TRƯỜNG ðẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA SƯ PHẠM
BỘ MÔN SƯ PHẠM LỊCH SỬ
---------

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP
ðề tài:

TÌM HIỂU
NGHỆ THUẬT THỦY CHIẾN VIỆT NAM
THỜI TRUNG ðẠI

Cán bộ hướng dẫn:
Ths. Nguyễn Thị Hiền

CẦN THƠ, 5/2010

Sinh viên thực hiện:
ðặng Thị Hinh
MSSV: 6060927
Ngành: SP Lịch sử -K32


Tìm hiểu nghệ thuật thủy chiến Việt Nam thời trung ñại

LỜI CẢM ƠN
Sau một thời gian thu thập và xử lí tư liệu, tôi ñã hoàn thành luận văn
tốt nghiệp với ñề tài “Tìm hiểu nghệ thuật thủy chiến Việt Nam thời trung
ñại”. ðể có ñược thành quả ấy, bên cạnh sự cố gắng của bản thân, tôi ñã
nhận ñược sự giúp ñỡ từ gia ñình, thầy cô, bạn bè và những cán bộ làm
việc tại Trung tâm học liệu, thư viện thành phố Cần Thơ.

........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................

3


Tìm hiểu nghệ thuật thủy chiến Việt Nam thời trung ñại

NHẬN XÉT CỦA CÁN BỘ PHẢN BIỆN
--------........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................


I. LÝ DO CHỌN ðỀ TÀI:
Ngày nay, bất kì em nhỏ nào cắp sách ñến trường cũng ñều ñược dạy bài học vỡ
lòng rằng: nước Việt Nam ta có hình dạng chữ S trải dài từ mục Nam Quan ñến mũi Cà
Mau, hiên ngang nhìn ra Thái Bình Dương với thế ñứng vững vàng hôm nay là thành
quả của biết bao mồ hôi, xương máu của những thế hệ người Việt Nam xây dựng và
chiến ñấu.
Dù rất tự hào về những trang sử oai hùng của dân tộc nhưng tôi vẫn luôn trăn trở
bởi một câu hỏi: Theo lẽ thường, trong các cuộc chiến quy luật cao nhất và duy nhất là
“mạnh ñược yếu thua”, vậy tại sao nước ta, một nước không rộng, người không ñông
lại có thể ñánh thắng những ñịch thủ to lớn từ phong kiến phương Bắc kề bên ñến
những tên thực dân, ñế quốc ñầu sỏ như Pháp, Mĩ. ðó không chỉ là khúc mắc trong
lòng tôi mà còn là một câu hỏi lớn ñối với bạn bè quốc tế, những người luôn cảm thấy
tò mò một cách thích thú về “hiện tượng Việt Nam”.
Chính câu hỏi trên là ñộng lực ñể tôi tìm tòi và trau dồi kiến thức trong bốn năm
học tập ở giảng ñường ñại học ñể tự tìm ra câu trả lời cho bản thân mình. Cuối cùng,
tôi ñã khám phá ra rằng chính nghệ thuật quân sự ñộc ñáo của dân tộc là chìa khóa ñể
chúng ta mở những cánh cửa chiến thắng trong lịch sử ñấu tranh dựng nước và giữ
nước. Khi tìm ra câu trả lời, trong tôi nảy lên mong muốn thực hiện một luận văn về ñề
tài “Nghệ thuật quân sự Việt Nam trong lịch sử giữ nước”. Tuy nhiên, xét thấy ñề tài
quá rộng lớn, không phù hợp với khả năng của một người bước ñầu nghiên cứu khoa
học như mình, nên tôi ñã chọn một khía cạnh nhỏ trong nghệ thuật quân sự Việt Nam,
ñó là: “NGHỆ THUẬT THỦY CHIẾN VIỆT NAM THỜI TRUNG ðẠI”.
Với ñề tài này, tôi hi vọng sẽ gửi ñến người ñọc cách nhìn toàn diện ña chiều hơn
về thủy quân Việt Nam thời trung ñại và những ñóng góp của họ trong sự nghiệp chống
ngoại xâm của dân tộc. Bên cạnh ñó, ñiều mà ñề tài này cần làm rõ ñó là nghệ thuật
ñánh giặc ñộc ñáo của ông cha ta trên chiến trường sông biển.
II. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ðỀ:
Ông cha ta ñã có truyền thống chống ngoại xâm vô cùng oanh liệt, ñể lại kho tàng
kinh nghiệm ñánh giặc, giữ nước hết sức phong phú, quý báu. Chúng ta ñã có nhiều tác

ý tưởng của tác giả.
Nếu nói ñến khía cạnh nghệ thuật quân sự của một cá nhân thì có Nguyễn Lương
Bích – Phạm Ngọc Phụng với sách “Tìm hiểu thiên tài quân sự của Nguyễn Huệ”, ở
sách này các ông trình bày khá chi tiết về cuộc ñời cũng như sự nghiệp hiển hách của
người anh hùng áo vải cờ ñào, ñồng thời cũng chỉ ra những ñiểm ñộc ñáo trong nghệ
thuật quân sự của Nguyễn Huệ. Bên cạnh ñó cũng phải kể ñến tác phẩm “Trần Hưng
ðạo – nhà quân sự thiên tài” của Viện Lịch sử quân sự, sách ñã ñề cập ñến nghệ thuật
quân sự chủ ñạo trong binh nghiệp của Hưng ðạo Vương trong ba cuộc kháng chiến
chống Mông – Nguyên xâm lược ở thế kỉ XIII.
Sau khi nước ta thống nhất, nhóm tác giả gồm: Nguyễn Việt, Vũ Minh Giang và
Nguyễn Mạnh Hùng ñã sưu tầm tư liệu và viết nên quyển “Quân thủy trong lịch sử
chống ngoại xâm”, một quyển sách ñặc thù cho một quân chủng. Nội dung tác phẩm ñề
6


Tìm hiểu nghệ thuật thủy chiến Việt Nam thời trung ñại

cập chi tiết về lịch sử phát triển của thủy quân, những trận ñánh có sự tham gia của
quân thủy trong lịch sử chống ngoại xâm. Tác phẩm ñã giúp người ñọc nhìn xuyên suốt
ñược từng chặng ñường phát triển và ñổi mới của thủy quân, ñiều mà chỉ ñược nhắc
ñến tản mạn ở các tác phẩm khác.
Nói chung, lịch sử thủy quân là một ñề tài nghiên cứu còn khá mới mẻ ở nước ta,
và cho ñến nay, vấn ñề về nghệ thuật thủy chiến Việt Nam dường như mới ñược nói
ñến rải rác trong các tác phẩm viết về chiến tranh hoặc danh nhân quân sự mà chưa có
một công trình chuyên khảo nào. Tình hình ñó ñã phản ánh một phần những khó khăn,
cả về tư liệu cũng như về nhận thức ñối với ñề tài. Vì vậy, tôi ñã hoàn thành luận văn
tốt nghiệp dựa trên cơ sở kế thừa có chọn lọc những nghiên cứu của tiền nhân, tuy
nhiên tôi cũng ñã cố gắng tìm tòi ra những thành quả của riêng mình.
III. MỤC ðÍCH NGHIÊN CỨU VẤN ðỀ:
Nghiên cứu ñề tài trước hết là ñể thỏa mãn lòng say mê của bản thân. Kế ñến là

thủy chiến hiện nay.
- Kết luận

8


Tìm hiểu nghệ thuật thủy chiến Việt Nam thời trung ñại

NỘI DUNG
-----

-----

Chương một

NGHỆ THUẬT THỦY CHIẾN TRONG
TRẬN BẠCH ðẰNG NĂM 938
1.1. Những yếu tố tác ñộng ñến nghệ thuật thủy chiến và nghệ thuật thủy chiến từ
thời dựng nước ñến thời Bắc thuộc
1.1.1. Những yếu tố tác ñộng ñến nghệ thuật thủy chiến
Khi bàn về chiến tranh nhân dân trên chiến trường sông biển, ðại tướng Võ
Nguyên Giáp ñã nhấn mạnh: “ Do nước ta có vị trí quan trọng, có bờ biển dài, nhiều
sông lớn, nên từ xưa tới nay kẻ ñịch bên ngoài thường lợi dụng biển và sông ñể xâm
lược nước ta. Và ở trên biển, trên sông, trong quá trình lịch sử, dân tộc Việt Nam ñã
bao lần nêu cao truyền thống chống ngoại xâm anh hùng, bất khuất. Thật vậy, trong
những trang sử vẻ vang của mình kể từ khi vua Hùng dựng nước, dân tộc ta ñã ghi biết
bao sự tích anh hùng trên non sông nước ta nói chung, trên sông, biển nước ta nói
riêng” [11; 37]. Theo dòng thời gian, truyền thống thạo thủy chiến trở thành một nét
nổi bật trong nghệ thuật chiến tranh của ông cha ta, ñó là kết quả tất yếu ñược nảy nở
trong quá trình hình thành và phát triển của một cộng ñồng sống trên ñịa bàn sông

bước tiến bộ vượt bậc với những thuyền ñại hiệu có khả năng ñi biển và ñược trang bị
pháo hạm cỡ lớn. Theo như nhận ñịnh của một số sử gia ñương thời, ñội quân thủy của
vua Quang Trung có thể là ñứng ñầu ở ðông Nam Á và có khả năng ñối chọi với hải
quân các nước phương Tây thời bấy giờ. Vậy là, những chính sách ñúng ñắn của các
triều ñại phong kiến ñã góp phần thúc ñẩy sự phát triển của thủy quân Việt Nam thời
trung ñại.
Xét trên bình diện kinh tế, trong một thời gian dài, nông nghiệp lúa nước vẫn luôn
là ngành sản xuất chính trong nền kinh tế nước ta. Tuy nhiên bên cạnh nông nghiệp
người dân nước Việt còn một nghề truyền thống nữa là ñánh bắt thủy sản. Ta có thể
thấy hình ảnh Lạc Long Quân ñưa 50 con xuống biển và Âu Cơ ñưa 50 con lên non là
một minh họa cho sự phát triển song song giữa ngành nông nghiệp lúa nước với ngành
ñánh bắt thủy sản. Nhìn chung, dù lên rừng hay xuống biển, cuộc sống của người dân
ñều phụ thuộc rất nhiều vào yếu tố “nước”, có thể nói “nước” là mạch nguồn sự sống
của họ. Như một lẽ tất yếu, những hiểu biết của người dân về con nước thủy triều ở
sông, ở biển, mùa nào mưa nhiều, mưa ít, họ ñều nắm rõ trong lòng bàn tay. Thế nên,
những người này khi ñược tuyển vào quân ñội, họ biết làm cách nào ñể có thể ñứng
vững trên sông nước cũng như làm thế nào ñể có thể dựa vào thiên nhiên mà giành
chiến thắng trong các trận ñánh thủy.
Xét cho cùng, nghệ thuật thủy chiến của quân dân ta cũng từ truyền thống thạo
thủy chiến mà ra. Theo chiều dài lịch sử, nghệ thuật ấy ngày càng ñược bổ sung, phát
triển và ña dạng hơn qua từng cuộc khởi nghĩa, kháng chiến của nhân dân ta. Có thể
khẳng ñịnh, những nhân tố chủ quan và khách quan của lịch sử ñã buộc nhân dân ta
luôn phải chiến ñấu trên chiến trường sông nước. Trong thời ñại ngày nay, mặc dù
không chiến ñược xem là mặt trận chủ lực, vai trò của thủy chiến vẫn không hề giảm
sút. Hiện tại, chủ quyền hai quần ñảo Hoàng Sa – Trường Sa ñang là vấn ñề gây tranh
cãi giữa một số nước ở khu vực biển ðông, việc giải quyết chủ yếu vẫn dựa trên ñàm
10


Tìm hiểu nghệ thuật thủy chiến Việt Nam thời trung ñại

chiến ñấu, ñặc biệt rõ là những lính cung nỏ có người trong tư thế ñứng có cầm cung
giơ ra trước mặt, mũi tên hẳn ñã ñược bắn ñi nên không còn thấy trên cung nữa (trống
Ngọc Lũ), có người ñứng lom khom trước mặt có một chiếc nỏ ñược ñặt trên bệ ñỡ,
một mũi tên rất lớn ñã nằm vị trí sẵn sàng phóng ñi (trống Hoàng Hạ). Những chiến
binh cầm giáo, lao, rìu thường thấy trong tư thế chuẩn bị chiến ñấu: những người cầm
giáo thì ñứng cầm giáo, tuy mũi giáo ñể chúc xuống nhưng cũng trong vị thế dễ ñâm

11


Tìm hiểu nghệ thuật thủy chiến Việt Nam thời trung ñại

ñối phương ở trước mặt; có chiến binh cầm cả lao cả giáo; chiến binh cầm rìu ngồi sát
ñầu mũi thuyền dường như chờ thời cơ ñánh giáp lá cà khi thuyền ñịch lại gần.
Thành Cổ Loa – kinh ñô cũ của An Dương Vương – ñược xem là công trình quân
sự kiên cố và ñồ sộ nhất thời dựng nước của cha ông ta. Nhưng cũng ít ai biết ñây cũng
ñồng thời là căn cứ thủy quân ñầu tiên trong lịch sử nước ta. Theo truyền thuyết ở Cổ
Loa và qua thư tịch cổ Trung Hoa cho thấy “công trình sư” thiết kế thành này là Cao
Lỗ. Cổ Loa ñược ôm trọn trong lòng một vùng quần cư ñông ñúc nổi lên giữa một
vùng chằng chịt sông giăng. Cấu trúc thành Cổ Loa cho thấy ñây là một công trình
ñược quy hoạch rất hoàn hảo. Kiến trúc của tòa thành ñã thể hiện hai ý ñồ quân sự rất
có ý nghĩa với tình hình bấy giờ: một là ñối phó với hướng tấn công chính của kẻ thù
từ hướng ðông Nam theo ñường biển vào, hai là cơ quan ñầu não phải ñược ñặt nằm
kề với sông Hoàng ñể có thể dễ dàng di chuyển ra các vùng phụ cận. Như vậy có thể
xem Cổ Loa là một căn cứ hải quân. ðiều này rất phù hợp với truyền thống “thạo thủy
chiến” của người Việt mà sử sách Trung Hoa ñã từng nhắc ñến.
Có thể khẳng ñịnh, truyền thống bơi tài, lặn giỏi, thạo thủy chiến ñã hình thành
sớm trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta. Trong nhiều cuộc chiến ở giai ñoạn
trước thế kỉ X, tổ tiên ta ñã lợi dụng khả năng chiến ñấu trên sông nước ñể ñánh giặc.
Từ thời Hùng Vương, quân và dân ta ñã sử dụng thuyền chiến và tiến hành tác chiến

Nguồn cơn là do ñâu? Là do năm 937, hào trưởng Phong Châu là Kiều Công Tiễn, vốn
là nha tướng của Dương ðình Nghệ, ñã giết chết Dương ðình Nghệ ñể ñoạt chức Tiết
ñộ sứ.
Hành ñộng phản trắc của Kiều Công Tiễn ñã gây nên sự phẫn nộ sâu sắc trong
các tầng lớp nhân dân. Từ Ái Châu, Ngô Quyền là tướng và là con rể của Dương ðình
Nghệ, sửa soạn tiến quân ra Bắc ñể diệt trừ tên phản bội. Trước sự căm ghét và phản
kháng của nhân dân trong cả nước, Kiều Công Tiễn tự thấy thế cô lực yếu, ñã ñê hèn
cho người sang cầu cứu vua Nam Hán. Kẻ phản chủ nhanh chóng trở thành tên phản
quốc, cái họa nội chiến giờ lại kéo theo nạn ngoại xâm.
1.2.1. Âm mưu và thủ ñoạn của quân Nam Hán
Lợi dụng thời cơ, nhà Nam Hán lại phát ñộng cuộc chiến tranh xâm lược nước ta
lần thứ hai, lần này nguy hiểm hơn lần trước vì chúng hy vọng dùng bọn phản bội Kiều
Công Tiễn như một lực lượng nội ứng. Vì ñã một lần thất bại, mà tham vọng càng lớn
hơn, Nam Hán cố dồn hết sức xâm chiếm nước ta cho kỳ ñược.
Một vấn ñề ñược ñặt ra là thực lực của nhà Nam Hán như thế nào? Và tương quan
lực lượng giữa ta và ñịch ai có lợi hơn?
Nam Hán là một nước trong Thập quốc thời “Ngũ ñại thập quốc” bên Trung Hoa.
Nước này có chung ñường biên giới với nước ta, qua lại nước ta dù là bằng ñường bộ
hay ñường biển ñều thuận tiện. Ngay khi có ñược “cái cớ” ñể ñưa quân sang nước ta,
vua Nam Hán là Lưu Cung lập tức hội họp triều thần ñể bàn mưu tính kế. Hội họp là
vậy nhưng trong thâm tâm, vua Nam Hán ñã quyết ý phải xâm chiếm nước ta một lần
nữa. Vấn ñề mà Lưu Cung cần ñưa ra bàn ñịnh trong triều là bằng cách nào ñể có thể
chiếm ñược Giao Châu nhanh gọn nhất. Do ñó, bất chấp sự can gián của triều thần,
Lưu Cung ñã tự mình ñề ra một kế hoạch nhằm “nuốt gọn” nước ta.
Về mục ñích: cuộc chiến tranh xâm lược quy mô lớn và mang ñầy tham vọng này
của nhà Nam Hán ñược che ñậy dưới chiêu bài “cứu giúp” Kiều Công Tiễn.
Về lực lượng: vua Nam Hán quyết ñịnh sử dụng một lực lượng binh thuyền lớn,
giao cho con là Vạn vương Hoằng Tháo làm Tĩnh Hải quân tiết ñộ sứ thống lĩnh quân
ñội ñánh chiếm nước ta. Lưu Cung còn ñổi Vạn vương thành Giao vương với ý ñồ sau


vì thế, sử Trung Quốc ñã gọi họ là ñội quân “thần nỗ”.
Về số lượng quân ñịch: sử sách cũ không cho biết rõ lực lượng của ta, của ñịch
trong cuộc chiến là bao nhiêu. Tuy nhiên, qua lời bình của sử thần Lê Văn Hưu về cuộc
kháng chiến chống Nam Hán mà sách ðại Việt sử ký toàn thư còn ghi lại rằng: “Tiền
Ngô vương có thể lấy quân mới họp của nước Việt ta mà ñánh tan ñược trăm vạn quân
Lưu Hoằng Tháo” [5; 194], chúng ta có thể ñoán ñược tương quan lực lượng giữa ñịch
và ta rất chênh lệch.
Từ những dẫn chứng trên, ta thấy lực lượng quân Nam Hán ở lần xâm lược này
khá mạnh, và chúng ñã ñề ra một kế hoạch xuất sắc phát huy ñược thế mạnh thủy chiến
của mình, vậy Ngô Quyền và các tướng lĩnh ñã ñề ra kế hoạch gì ñể ứng chiến với
ñịch?

14


Tìm hiểu nghệ thuật thủy chiến Việt Nam thời trung ñại

1.2.2. Lực lượng quân ta và kế hoạch diệt giặc của Ngô Quyền
ðược tin quân Nam Hán chuẩn bị kéo sang xâm lược với sự nội ứng của bọn
phản bội Kiều Công Tiễn, Ngô Quyền thấy việc cần kíp trước hết là nhanh chóng phải
diệt trừ bọn nội phản trong nước, ñập tan lực lượng nội ứng cho giặc, ñồng thời cũng
tránh ñược cái thế gọng kìm nguy hiểm. Tháng 10 năm 938 Ngô Quyền tiến quân ra
bao vây thành ðại La. Khí thế quân ñội của Ngô Quyền quá rầm rộ khiến Kiều Công
Tiễn hết sức khiếp sợ và không thể chống ñỡ nổi. Trước khi quân Nam Hán tiến vào,
Kiều Công Tiễn ñã bị bêu ñầu ở ngoài cửa thành. Mối họa nội phản bị trừ khử, quân ta
tập trung binh lực và tinh thần vào việc tiêu diệt bọn ngoại xâm.
Sử sách không nói rõ lực lượng của Ngô Quyền bao nhiêu và có nguồn gốc từ
ñâu, chúng ta chỉ có thể dựa vào câu “Tiền Ngô vương có thể lấy quân mới họp của
nước Việt mà ñánh tan ñược trăm vạn quân Lưu Hoằng Tháo” [5; 194] của Lê Văn
Hưu ñể ñoán ñịnh. ðội quân của Ngô Quyền có thể bao gồm: quân riêng của Ngô

không phòng bị trước thì chuyện ñược thua chưa thể biết ñược. Nếu ta sai người ñem
cọc lớn ñóng ngầm ở cửa biển trước, vạt nhọn ñầu mà bịt sắt, thuyền của họ nhân khi
nước triều lên tiến vào trong hàng cọc, bấy giờ ta sẽ dễ bề chế ngự. Không cho chiếc
nào ra thoát” [5; 191]. Qua lời Ngô Quyền có thể thấy rõ một số ñiểm nổi bật về cách
ñánh trong trận quyết chiến này:
Về ñối tượng tác chiến: Toàn bộ ñoàn binh thuyền lớn của ñịch do Hoằng Tháo
chỉ huy, gồm hàng vạn quân với hàng trăm thuyền cỡ lớn. Vậy mục ñích của trận ñánh
là tiêu diệt toàn bộ ñạo binh thuyền của Thái tử Hoằng Tháo. Ngô Quyền ñã xác ñịnh
ñạo quân này là ñạo dẫn ñầu và là chủ lực của ñịch. Còn ñạo quân do vua Nam Hán
trực tiếp chỉ huy ñóng ở trấn Hải Môn là ñạo tiếp ứng, sẽ là lực lượng dự bị của ñịch.
Nếu Hoằng Thao tiến sang thuận lợi, chỉ bị quân ta chặn ñánh tiêu hao, vẫn tiếp tục
tiến sâu vào nội ñịa nước ta, thì ñạo quân dự bị của Lưu Cung ắt sẽ tràn sang tăng
cường ñể ñè bẹp lực lượng kháng chiến. Nhưng nếu ñạo quân Hoằng Tháo bị ta chặn
ñánh tiêu diệt gọn một cách nhanh chóng thì ñạo quân kia sẽ không kịp tăng viện, mà
chỉ còn cách duy nhất là hạ cờ rút lui ñể bảo toàn tính mạng.
Về ñịa bàn tác chiến: Ngô Quyền chọn một cửa sông mà khả năng quân ñịch sẽ
tiến vào ñể bố trí trận ñịa mai phục, ñó là cửa sông Bạch ðằng, nơi có ñịa thế hiểm trở
có thể bố trí một trận thủy chiến.
Về cách ñánh: Ngô Quyền chủ trương bố trí trận ñịa mai phục với những cọc gỗ
bịt sắt nhọn ñóng ngầm dưới nước có thể cản phá thuyền giặc, kết hợp giữa vận ñộng
tiến công và mai phục, ñợi khi nước triều lên sẽ khiêu chiến nhử ñịch vào trận ñịa cọc
ngầm rồi tiến công tiêu diệt chúng khi nước triều xuống.
Về sử dụng lực lượng: Lực lượng chiến ñấu sẽ có hai bộ phận: một lực lượng với
những chiến thuyền nhỏ và nhẹ, cơ ñộng nhanh có nhiệm vụ khiêu chiến, nhử ñịch; bộ
phận chủ lực gồm phần lớn quân thủy, bố trí mai phục ñể tiến công tiêu diệt khi chúng
ñã lọt vào trận ñịa cọc ngầm.
Kế hoạch ñánh giặc ñược ñịnh xong, Ngô Quyền và các tướng lĩnh tiến về vùng
biển ðông Bắc cùng với nhân dân ñịa phương chuẩn bị thế trận ñón ñánh quân Nam
Hán. Trận quyết chiến ñược dự tính sẽ diễn ra trên sông Bạch ðằng, là cửa ngõ phía
ñông bắc và là ñường giao thông quan trọng từ biển ðông ñi vào nội ñịa nước ta. Cửa

nếu ñoàn thuyền giặc không bị ñánh bại ở phía trong hàng cọc. Vì vậy, ñồng thời với
việc xây dựng trận ñịa cọc ngầm, Ngô Quyền ñã tập trung công sức bố trí một thế trận
mai phục quy mô lớn phía trong hàng cọc ở vùng hạ lưu và cửa biển sông Bạch ðằng.
Các bộ sử cũ không ghi chép cụ thể về vấn ñề này, nhưng qua kết quả khảo sát
thực ñịa, nghiên cứu dấu tích thành lũy, di tích, truyền thuyết dân gian thời Ngô Quyền
và một số thần tích, ngọc phả sưu tầm ñược ở vùng cửa sông Bạch ðằng, các nhà
nghiên cứu ñã có thể hình dung ñược phần nào sự bố trí lực lượng của Ngô Quyền.
Dương Tam Kha chỉ huy một cánh quân chủ yếu là thủy binh bố trí bên tả ngạn
sông Bạch ðằng, phục sẵn ở các kênh rạch bên sông, lợi dụng thuận dòng nước triều
xuống, bất ngờ chặn ñầu, tiến công thẳng vào ñoàn thuyền ñịch, hãm chúng sa vào trận
ñịa cọc ngầm. Tham gia lực lượng này còn có ñội thuyền do ðào Nhuận, người làng
Gia Viễn, chỉ huy.
Một cánh quân khác do ðỗ Cảnh Thạc và Ngô Xương Ngập chỉ huy bố trí và
ñánh ñịch từ phía hữu ngạn sông Bạch ðằng. Cánh quân này chiến ñấu có sự phối hợp

17


Tìm hiểu nghệ thuật thủy chiến Việt Nam thời trung ñại

chặt chẽ với lực lượng dân binh ñịa phương, những ñội dân binh của anh em Lý Minh,
Lý Khả ở Hoàng Pha (xã Hoàng ðộng, huyện Thủy Nguyên, Hải Phòng) và của chàng
trai họ Nguyễn ở Lâm ðộng (Thủy Nguyên). Lực lượng do ðỗ Cảnh Thạc chỉ huy gồm
thủy binh và bộ binh, cả quân chủ lực lẫn quân ñịa phương, họ mai phục trong rừng
cây ven sông, rạch, phối hợp với cánh quân bên tả ngạn của Dương Tam Kha, từ hai
phía tiến công vào ñoàn thuyền chiến của quân Nam Hán, có thể lúc ñó có một ñạo
thủy quân mạnh phục sẵn làm nhiệm vụ chẹn ñầu, chờ khi nước xuống sẽ xuôi dòng
ñánh vỗ mặt ñội hình tiến công của quân giặc.
Theo thần tích Ngô Quyền ở Gia Viên, trước khi quân Nam Hán ñến xâm lược,
Ngô Quyền ñã lập ñồn bên sông Gia Viên (tức sông Cấm) ñể chặn giặc. ðồn Gia Viên


ñúng chỗ, theo kế hoạch của Ngô Quyền. Thấy quân ta ít lại ñang tìm cách tháo chạy,
Hoằng Tháo quyết ñuổi theo ñể tiêu diệt. Càng ñuổi quân Nam Hán càng tiến sâu vào
cửa sông và lọt vào trận ñịa mai phục của quân ta. Sách ðại Việt sử ký toàn thư chép:
“Khi nước triều lên, Quyền sai người ñem thuyền nhẹ ra khiêu chiến, giả cách thua ñể
dụ ñịch. Hoằng Tháo quả nhiên tiến quân vào” [5; 191].
Khi ñoàn thuyền chiến của Hoằng Tháo vượt qua vùng cửa sông Bạch ðằng thì
nước triều bắt ñầu xuống, ñó cũng là lúc toàn bộ ñội hình quân giặc lọt vào trận ñịa mai
phục của ta. ðúng lúc ñó, ñội quân khiêu chiến của Nguyễn Văn Tố ñược lệnh ñánh
quật trở lại và Ngô Quyền ñích thân chỉ huy ñại quân ñổ ra từ ba phía, tiến ñánh dữ dội.
Trận tiến công bất ngờ, mãnh liệt của thủy quân ta từ thượng lưu ñánh xuống chặn ñầu,
kết hợp với quân thủy bộ mai phục ở hai bên bờ sông ñánh tạt ngang vào ñội hình quân
giặc.
Thuyền chiến của ta nhỏ nhẹ, cơ ñộng “nhanh như gió”, lại xuôi theo dòng nước
lao thẳng vào ñội hình thuyền chiến của giặc khiến cho chúng không kịp chống ñỡ, bị
rối loạn, lúng túng. Các cánh quân của Dương Tam Kha, ðỗ Cảnh Thạc, Ngô Xương
Ngập, Nguyễn Văn Tố cùng các lực lượng dân binh nhất tề tiến công quân giặc. Toàn
bộ ñội binh thuyền của Hoằng Tháo nằm gọn trong vòng vây của quân ta. Chúng bị
ñánh chặn quyết liệt phía trước, bị liên tiếp tiến công từ hai bên cạnh sườn. Tất cả các
lực lượng thủy bộ phối hợp chặt chẽ cùng tiến công tiêu diệt các thuyền chiến của ñịch.
Quân Nam Hán cố tìm cách chống ñỡ, nhưng chúng dường như bất lực trước sức tấn
công mãnh liệt của quân ta. Tướng giặc Hoằng Tháo không kịp chỉnh ñốn lại ñội hình
thuyền chiến, quân giặc tìm cách chống ñỡ lại nhưng vô vọng nên chúng ñịnh tìm
ñường rút chạy ra biển, nhưng lúc này nước triều ñã rút xuống thấp, bãi cọc nhọn ñã
nhô ra, thuyền giặc vừa to vừa nặng theo nước triều rút ñâm vào bãi cọc nhọn, thiệt hại
vô kể. ða số thuyền bị ñắm hoặc bị lật úp thì số phận của quân lính cũng chẳng khá
hơn ñược, theo Toàn thư thì “quân lính chết ñuối quá nửa” [5; 192].
Bị cọc chặn, bị quân ta ñánh, thuyền ñịch không sao thoát ra biển ñược. Toàn ñội
quân thuyền của nhà Nam Hán ñã vĩnh viễn bị nhấn chìm xuống dòng sông Bạch ðằng
lịch sử. Chủ soái của giặc là Lưu Hoằng Tháo bị giết tại trận. Chính sử của Trung

thế “lưỡng ñầu thọ ñịch”, ñồng thời cũng giáng ñòn tâm lý vào quân Nam Hán. Hơn
nữa, nếu Công Tiễn vẫn còn sống thì lòng dân trong nước chưa chắc ñã một lòng theo
Ngô Quyền, ắt hẳn sẽ có một bộ phận chống ñối gây mất ñoàn kết trong nội bộ nước ta.
Có thể nói sau khi diệt nội phản thì Ngô Quyền ñã có yếu tố “nhân hòa” trong tay.
Lần thứ hai ñưa quân sang nước ta, ngoài mục ñích xâm lược, chúa Nam Hán còn
muốn trả thù cho thất bại lần trước. Vì vậy khi ñược Kiều Công Tiễn cầu viện, Lưu
Cung ñã tức họp bàn triều thần xem có nên giúp không nhưng thực chất chỉ xoay
quanh việc làm cách nào ñể chiếm ñược Giao Châu nhanh gọn nhất! Một lần thất bại,
tham vọng càng lớn hơn, quyết tâm càng mãnh liệt hơn. Rút kinh nghiệm lần trước, lần
này vua Nam Hán ñã sử dụng một ñạo binh thuyền lớn với những người lính thạo về
nghề sông nước. Vậy là nhà Nam Hán muốn dựa trên ưu thế thủy chiến của mình ñể
giành chiến thắng. ðiều này cũng ñã ñược Ngô Quyền khẳng ñịnh là “họ có lợi ở
thuyền”, hẳn nhiên ông cũng biết rằng nếu trận chiến diễn ra theo kiểu “giáp lá cà” thì
phần thắng sẽ nghiêng về quân xâm lược.
Trên cơ sở phân tích ñiểm mạnh yếu của mỗi bên, Ngô Quyền ñã ñề ra kế hoạch
ñánh tan quân Nam Hán bằng sức mạnh hòa quyện của mưu kế và binh lực, trong ñó
mưu kế ñóng vai trò chủ ñạo.

20


Tìm hiểu nghệ thuật thủy chiến Việt Nam thời trung ñại

Với binh lực ít hơn và không chuyên nghiệp bằng quân Nam Hán, Ngô Quyền
không thể mạo hiểm ñưa quân cản ñịch một cách trực diện ở biên giới nhưng cũng
không thể ñể giặc tiến sâu vào lãnh thổ vì như thế rất nguy hiểm cho nền ñộc lập tự chủ
non trẻ của ta. Vị tướng trẻ phải ñối mặt với bài toán hóc búa về thế trận diệt giặc!
Nghệ thuật tạo lập thế trận, theo binh pháp thời xưa thì gọi là phép bày binh bố trận sao
cho với binh lực ít mà vẫn giành ñược thắng lợi.
Binh pháp xưa thường nói:



Tìm hiểu nghệ thuật thủy chiến Việt Nam thời trung ñại

ñược thế mạnh của mình. Vậy cọc Bạch ðằng là thế và nước thủy triều lên xuống là
thời! Khi nước triều rút là thời cơ ñến, quân ta phải kịp thời phản công ñể chuyển hóa
“thời cơ” thành “thế mạnh” diệt giặc. Thời cơ giống như một ñiểm nút nếu ta tháo gỡ
ñược thì sự vật sẽ phát triển lên một tình thế mới, trạng thái mới. Cụ thể trong trận này
là sự chuyển hóa thế mạnh của ñịch thành thế chủ ñộng của ta, giặc không thể ñánh
theo cách ñánh của chúng mà phải chịu sự ñiều ñộng của quân ta. Ta chủ ñộng, giặc bị
ñộng; ta tiến công mạnh mẽ, giặc lúng túng phòng thủ. Thế trận rõ ràng ñã nghiêng về
phía ta, Ngô Quyền ñã dùng mưu lược ñể giành cái thế ban ñấu và xa hơn là giành
chiến thắng nhanh chóng trong một ngày, bảo vệ ñộc lập nước nhà.
Theo như diễn biến trận ñánh, trận Bạch ðằng là trận vận ñộng tiến công kết hợp
với mai phục tiêu diệt ñịch trên sông nước. Lần ñầu tiên trong lịch sử chống ngoại xâm
của dân tộc, Ngô Quyền ñã lợi dụng thế “thiên hiểm” của sông Bạch ðằng ñể bố trí
trận ñịa phục binh, kết hợp ém quân mai phục với bãi cọc ngầm vót nhọn bịt sắt và lợi
dụng nước triều lên xuống ñể ñánh giặc. Sông Bạch ðằng sâu rộng, rừng núi san sát
ven bờ, trên bãi sông và trên các kênh rạch, lau lách và cây cối um tùm, có nhiều nhánh
sông và nước triều lên xuống rất mạnh. Việc xác ñịnh không gian và thời gian quyết
chiến của Ngô Quyền ñều nhằm triệt ñể lợi dụng ñịa hình, phát huy cao ñộ ưu thế thủy
chiến của quân dân ta trong ñiều kiện thiên thời, ñịa lợi và nhân hòa ñể ñánh ñịch. Trận
ñịa cọc ngầm ñã có tác dụng to lớn; lối ñánh nghi binh lừa ñịch và nhử ñịch vào trận
ñịa mai phục ñã thực hiện chính xác, ñúng với ý ñịnh của bộ chỉ huy.
Chiến thắng Bạch ðằng chứng tỏ sự trưởng thành của ý thức dân tộc Việt Nam,
sự lớn mạnh của nhân dân ta về trí tuệ và khả năng ñánh thắng quân thù không chỉ
bằng du kích mà cả bằng chính quy, không chỉ ở trên bộ mà cả bằng thủy chiến. ðó là
một thí dụ ñiển hình về mưu trí, sáng tạo, về sự tính toán chính xác trong nghệ thuật
quân sự của dân tộc ta. Nhà sử học Lê Văn Hưu viết: “Tiền Ngô Vương có thể lấy quân
mới họp của nước Việt mà ñánh tan trăm vạn quân của Lưu Hoằng Tháo, mở nước

NGHỆ THUẬT THỦY CHIẾN TRONG
TRẬN BẠCH ðẰNG NĂM 1288

2.1. Sự phát triển của thủy quân thời Trần
Trong lịch sử, thời ñại Lý – Trần là ñỉnh cao phát triển mọi mặt của ñất nước ta:
từ chính trị, quân sự ñến văn hóa dân tộc. Dựa vào nền tảng vững chắc do nhà Lý tạo
nên, nhà Trần ñã ñưa ðại Việt “hóa rồng”, trở thành một cường quốc phong kiến ở khu
vực ðông Nam châu Á. Trong tình hình chung, thủy quân thời Trần ñã có những
chuyển biến ñáng kể so với thời Lý, và ñã có những ñóng góp ñáng kể trong ba lần
chống xâm lược Mông – Nguyên.
2.1.1. Quân thủy
Thời Trần, việc nghiên cứu và vận dụng lý luận quân sự cũng như kỹ thuật quân
sự ñã ñem lại cho quân ñội nhà Trần một chất lượng mới, cao hơn các thời trước. Quân
thủy thời Trần cũng nằm trong tình hình chung của quân ñội lúc ñó. Vẫn như trước,
quân thủy chưa tách ra thành một lực lượng ñộc lập, dù là một quân chủng hay binh
chủng. Tuy nhiên, xu hướng chuyên hóa trong lực lượng vũ trang tất yếu dẫn ñến
những yếu tố tách biệt ngày càng nhiều giữa quân thủy và quân bộ.
Những bằng chứng rõ nhất của xu hướng chuyên hóa quân thủy có thể thấy trong
biên chế và tổ chức. Sử sách có nói ñến chế ñộ tuyển chọn quân thủy, dĩ nhiên mới chỉ
là ở bộ phận quân thủy cần và dễ chuyên hóa nhất là quân chèo thuyền. Chuyên hóa
quân chèo thuyền không phải ñến thời Trần mới có, ñiểm mới là yêu cầu chuyên hóa
ñó ñược ñưa vào chế ñộ tuyển quân của Nhà nước. Quân chèo thuyền bao gồm cả
những người chỉ ñơn thuần sử dụng mái chèo và người thủy thủ phải có một trình ñộ
tay nghề nhất ñịnh, như: người ñiều khiển bánh lái, hệ thống buồm và ñiều khiển nhịp
ñộ, tốc ñộ của các tay chèo. Những quân này không cần khỏe nhưng cần biết nghề sông
nước. Chức năng của quân chèo thuyền khá rõ ràng, khi bình thường thì bảo quản trông
nom thuyền, khi có việc thì làm nhiệm vụ chuyển binh lính, chiến cụ ñến ñiểm ñã ñịnh.
Khi ñánh thủy thì ñiều khiển sao cho thuận tiện nhất ñể quân chiến ñấu trên thuyền tác
chiến; khi ñánh bộ thì ñổ quân ñúng chỗ, ñúng thời gian, sau ñó làm nhiệm vụ bảo vệ
thuyền hỗ trợ cho quân trên bộ tác chiến. Về quân chiến ñấu trên thuyền cho ñến hết

tay chèo vào khoảng 20-30 lính chiến ñấu, có thể mỗi thuyền tương ứng với một ñô
trong biên chế của quân Trần. Thuyền này thường ñược dùng làm phương tiện cơ ñộng
cho quân ñội, chở quân ñến ñịa ñiểm ñã ñịnh, ñổ quân lên bờ dàn trận.
Loại thuyền thứ ba cũng thường thấy là thuyền nhỏ (tiểu thuyền) hay thuyền nhẹ
(khinh thuyền), những thuyền này cơ ñộng rất nhanh. Thuyền liên lạc là những khinh
thuyền, rất cơ ñộng, thường làm nhiệm vụ chở liên lạc hoặc do thám. Loại thuyền này
không chở nhiều quân, cũng không cần lớn. Thuyền thường có từ 8-10 mái chèo, dài
khoảng 15m, rộng khoảng 2,5m.
Hình dáng cụ thể của thuyền thời Trần hiện nay chỉ có thể biết qua mấy dòng chú
thích trong “An Nam tức sự” của Trần Phu: “Thuyền nhẹ và dài, ván mỏng, ñuôi như
cánh chim uyên ương, hai bên mạn thuyền cao hẳn lên, 30 người chèo, có khi ñông lên
ñến hơn 100 người, thuyền lướt nhanh như bay” [11; 163].
Về căn bản, những thuyền này chủ yếu hoạt ñộng trên sông hoặc ven biển, còn
khả năng ñi biển thì chỉ tương ñối.
25