tài: “Xây dựng hệ thống bài tập bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn
học trong giờ Tập đọc cho HS lớp 4, 5” được thực hiện nhằm mục đích rèn kĩ
năng cảm thụ các tác phẩm văn học giúp các em học tốt môn Tập đọc. Từ đó
có cơ sở, nền tảng, vốn kiến thức để học tốt các môn khác như Kể chuyện,
Tập làm văn.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là hoạt động dạy học cảm thụ văn
học cho học sinh lớp 4 - 5 trong giờ Tập đọc.
- Đề tài giới hạn phạm vi nghiên cứu hoạt động cảm thụ văn học trong
giờ Tập đọc trên các văn bản nghệ thuật tiêu biểu ở SGK Tiếng Việt cho HS
lớp 4 -5 trường tiểu học Uy Nỗ huyện Đông Anh thành phố Hà Nội.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
Thực hiện nghiên cứu đề tài: “Xây dựng hệ thống bài tập bồi dưỡng
năng lực cảm thụ văn học trong giờ Tập đọc cho HS lớp 4, 5”, chúng tôi đi
vào giải quyết các vấn đề chính sau:
Thứ nhất là hệ thống hóa các vấn đề lí luận liên quan đến đề tài.
Thứ hai là chúng tôi tiến hành thống kê hệ thống các câu hỏi cảm thụ
văn học được sử dụng trong bài văn, bài thơ ở phân môn Tập đọc lớp 4, 5.
Hai nhiệm vụ trên làm cơ sở để chúng tôi thực hiện nhiệm vụ chính là xây
dựng hệ thống bài tập bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho HS.
4
Chúng tôi tiến hành dạy thực nghiệm để kiểm chứng tính khả thi của
Như vậy có thể suy ra rằng, cảm thụ văn học không được coi là một thuật
ngữ, một khái niệm, hay nó được coi là một hiện tượng bao trùm tất cả các
khái niệm trên đây.
Hiểu một cách đơn giản, cảm thụ văn học (CTVH) chính là sự cảm nhận
những giá trị nổi bật, những điều sâu sắc, tế nhị, đẹp đẽ của văn học thể hiện
trong tác phẩm (cuốn truyện, bài văn, bài thơ…) hay một bộ phận của tác phẩm
(đoạn văn, đoạn thơ thậm chí một từ ngữ có giá trị trong câu văn, câu thơ).
(Trần Mạnh Hưởng - Luyện tập về cảm thụ văn học ở Tiểu học)
1.1.2. Khái niệm năng lực cảm thụ văn học
Năng lực CTVH được hiểu là khả năng nắm bắt một cách nhanh nhạy,
chính xác các đặc điểm đặc trưng, bản chất của các tác phẩm về nội dung và
nghệ thuật; là khả năng hiểu, rung cảm một cách sâu sắc, tinh tế với những
điều tâm sự thầm kín nhất của tác giả gửi gắm qua hình tượng; là khả năng
đánh giá chính xác và sâu sắc tài năng cũng như sự độc đáo trong phong cách
nhà văn.
Năng lực CTVH cũng có các mức độ: năng lực bình thường, tài năng và
thiên tài.
6
Năng lực cảm thụ bình thường trong CTVH là năng lực nắm bắt những
đặc điểm chính của nội dung, nghệ thuật tác phẩm.
Tài năng trong CTVH là khả năng nắm bắt nhanh nhạy, chính xác
những đặc điểm bản chất, đặc trưng về nội dung nghệ thuật, phát hiện được
những vẻ đẹp riêng biệt, phong phú của hình tượng, của phong cách nhà văn.
Thiên tài trong CTVH là sự thăng hoa của tài năng. Đây là hiện tượng
hiếm thấy, và cũng thường gắn liền với các thiên tài trong lĩnh vực khác.
Năng lực CTVH có liên quan mật thiết đến tri thức, kĩ năng, kĩ xảo,
cũng như với tâm hồn, nhân cách của chủ thể.
1.1.3. Đặc trưng của năng lực cảm thụ văn học lứa tuổi tiểu học
trong sách giáo khoa sẽ đem đến cho các em bao điều kì thú và hấp dẫn. Tuy
nhiên muốn trở thành một HS có năng lực cảm thụ văn học tốt, mỗi em cần
phải tự giác phấn đấu, rèn luyện về nhiều mặt.
Do vậy, những yêu cầu rèn luyện về cảm thụ văn học dưới đây cần
được mỗi HS cố gắng thực hiện tốt.
1.1.4.1. Trau dồi hứng thú khi tiếp xúc với thơ văn
Ngay từ khi còn nhỏ, hầu hết các em đều thích nghe ông bà, cha mẹ,
hoặc người thân kể chuyện, đọc thơ. Bước chân tới trường TH, được tiếp
xúc với những câu văn, câu thơ hay trong sách giáo khoa TV, nhiều em
muốn đọc to lên một cách thích thú. Đó chính là những biểu hiện ban đầu
của hứng thú cần giữ gìn và nuôi dưỡng để nó phát triển liên tục, mạnh mẽ
đến mức say mê.
Có hứng thú khi tiếp xúc với thơ văn, các em sẽ vượt qua được khó
khăn trở ngại, cố gắng luyện tập để cảm thụ văn học tốt và học giỏi môn TV.
Tập đọc diễn cảm một bài thơ, đoạn văn; chăm chú quan sát lắng nghe để tìm
hiểu cái đẹp của thiên nhiên và cuộc sống quanh ta: tập dùng từ ngữ cho đúng
và hay, nói viết thành câu cho rõ ý, sinh động và gợi cảm, tất cả đều giúp em
phát triễn năng lực cảm thụ văn học.
8
Trau dồi hứng thú khi tiếp xúc với thơ văn cũng chính là tự rèn luyện
mình để có nhận thức đúng, tình cảm đẹp, từ đó đến với văn học một cách tự
giác say mê - yếu tố quan trọng của cảm thụ văn học.
1.1.4.2. Tích lũy vốn hiểu biết về thực tế cuộc sống và văn học
Cảm thụ văn học là quá trình nhận thức có ảnh hưởng bởi “vốn sống”
của mỗi người. Cái vốn ấy được tích lũy bằng những hiểu biết cảm xúc của bản
thân qua sự hoạt động và quan sát hằng ngày trong cuộc sống. Nhưng quan sát
thế nào mới có kết quả tốt và phục vụ cho việc tích lũy vốn sống? Nhà văn Tô
Hoài, người nổi tiếng về tài quan sát và miêu tả đã mách giùm các em kinh
và văn những từ ngữ hay, hình ảnh đẹp, những câu thơ, đoạn văn thích thú,
hoặc những điều cảm nhận được để trau dồi năng lực cảm thụ văn học cho
bản thân.
Chăm đọc sách, đọc sách có phương pháp tốt sẽ giúp ta” tự học” được
nhiều điều thú vị, từ đó mà lớn lên về cả trí tuệ lẫn tâm hồn. Càng hiểu biết
sâu sắc về thực tế cuộc sống và văn học, trí tưởng tượng và cảm xúc của mỗi
người càng thêm phong phú và chân thực. Đây chính là điều kiện quan trọng
để cảm thụ văn học được sâu sắc và tinh tế.
1.1.4.3. Nắm vững kiến thức cơ bản về Tiếng Việt
Để trau dồi năng lực cảm thụ văn học, các em cần nắm vững những kiến
thức cơ bản đã học trong sách giáo khoa TV ở TH. Nắm vững kiến thức ngữ
pháp TV, các em sẽ không chỉ nói - viết tốt mà còn có thể cảm nhận được nét
đẹp của nội dung qua những hình thức diễn đạt sinh động và sáng tạo. Đọc
đoạn văn tả cảnh SaPa - “món quà tặng kì diệu của thiên nhiên dành cho đất
nước ta” chắc em sẽ chú ý đến cách đặt câu rất hay của nhà văn Nguyễn Phan
Hách: “Thoắt cái, lá vàng rơi trong khoảnh khắc mùa thu. Thoắt cái trắng long
lanh một cơn mưa tuyết trên những cành đào, lê, mận. Thoắt cái, gió xuân hây
hẩy nồng nàn với những bông hoa lay ơn màu đen nhung hiếm quý”.
10
Nếu thiếu đi trạng ngữ gây ấn tượng về thời gian (thoắt cái), không
dùng đảo vị ngữ (một cơn mưa tuyết trắng long lanh thành trắng long lanh
một cơn tuyết), những câu văn trên sẽ không thể làm cho người đọc cảm nhận
được vẻ đẹp nên thơ và huyền ảo của thắng cảnh SaPa.
Ngoài những kiến thức về ngữ âm - chữ viết, từ ngữ , ngữ pháp, qua
các giờ Tập đọc, Kể chuyện, Tập làm văn ở TH các em còn được làm quen
và cảm nhận bước đầu về một số kiến thức liên quan đến cảm thụ văn học
như: hình ảnh, chi tiết, bố cục… Khi học các bài Tập đọc trên lớp, để hiểu
dụng các đơn vị ngôn từ trong những câu văn câu thơ đó. Đồng thời dạy các
em biết bộc lộ cảm xúc của mình. Vì thế bài tập CTVH phù hợp với HS tiểu
học bao gồm các dạng sau:
- Bài tập phát hiện các câu văn có hình ảnh.
- Bài tập phân tích hiệu quả sử dụng của các biện pháp tu từ có trong
các văn bản tập đọc.
- Bài tập rèn luyện năng lực đọc diễn cảm.
2. Thực tiễn hoạt động dạy học cảm thụ văn học
Thực tế cho thấy có rất nhiều biện pháp bồi dưỡng năng lực cảm thụ
văn học cho HS như trau dồi vốn sống, rèn đọc diễn cảm,…trong đó việc sử
dụng hệ thống câu hỏi và bài tập là biện pháp cuối cùng coi là chủ chốt giúp
HS tiếp cận với thế giới nghệ thuật của văn bản. Để nắm vững thực trạng hoạt
động dạy cảm thụ văn học chúng tôi bắt đầu từ việc khảo sát hệ thống câu hỏi
CTVH trong phân môn Tập đọc, Tiếng Việt lớp 4, lớp 5, trên cơ sở đó khảo
sát hoạt động dạy học các bài tập đó như thế nào trong các giờ Tập đọc. Kết
quả khảo sát sẽ là những căn cứ, chỉ dẫn tin cậy cho hoạt động xây dựng hệ
thống bài tập bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học trong giờ Tập đọc cho HS
lớp 4, 5 ở chương 2 của luận văn.
12
2.1. Hệ thống các câu hỏi cảm thụ văn học trong chương trình Tập đọc
lớp 4, 5
2.1.1. Kết quả thống kê
LỚP 4
TV lớp 4
Câu hỏi
Tre Việt Nam
- Những hình ảnh nào của tre gợi lên
những phẩm chất tốt đẹp của con người
Việt Nam
a) Cần cù
b) Đoàn kết
c) Ngay thẳng
(Tập 1)
13
2
1
2
(trang 42)
- Em thích những hình ảnh nào về cây tre
và búp măng non? Vì sao?
(trang 42)
Nếu chúng mình có - Câu thơ nào được lặp lại nhiều lần trong
phép lạ
bài? Việc lặp lại nhiều lần câu thơ ấy nói
(Tập 1)
tươi nụ ngói hồng” nói lên điều gì?
(trang 27)
Sầu riêng
(Tập 2)
Chợ tết
- Tìm những câu văn thể hiện tình cảm của
tác giả đối với cây sầu riêng. (trang 35)
1
- Bài thơ là một bức tranh giàu màu sắc về
(Tập 2)
chợ Tết. Em hãy tìm những từ ngữ đã tạo
1
nên bức tranh giàu màu sắc ấy? (trang39)
Khúc hát ru những em -Tìm những hình ảnh nói lên tình yêu
bé lớn trên lưng mẹ
(Tập 2)
thương và niềm hi vọng của người mẹ đối
với con?
14
2
- Tình đồng chí, đồng đội của những người
chiến sĩ được thể hiện trong những câu thơ
nào?
(trang 72)
- Hình ảnh những chiếc xe không có kính
vẫn băng băng ra trận giữa bom đạn của kẻ
thù gợi cho em cảm nghĩ gì? (trang 72)
Thắng biển
- Tìm những từ ngữ, hình ảnh trong đoạn 1
nói lên sự đe dọa của cơn bão biển. (trang 76)
(Tập 2)
- Những từ ngữ, hình ảnh nào trong đoạn 3
thể hiện lòng dũng cảm, sức mạnh và chiến
thắng của con người trước cơn bão biển?
(trang 76)
15
2
Con sẻ
- Hình ảnh con sẻ mẹ dũng cảm lao xuống
(Tập 2)
với quê hương đất nước như thế nào?
(trang 108)
Dòng sông mặc áo
-Cách nói “dòng sông mặc áo” có gì hay?
(Tập 2)
2
(trang 119)
- Em thích hình ảnh nào trong bài? Vì sao?
(trang 119)
Con chuồn chuồn nước - Chú chuồn chuồn nước được miêu tả bằng
những hình ảnh so sánh nào? (trang 128)
(Tập 2)
- Em thích hình ảnh so sánh nào? Vì sao?
(trang 128)
- Tình yêu quê hương, đất nước của tác giả
thể hiện qua những câu văn nào? (trang 128)
16
3
Ngắm trăng
Tổng
Câu hỏi
số
Tên văn bản
- Hãy chọn một từ chỉ màu vàng trong bài và
Quang cảnh làng cho biết từ đó gợi cho em cảm giác gì?
mạc ngày mùa
(Tập 1)
2
(trang11)
- Những chi tiết nào về thời tiết và con người
đã làm cho bức tranh làng quê thêm đẹp và
sinh động?
Sắc màu em yêu
(trang 11)
- Mối sắc màu gợi ra những hình ảnh nào?
(Tập 1)
(trang20)
(trang 76)
Trước cổng trời
(Tập 1)
- Em hãy tả lại vẻ đẹp bức tranh thiên nhiên
trong bài thơ.
(trang 81)
Tiếng vọng
(Tập 1)
- Những hình ảnh nào đã để lại ấn tượng sâu
sắc trong tâm trí tác giả? (trang109)
1
Mùa thảo quả
- Thảo quả báo hiệu vào mùa bằng cách nào?
Cách dùng từ, đặt câu ở đoạn đầu có gì đáng
chú ý?
(trang 114)
- Tìm những chi tiết cho thấy cây thảo quả
phát triển rất nhanh.
(trang 114)
2
Hành trình của bầy - Những chi tiết nào trong khổ thơ đầu nói lên
-Tìm những hình ảnh so sánh nói lên vẻ đẹp
(Tập 1)
của ngôi nhà? (trang 149)
- Tìm những hình ảnh nhân hóa làm cho ngôi
nhà được miêu tả sống động, gần gũi.
(trang 149)
3
Cao Bằng
3
- Những từ ngữ và chi tiết nào ở khổ thơ 1 nói
lên địa thế đặc biệt của Cao Bằng? (trang 42)
- Tác giả sử dụng những hình ảnh và từ ngữ
(Tập 2)
nào để nói lên lòng mến khách, sự đôn hậu
của người Cao Bằng? (trang 42)
-Tìm những hình ảnh thiên nhiên được so
sánh với lòng yêu nước của người dân Cao
Bằng.
Chú đi tuần
( Tập 2)
(trang 42)
(Tập 2)
- Tìm những hình ảnh so sánh thể hiện tình 1
cảm mẹ con thắm thiết sâu nặng. (trang131)
2.1.2 Nhận xét chung
Qua khảo sát 36 văn bản Tập đọc, chúng tôi hệ thống được 64 câu hỏi
cảm thụ văn học. Bước đầu chúng tôi nhận xét ưu điểm và hạn chế của các
câu hỏi trên ở những điểm sau. Thực tế cho thấy có rất nhiều các biện pháp
bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho HS như trau dồi vốn sống, rèn đọc
diễn cảm,…trong đó việc sử dụng hệ thống câu hỏi và bài tập là biện pháp
cuối cùng được coi là chủ chốt giúp HS tiếp cận với thế giới nghệ thuật của
văn bản. Các câu hỏi và bài tập này đã được SGK biên soạn sẵn theo nguyên
tắc đảm bảo tính khoa học, đảm bảo tính sư phạm, đảm bảo tính hấp dẫn. Tuy
nhiên giữa yêu cầu và thực tế luôn có những điều bất cập, hơn nữa sử dụng
chúng như thế nào cho hiệu quả còn tùy thuộc vào năng lực sư phạm của mỗi
GV. Ta có thể nhận thấy một số ưu điểm của hệ thống câu hỏi SGK đưa ra
nhằm giúp HS cảm thụ văn học, tích hợp kiến thức và kĩ năng giữa các phân
môn của TV, giúp HS chủ động tích cực hơn.
Ví dụ: Các câu hỏi nhận biết đánh giá giá trị của các bện pháp tu từ đã
xuất hiện giúp cho HS bước đầu tìm hiểu giá trị nghệ thuật của tác phẩm như:
20
Copyright: Tài liệu đại học ©