Trường đại học sư phạm Hà Nội 2
Khoa Ngữ văn
****************
Vũ Thị Thuý

Đặc trưng thể loại tự sự hiện đại giai đoạn
sau 1975 và việc giảng dạy các tác phẩm tự
sự hiện đại sau 1975 trong nhà trường phổ
thông
Khoá luận tốt nghiệp đại học
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Ngữ văn

Người hướng dẫn khoa học
Ths. Vũ NGọC DOANH

Hà NộI - 2009

1


Lời cảm ơn
Với đề tài nghiên cứu: “ Đặc trưng thể loại tự sự hiện đại giai
đoạn sau 1975 và việc giảng dạy các tác phẩm tự sự hiện đại giai đoạn sau
1975 trong nhà trường phổ thông”, người viết mong muốn đem đến cho người
đọc những tri thức cần thiết về đặc trưng thể loại của văn học hiện đại sau 1975,
cũng như việc giảng dạy các tác phẩm này trong chương trình Ngữ văn trung học
phổ thông theo đặc trưng thể loại.
Trong quá trình thực hiện đề tài người viết đã nhận được sự ủng hộ nhiệt
tình của đông đảo thầy cô và các bạn. Người viết xin gửi lời cảm ơn chân thành
tới các thầy cô trong tổ Phương pháp dạy học Ngữ văn, đặc biệt là Thạc sĩ Vũ
Ngọc Doanh đã nhiệt tình hướng dẫn người viết hoàn thành khoá luận tốt nghiệp

2Lịch sử vấn đề.........................................................................................3
3Đối tượng nghiên cứu..............................................................................6
4Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu..............................................................6
5Phạm vi nghiên cứu.................................................................................7
6Phương pháp nghiên cứu.........................................................................7
7Bố cục khoá luận.....................................................................................7
Nội dung:
Chương 1: Những vấn đề chung........................................................9
1- Cơ sở lí luận..............................................................................................9
1.1- Khái niệm thể loại văn học.....................................................................9
1.2- Sự phân chia thể loại văn học................................................................10
1.3- Thể loại tự sự và các đặc trưng cơ bản của nó.......................................11
1.3.1- Khái niệm thể loại tự sự........................................................................11
1.3.2- Những đặc trưng cơ bản của thể loại tự sự............................................12
1.3.2.1- Đặc trưng về cốt truyện......................................................................12
1.3.2.2- Đặc trưng về nhân vật.........................................................................14
1.3.2.3- Đặc trưng về ngôn ngữ ......................................................................16
1.4- Những vấn đề lí thuyết chung về tiếp nhận văn học.................................17
1.4.1-Khái niệm tiếp nhận văn học...................................................................17
1.4.2-Đặc trưng của tiếp nhận văn học.............................................................18
1.5- Mối quan hệ giữa vấn đề thể loại văn học và tiếp nhận tác phẩm văn học
theo đặc trưng thể loại........................................................................................21
2- Cơ sở thực tiễn ............................................................................................23
2.1- Vị trí vai trò của văn học giai đoạn sau 1975 trong tiến trình phát triển của
văn học Việt Nam.......................................................................................... .23
2.2- Văn học Việt Nam giai đoan sau 1975 trong nhà trường phổ thông........25
Chương 2: Đặc trưng thể loại tự sự hiện đại giai đoạn sau 1975 và
việc giảng dạy các tác phẩm tự sự hiện đại sau 1975 theo đặc trưng thể
loại...................................................................................................................27
1- Đặc trưng thể loại tự sự hiện đại giai đoạn sau 1975..................................27

HS:.......................................Học sinh
SGK :....................................Sách giáo khoa
GS:........................................Giáo sư
NXB:.....................................Nhà xuất bản
GD:........................................Giáo dục
HN:.......................................Hà Nội
KHXH:..................................Khoa học xã hội

6


Mở đầu
1- Lí do chọn đề tài
M.Gorxki từng nói "Văn học là nhân học" vì vậy dạy văn không chỉ
dạy cái hay cái đẹp mà quan trọng hơn là phải góp phần hình thành và bồi dưỡng
nhân cách cho học sinh. Chính vai trò to lớn đó của môn Văn đã khiến môn học
này trở thành một trong những môn học chủ đạo trong nhà trường phổ thông.
Tuy nhiên làm thế nào để học sinh có sự hứng thú với môn học, có niềm say mê
và yêu thích văn chương từ đó lĩnh hội được các giá trị tư tưởng và thẩm mĩ của
các tác phẩm văn học, đó vẫn là một bài toán khó đặt ra với các nhà giáo dục đặc
biệt là những người trực tiếp làm công tác giảng dạy.
Trước sự đi xuống của nền giáo dục Việt Nam trong những năm 90 của
thế kỉ trước mà nguyên nhân chính là chưa có một phương pháp giảng dạy phù
hợp và hiệu quả. Thì những năm gần đây giáo dục Việt Nam đã được nhận thức
lại và thực hiện một "cuộc cách mạng" trong việc đổi mới nội dung chương trình
và phương pháp giảng dạy. Đặc biệt môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông
cũng thể hiện sự đột phá với nhiều đổi mới táo bạo. Theo đó để tiếp cận một tác
phẩm văn chương giờ đây không phải là hoạt động giảng văn mang tính thụ động
truyền thụ kiến thức của giáo viên và sự tiếp nhận thụ động của học sinh mà là
hoạt động "đọc - hiểu" với vai trò chủ động, tích cực sáng tạo của học sinh và vai

giáo viên dạy văn ở trường phổ thông trong vai trò là người định hướng, hướng
dẫn các em đến được với những giá trị đích thực.
Với tư cách là người giáo viên Ngữ văn trong tương lai, tôi mong muốn
giúp những học trò nhỏ của mình có những cách tiếp cận tác phẩm văn học một
8


cách khoa học và đúng đắn, có khả năng lĩnh hội được đầy đủ các giá trị của tác
phẩm. Với đề tài nghiên cứu: “Đặc trưng thể loại tự sự hiện đại giai đoạn sau
1975 và việc giảng dạy các tác phẩm tự sự hiện đại giai đoạn sau 1975 trong
nhà trường phổ thông” cho khoá luận tốt nghiệp của mình, tôi mong mình có
thêm những tri thức lí luận và thực tiễn giảng dạy tác phẩm văn học sau 1975, để
trong tương lai trở thành người giáo viên vững vàng trên bục giảng.
2- Lịch sử vấn đề
Phương pháp luận nghiên cứu văn học đã chỉ rõ có rất nhiều con đường
khác nhau để tiếp cận một tác phẩm văn học. Và với mục đích người tiếp nhận
không chỉ đi lại con đường nhà văn đã đi mà còn trở thành người cùng đồng
hành sáng tạo với tác giả, thì con đường khám phá tác phẩm văn chương từ góc
độ thể loại là hướng đi tích cực. Điều đó đã được các nhà nghiên cứu, các nhà lí
luận dạy học nhận thức từ khá lâu với nhiều những công trình nghiên cứu thể
loại văn học ở những phân môn của khoa học văn chương.
ở cấp độ lí luận, tiêu biểu chúng ta phải kể đến hai cuốn giáo trình lí luận
văn học của trường Đại học Sư phạm do GS. Phương Lựu chủ biên và cuốn giáo
trình của trường Đại học Tổng hợp do GS. Hà Minh Đức chủ biên đã dành một
phần lớn để nói về vấn đề loại thể văn học. Theo đó những vấn đề cơ bản nhất về
loại thể văn học được các tác giả trình bày một cách khá kĩ lưỡng. Tuy nhiên, ở
mỗi cuốn giáo trình lại đề cập đến những thể loại cụ thể khác nhau như giáo trình
của Đại học Tổng hợp quan tâm đến truyện và kí; còn giáo trình của trường Đại
học sư phạm lại nhấn mạnh đến sự phong phú của thể loại tự sự ở nhiều thể khác
nhau như: anh hùng ca, truyện thơ, ngụ ngôn, truyện ngắn, truyện vừa, tiểu

giảng dạy tác phẩm văn học trong nhà trường là GS. Trần Thanh Đạm trong
cuốn chuyên luận Vấn đề giảng dạy tác phẩm văn học theo loại thể
10


(NXBGD.HN.1971). Trong cuốn sách này tác giả đã giới thiệu một số kiến thức
cơ bản nhất về thể loại văn học của các thể loại phổ biến trong chương trình văn
học trung học phổ thông. Và để minh hoạ cho tư tưởng của mình ông đã kết hợp
với việc phân tích một số tác phẩm ở các thể loại như: thơ, kịch, phú, truyện, văn
chính luận, tiểu thuyết...Có thể nói cuốn sách là một công trình nghiên cứu khoa
học đi từ lí luận đến thực tiễn và mặc dù mới dừng lại ở những vấn đề chung
chung nhưng có tác dụng định hướng gợi mở cho một phương pháp dạy học văn
mới.
Trên tinh thần ấy, cuốn Hiểu văn, dạy văn của GS Nguyễn Thanh Hùng
(NXBGD.HN.2000) cũng bàn về vấn đề vận dụng đặc trưng về mặt thể loại vào
việc giảng dạy tác phẩm văn học. Tác giả đã đặt ra nhiều vấn đề với tiếp nhận
văn học và giảng dạy tác phẩm văn học. Trong đó tác giả đưa ra ý kiến một trong
những cách hiểu văn và dạy văn là đi từ khía cạnh về mặt thể loại và minh hoạ
qua những tác phẩm trữ tình còn các thể loại khác chưa được tác giả nói tới.
Tiếp đó, tác giả Nguyễn Viết Chữ trong cuốn Phương pháp dạy học tác
phẩm văn chương theo thể loại (NXBGD.HN.2000) cũng dành sự quan tâm đặc
biệt của mình đối với việc vận dụng những tri thức lí luận văn học vào việc
giảng dạy tác phẩm văn học. Trong cuốn sách này tác giả đề cập đến những vấn
đề học văn và dạy văn hiện nay cũng như mối quan hệ chặt chẽ giữa vấn đề thể
loại và phương pháp dạy học văn để phát triển thành quan điểm: "loại thể là vấn
đề mấu chốt trong quá trình phát triển của khoa học về phương pháp dạy học tác
phẩm văn chương". Để minh họa cho quan điểm của mình tác giả đã giới thiệu
một số cách thức dạy học tác phẩm văn chương theo thể loại ở cả ba thể loại: tự
sự, trữ tình, kịch...
Như vậy, những vấn đề về loại thể văn học và phương pháp dạy học theo

12


dạy trong chương trình Ngữ văn 12 và thực tiễn giảng dạy các tác phẩm tự sự
hiện đại giai đoạn sau 1975 trong nhà trường phổ thông.
4.2- Xác định các đặc trưng của thể loại tự sự hiện đại với những nét vận động
và biến đổi của nó.
4.3- Xác lập cách thức tiếp cận các tác phẩm tự sự hiện đại giai đoạn sau 1975
theo đặc trưng thể loại.
4.4-ứng dụng vào việc hướng dẫn học sinh đọc hiểu các tác phẩm tự sự hiện
đại giai đoạn sau 1975 trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn 12 bằng cách
thiết kế một số giáo án thực nghiệm.
5- Phạm vi nghiên cứu.
Trong phạm vi khuôn khổ của đề tài: "Đặc trưng thể loại tự sự hiện
đại giai đoạn sau 1975 và việc giảng dạy các tác phẩm tự sự hiện đại giai đoạn
sau 1975 trong nhà trường phổ thông" vì vậy phạm vi nghiên cứu được xác
định cho khóa luận là: những đặc điểm của thể loại tự sự hiện đại giai đoạn sau
1975 với những đặc điểm riêng của nó, đồng thời xác lập phương pháp đọc hiểu
các tác phẩm tự sự hiện đại sau 1975 trong chương trình Ngữ văn lớp 12 (bao
gồm cả chính thức và đọc thêm) theo đặc trưng của thể loại tự sự. Và để minh
họa cho tư tưởng của đề tài khoá luận cũng tiến hành vận dụng thiết kế một số
giáo án thực nghiệm bao gồm:
1- Chiếc thuyền ngoài xa - Nguyễn Minh Châu.
2- Một người Hà Nội- Nguyễn Khải.
3- Mùa lá rụng trong vườn - Ma Văn Kháng
6-Phương pháp nghiên cứu.
Để hoàn thành những nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài khoá luận sử dụng
kết hợp những phương pháp nghiên cứu sau:
1- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết để tìm ra cơ sở lí luận.
13

bền vững trong cấu trúc của một tác phẩm văn học. Khái niệm này được hình
thành bởi hai khái niệm cấu thành là "loại" và "thể."
Khái niệm "loại": (được hiểu là" loại hình"). Khái niệm này được hình
thành từ thời Hi Lạp cổ đại mà người đầu tiên đề xướng là cha đẻ của "Nghệ
thuật thi ca"Arixtôt. Khái niệm này được hiểu là những phương thức mà người
nghệ sĩ sử dụng để nhận thức khám phá đời sống khách quan, để tái hiện ra đời
sống và sáng tạo hình tượng nghệ thuật. Thông qua hình tượng nghệ thuật ấy để
biểu hiện tư tưởng tình cảm.
Thông thường theo cách phân chia truyền thống thì có ba loại hình chủ yếu
tiêu biểu cho ba phương thức tái hiện đời sống đó là tự sự, trữ tình và kịch.
Trong đó, tự sự được hiểu là tái hiện đời sống theo phương thức "kể chuyện", trữ
tình bày tỏ trạng thái cảm xúc, còn kịch thiên về hành động và mâu thuẫn xung
đột. Ba loại trên tuỳ theo những đặc điểm riêng của mình mà được tổ chức dưới
hai dạng tồn tại cơ bản là văn xuôi và văn vần..
Có thể nói ba loại hình trên của tác phẩm văn học là những phạm trù vừa
mang tính quy luật ổn định vừa mang tính cá biệt vận động. Khái niệm “thể”, so
với “loại” thì khái niệm “thể” nhỏ hơn, tuy nhiên về sự biến động và số lượng
15


cũng nhiều hơn. "Thể" được hiểu là hình thức tổ chức ngôn ngữ trong tác phẩm.
Loại rộng hơn thể, thể nằm trong loại. Bất kì một tác phẩm văn học nào cũng
thuộc một loại nhất định và quan trọng hơn nó có một hình thức thể nào đó. Mỗi
loại hình tác phẩm văn học lại bao gồm nhiều thể khác nhau.
Loại và thể tuy là hai khái niệm mang tính độc lập tương đối nhưng có vẫn
có mối quan hệ mật thiết và chặt chẽ với nhau. Loại là khái niệm bao chứa mang
tính phương thức, thể là khái niệm nằm trong loại. Cùng một "loại" nhưng có
nhiều "thể" sự khác nhau giữa các thể là khá sâu sắc. Mối quan hệ giữa "thể" và
"loại" sâu sắc đến mức người ta thường dùng nó như một khái niệm kép là khái
niệm "thể loại".

Trữ tình: là loại tác phẩm dùng lời lẽ để thổ lộ nỗi niềm tâm trạng trước
những cảnh tượng trông thấy mà thể hiện trực tiếp cảm xúc thái độ chủ quan của
con người với thế giới. Tương ứng với nó là phương thức phản ánh hiện thực
bằng cách bộc lộ cảm xúc.
Kịch: là loại tác phẩm qua việc tái hiện những hành động xung đột có tính
căng thẳng mâu thuẫn, đột ngột để làm hiện lên bản chất đời sống và bày tỏ thái
độ. Loại tác phẩm này phản ánh hiện thực cuộc sống bằng hành động xung đột.
Có thể nói sự phân chia loại thể văn học như trên là căn cứ vào những đặc
trưng có tính ổn định của tác phẩm văn học. Tuy nhiên, như đã nói ở trên khái
niệm loại thể là khái niệm mang tính lịch sử, chúng ta không nên tuyệt đối hoá

17


sự phân chia cũng như ranh giới giữa các thể loại. Do đó sự phân chia văn học
thành ba thể loại tự sự, trữ tình và kịch chỉ mang tính tương đối.

1.3-Thể loại tự sự và các đặc trưng cơ bản của nó
1.3.1-Khái niệm thể loại tự sự
Khi quan niệm “tự sự” như một phương thức tái hiện đời sống thì ở cấp
độ lí luận các tác giả của Từ điển thuật ngữ văn học lại đưa ra khái niệm: “Tự
sự là phương thức tái hiện đời sống bên cạnh hai phương diện khác là trữ tình và
kịch, được dùng để làm cơ sở để phân chia tác phẩm văn học”[tr.385]. Tác phẩm
tự sự tái hiện đời sống trong toàn bộ tính khách quan của nó. Tác phẩm tự sự
phản ánh hiện thực qua bức tranh mở rộng của đời sống trong không gian thời
gian qua các sự kiện biến cố xảy ra trong cuộc sống con người.
Còn theo GS. Trần Thanh Đạm trong cuốn "Vấn đề giảng dạy tác phẩm
theo thể loại"( NXB GD H.1971) cho rằng: "Tự sự là loại tác phẩm văn học tái
hiện trực tiếp hiện thực khách quan như một cái gì tách biệt ở bên ngoài đối với
tác giả thành một câu chuyện có diễn biến của sự việc của hoàn cảnh, có sự phát

động ngôn ngữ nội tâm trong các mối quan hệ và tác động lẫn nhau" (Từ điển
thuật ngữ văn học [tr.137]). Đơn vị để tạo thành cốt truyện là các sự kiện tác
động ảnh hưởng đáng kể tới tính cách số phận nhân vật và được sắp xếp theo
một trình tự nhất định nào đó.
Trong tác phẩm tự sự cốt truyện có các đặc điểm:
Tính hệ thống: cốt truyện trong tác phẩm tự sự tồn tại như một hệ thống
các biến cố sự kiện được tổ chức xắp xếp theo một trình tự nhất định. Trong đó
các biến cố sự kiện có mối quan hệ chặt chẽ tác động lẫn nhau quyết định đến số
phận nhân vật. Bởi vậy cốt truyện mang tính hoàn chỉnh để tạo thành một "câu
chuyện", sự hoàn chỉnh đó là do sự liên kết của các chi tiết sự kiện, sự kiện trước
19


là nguyên nhân của sự kiện sau, sự kiện sau là kết quả của sự kiện trước. Sự liên
kết của cấu sự kiện đó tạo nên một quá trình có hình thành và có kết thúc. Thông
thường thì cốt truyện hoàn chỉnh được tổ chức qua năm giai đoạn: trình bày, thắt
nút, phát triển, cao trào và kết thúc. Tuy nhiên, tính hoàn chỉnh ở đây không phải
là quan niệm bó buộc mọi tác phẩm phải đủ năm thành phần như trên mà nó luôn
có sự vận động linh hoạt. Vì vậy, tính hoàn chỉnh của cốt truyện được hiểu thông
qua đó mà người đọc người học có khả năng hiểu được toàn bộ "câu chuyện" về
đối tượng được đề cập tới trong tác phẩm.
Tính lịch sử cụ thể: được biểu hiện thông qua tính chân thực của các sự
kiện lịch sử xã hội làm điểm tựa cho sự phát triển cốt truyện và đặc điểm tính
cách bởi tính cách nào cũng chịu sự chi phối của một hoàn cảnh lịch sử cụ thể
nhất định. Và tuỳ vào từng hoàn cảnh lịch sử cụ thể mà cốt truyện có các đặc
điểm khác nhau.
Tính kịch: Cốt truyện ngoài khả năng bộc lộ có hiệu quả đặc điểm mỗi
tính cách thì sức mạnh và sự hấp dẫn của nó còn thể hiện ở khả năng tái hiện một
cách chân thực những mâu thuẫn xung đột đó các tính cách mới được biểu hiện
một cách đầy đủ nhất cũng như thể hiện tập trung tư tưởng tác phẩm. Cơ sở

trình lí luận văn học Đại học Tổng hợp [trang 126]).
Nhân vật trong tác phẩm tự sự thể hiện một cách đầy đủ nhất những đặc
điểm của nhân vật văn học. Nó là đặc điểm cốt lõi nổi bật cuả tác phẩm tự sự nó
là phương diện mà nhà văn sử dụng, phản ánh cuộc sống khách quan. Mỗi nhân
vật trong tác phẩm tự sự bao giờ cũng được đặt vào rất nhiều mối quan hệ như
quan hệ với môi trường, hoàn cảnh sống, với cộng đồng, gia đình... Qua những
mối quan hệ ấy nhân vật được bộc lộ tính cách của mình qua ngoại hình hành
động và ngôn ngữ.
21


So với nhân vật của các loại hình tác phẩm khác như trữ tình và kịch thì
nhân vật trong tác phẩm tự sự có nhiều ưu thế hơn trong sự thể hiện bởi số lượng
nhân vật không bị hạn chế. Đó là những con người hàng ngày bình thường với
tất cả những vẻ tự nhiên của nó gắn bó toàn diện hơn với thời đại của mình với
những số phận riêng biệt độc đáo nhiều sắc thái thẩm mĩ hơn. Bởi vậy, nhân vật
tự sự được coi là trung tâm thể hiện tư tưởng chủ đề của tác phẩm.
Chính bởi vai trò quan trọng của nhân vật trong tác phẩm tự sự nên trong
quá trình giảng dạy tác phẩm tự sự chúng ta cần quan tâm đến việc tìm hiểu phân
tích nhân vật. Bởi thực chất của việc tìm hiểu tác phẩm tự sự là tìm hiểu nhân vật
của tác phẩm
c-Đặc trưng về ngôn ngữ trong tác phẩm tự sự
Văn học sử dụng ngôn ngữ làm chất liệu sáng tác. Bởi vậy với mỗi tác
phẩm văn học ngôn ngữ là một đặc trưng cơ bản để hình thành nên tác
phẩm."Ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất của văn học"(Gorki).
Theo 150 thuật ngữ văn học thì "ngôn ngữ là một hệ thống các phương
tiện ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp giúp cho việc khách thể hoá hoạt động của tư
duy và làm công cụ giao tiếp trao đổi các suy nghĩ, hiểu biết lẫn nhau giữa người
với người trong xã hội" [tr.115]. Đó là quan niệm chung về ngôn ngữ. Còn ngôn
ngữ trong tác phẩm văn học tồn tại như một nghệ thuật với những đặc điểm riêng