VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ DƢƠNG KHẮC MINH

TRUYỆN TRUYỀN KỲ VIỆT NAM
THỜI TRUNG ĐẠI:
DIỆN MẠO VÀ ĐẶC TRƢNG NGHỆ THUẬT

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2019


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ DƢƠNG KHẮC MINH

TRUYỆN TRUYỀN KỲ VIỆT NAM
THỜI TRUNG ĐẠI:
DIỆN MẠO VÀ ĐẶC TRƢNG NGHỆ THUẬT
CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ: 09.22.01.21

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Công Lý


Tác giả luận án

Lê Dƣơng Khắc Minh


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ..................................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài.................................................................................................... 1
2. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ của luận án .................................................. 2
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu ........................................................................ 4
4. Phƣơng pháp nghiên cứu ...................................................................................... 4
5. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn .................................................................................. 5
6 . Đóng góp mới của luận án ................................................................................... 5
7. Cấu trúc luận án .................................................................................................... 6
CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH DỊCH THUẬT VÀ NGHIÊN CỨU VỀ
TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM .............................................. 8
1.1. Quá trình truyền bản nguyên tác Truyền kỳ mạn lục ................................... 8
1.2. Tình hình giới thiệu, dịch thuật và đánh giá Truyền kỳ mạn lục từ cuối thế
kỷ XIX trở về trƣớc ................................................................................................... 9
1.3. Tình hình dịch thuật và nghiên cứu truyện truyền kỳ từ đầu thế kỷ XX đến
năm 1975 .................................................................................................................... 11
1.4. Tình hình dịch nghiên cứu truyện truyền kỳ từ sau năm 1975 đến nay .... 13
* Tiểu kết ................................................................................................................. 23
CHƢƠNG 2. KHÁI NIỆM, TIÊU CHÍ XÁC LẬP, NGUỒN GỐC VÀ QUÁ
TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRUNG ĐẠI
VIỆT NAM ................................................................................................................ 24
2.1. Khái niệm Truyện truyền kỳ .......................................................................... 24
2.2. Truyện truyền kỳ khu vực Đông Á và vai trò của Tiễn đăng tân thoại trong tiến
trình phát triển thể loại truyền kỳ khu vực Đông Á............................................................... 26
2.3. Quá trình hình thành và phát triển của truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam ..... 33



MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Văn học Việt Nam thời trung đại là một nền văn học mà trong đó, thơ ca (vận
văn) nổi trội, có nhiều thành tựu hơn so với biền văn và tản văn. Bởi thế, các tác phẩm
văn xuôi trong thời kì này dù đã có nhiều thành tựu nghiên cứu nhưng xét đến cùng
vẫn chưa đầy đủ để hoàn thiện bức tranh lịch sử văn học dân tộc. Trong kho tàng văn
học phong phú, đa dạng ấy có một bộ phận khá lớn được viết bằng chữ Hán. Từ sau
chiến công hiển hách của Ngô Quyền trên sông Bạch Đằng, cùng với việc tích cực xây
dựng một nhà nước độc lập tự chủ, dân tộc ta đã vay mượn chữ Hán như là một yếu tố
để tạo lập nền văn hoá nước nhà; là một chuyển ngữ cần thiết để tạo lập nền văn học
mới. Cho nên, kho tàng văn học trong đó có truyện văn xuôi chữ Hán còn được xem
như di sản tinh thần và văn hóa dân tộc. Nghiên cứu truyện văn xuôi Hán - Việt, trong
đó có truyện truyền kỳ, một bộ phận của văn học dân tộc, sẽ góp phần tìm hiểu di sản
văn hóa văn học của dân tộc ta.
Truyện truyền kỳ là một trong các thể loại của văn xuôi tự sự Việt Nam thời
trung đại. Truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam vốn tiếp thu từ thể loại truyện kỳ ảo
Trung Quốc cổ trung đại nhưng lại có một quá trình hình thành và phát triển nội sinh
gắn liền với nền văn hóa và văn học dân tộc, đặc biệt là với văn học dân gian và văn
xuôi lịch sử; phản ánh nhiều vấn đề quan trọng của đời sống hiện thực và có ảnh
hưởng không nhỏ đến sự phát triển của văn học dân tộc. Sự ra đời của thể loại truyện
truyền kỳ đã khẳng định bước phát triển nhảy vọt về chất của văn xuôi tự sự Việt Nam
thời trung đại. Nhưng hơn hết, tất cả các tác phẩm truyền kỳ đều làm nổi bật lên trí tuệ,
khí phách, phẩm chất và tâm hồn con người Việt Nam.
Với biên độ phản ánh và tiếp nhận rộng, các tác phẩm truyền kỳ trung đại thực
sự đã tái hiện lại bức tranh hiện thực và hình ảnh đời sống con người Việt Nam.
Từ trước đến nay, truyện truyền kỳ Việt Nam ít nhiều đã được các nhà nghiên
cứu quan tâm tìm hiểu, đã đạt được những thành tựu đáng kể nhưng ý kiến khác nhau
vẫn còn, thậm chí trên những vấn đề rất cơ bản, chẳng hạn xác lập danh mục tác phẩm

Dựa vào danh mục tác phẩm đã được xác lập, chúng tôi sẽ tiến hành nhận xét,
đánh giá tổng quát về thể loại thuộc văn học trung đại này. Luận án không nhằm trình
bày giá trị nội dung, hình thức nghệ thuật của từng tác phẩm riêng lẻ mà chủ yếu đi
sâu nghiên cứu phương thức phản ánh hiện thực của văn học truyền kỳ nói chung,
những giai tầng xã hội mà văn học truyền kỳ phản ánh cùng đặc trưng nghệ thuật thể
loại truyền kỳ. Mục đích của việc nghiên cứu này là nhằm phục dựng diện mạo, nêu
bật những giá trị của thể loại truyền kỳ, qua đó góp phần nêu lên những đặc trưng nghệ
thuật của thể loại. Ngoài ra, luận án còn dựng lại bức tranh hình thành và phát triển
của thể loại này ở khu vực Đông Á trong bối cảnh giao lưu, sáng tạo.

2


Đề tài còn mang tính nghiệp vụ sư phạm bởi các tác phẩm thuộc thể loại truyện
truyền kỳ và truyện ký mang yếu tố truyền kỳ trong văn học trung đại Việt Nam hiện
đã được đưa vào giảng dạy tương đối nhiều trong chương trình Ngữ văn ở các bậc
Trung học cơ sở, Trung học phổ thông, Cao đẳng và Đại học.
2.2. Nhiệm vụ của luận án
Trong việc nghiên cứu các thể loại văn học ở nước ta hiện nay, truyền kỳ chưa
được quan tâm đúng mức. Nó còn bị gộp chung, đánh đồng với nhiều thể loại văn học
khác như: bút ký, chí quái, hay gọi chung là văn tự sự. Nhiệm vụ trước tiên của luận
án là phải xác lập cho được một tiêu chí khả dĩ nhận diện được loại tác phẩm truyền
kỳ. Đây có thể coi là một nhiệm vụ có tính chất mấu chốt và là cơ sở cho những công
việc nghiên cứu tiếp theo.
Trong việc xây dựng tiêu chí, chúng tôi chủ trương kế thừa thích đáng những
thành tựu của người đi trước, đặc biệt là những thành tựu của các nhà nghiên cứu
Trung Quốc, Việt Nam vì như chúng ta đã biết, chính truyện truyền kỳ Trung Quốc đã
ảnh hưởng trực tiếp tới truyện truyền kỳ Việt Nam và các nước trong khu vực Đông Á.
Việc xây dựng tiêu chí phải bắt đầu bằng thao tác thống kê, phân tích, tổng hợp ý kiến
của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, từ đó rút ra những yếu tố thích hợp, cộng

cứu văn bản các tác phẩm trong nước mà còn mở rộng tìm hiểu, đối sánh với văn bản
tác phẩm của một số nước trong khu vực cùng thời kỳ để có cái nhìn toàn diện về
truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để thực hiện đề tài, chúng tôi chủ yếu sử dụng các phương pháp nghiên cứu
sau:
- Phƣơng pháp loại hình: nghiên cứu truyện truyền kỳ theo loại hình thể loại,
đặc trưng thể loại. Đây là phương pháp chủ yếu được luận án sử dụng.
- Phƣơng pháp thống kê – phân loại: Chủ yếu dựa vào các bản dịch của các
dịch giả uy tín và các công trình nghiên cứu chuyên sâu được công bố rộng rãi để
thống kê và phân loại các phương diện như: nội dung, nghệ thuật; lượng văn bản qua
từng giai đoạn… để xác lập tiêu chí và đưa ra những nhận xét, đánh giá khách quan về
từng văn bản truyện truyền kỳ trong mỗi tác phẩm.
- Phƣơng pháp so sánh – đối chiếu: Đối chiếu trên hai bình diện đồng đại và
lịch đại để thấy được những nét tương đồng và dị biệt giữa truyền kỳ trung đại Việt
Nam với truyền kỳ trung đại Trung Quốc, Triều Tiên…
- Phƣơng pháp cấu trúc – hệ thống: Nghiên cứu truyện truyền kỳ trung đại
Việt Nam trên các phương diện nội dung, nghệ thuật trong tính chỉnh thể đặc trưng về
mặt thể loại, cũng như đặt nó trong quá trình sáng tác, phát triển của các thể loại khác
thuộc văn học trung đại Việt Nam.

4


- Thi pháp học: Vận dụng cái nhìn mới vào trong nghiên cứu văn bản truyện
truyền kỳ trung đại theo từng phương diện như: con người, thời gian nghệ thuật, không
gian nghệ thuật...
Trong các phương pháp trên thì phương pháp loại hình, phương pháp thống kê phân loại và phương pháp so sánh - đối chiếu là những phương pháp được luận án sử
dụng chủ yếu, các phương pháp còn lại dùng để bổ trợ khi thực hiện đề tài.
5. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

nghệ thuật biểu hiện như: các kiểu kết cấu, xây dựng hình tượng nhân vật, miêu tả thế
giới siêu nhiên, không gian và thời gian trong mỗi câu chuyện, sử dụng các môtip dân
gian.
Cuối cùng, luận án còn nêu lên những nét khái quát, cơ bản nhất những điểm
tương đồng và dị biệt của giữa truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam với truyện truyền
kỳ khu vực Đông Á trong cái nhìn đối sánh.
7. Cấu trúc luận án
Luận án ngoài phần Mở đầu giới thuyết những vấn đề chung, trọng tâm của
luận án được dàn dựng thành 4 chương như sau:
Chương 1. Tổng quan tình hình dịch thuật và nghiên cứu về truyện truyền kỳ
trung đại Việt Nam.
Chương này luận án tổng thuật lại những thành tựu của các nhà nghiên cứu đi
trước, là tiền đề để luận án kế thừa, từ đó bổ sung những kết quả nghiên cứu mới.
Chương 2. Khái niệm, nguồn gốc, quá trình hình thành, phát triển và tiêu chí
xác lập truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam.
Chương này luận án sẽ trình bày khái niệm thể loại, chỉ ra nguồn gốc và trình
bày quá trình hình thành và phát triển cùng xác lập tiêu chí của truyện truyền kỳ văn
học trung đại Việt Nam.
Chương 3. Đặc trưng truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam từ góc nhìn văn hóa
tâm linh.
Chương này luận án sẽ đi sâu nghiên cứu đặc trưng truyện truyền kỳ nhìn từ
văn hoá tâm linh, như: Khái niệm văn hóa tâm linh; Cơ sở hình thành yếu tố tâm linh
trong văn hóa và trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam; Biểu hiện và ý nghĩa của
yếu tố tâm linh trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam.
Chương 4. Đặc trưng truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam từ góc nhìn nghệ
thuật và từ mối quan hệ với truyện truyền kỳ khu vực Đông Á.
Chương này luận án sẽ đi sâu nghiên cứu đặc trưng truyện truyền kỳ từ góc
nhìn nghệ thuật, như: Các kiểu kết cấu truyện truyền kỳ; Nghệ thuật xây dựng hình
tượng nhân vật; Nghệ thuật miêu tả thế giới siêu nhiên; Không gian và thời gian trong
truyện truyền kỳ; Môtip dân gian được sử dụng trong truyện truyền kỳ. Cũng trong

khắc in văn bản tác phẩm, tình hình dịch thuật và nghiên cứu các tác phẩm thuộc thể
loại truyền kỳ, mà trọng tâm là tác phẩm Truyền kỳ mạn lục theo ba giai đoạn: từ cuối
thế kỷ XIX trở về trước; từ đầu thế kỷ XX đếm năm 1975 và từ sau năm 1975 đến nay
như sau:
1.1. Quá trình truyền bản nguyên tác Truyền kỳ mạn lục
Nguyên tác văn bản Truyền kỳ mạn lục đã được khắc in và sao chép nhiều lần.
Căn cứ vào tên gọi văn bản các lần in, có thể chia thành hai nhóm: Cựu biên Truyền kỳ
mạn lục và Tân biên Truyền kỳ mạn lục tăng bổ giải âm tập chú.
Nhóm văn bản Cựu biên: hiện chỉ có một văn bản khắc in, 1 Tựa, 1 Mục lục,
được khắc in vào niên hiệu Vĩnh Thịnh năm thứ 8 (1712), văn bản hiện được lưu giữ
tại Đông Dương văn khố, Nhật Bản.
Nhóm văn bản Tân biên: căn cứ vào dòng ghi niên đại, hiện có 4 nhóm văn bản.
* Bản Vĩnh Thịnh năm thứ 10 (1714), văn bản khắc in, hiện được lưu giữ tại
Thư viện Bắc Kinh, Trung Quốc.
* Bản Vĩnh Hựu năm thứ 3 (1737), văn bản khắc in, hiện được lưu giữ tại Thư
viện Hiệp hội nghiên cứu châu Á, ký hiệu HM.2236.
* Bản Cảnh Hưng năm thứ 24 (1763), gồm hai dạng khắc in và chép tay. Cụ thể
như sau:
8


Các bản khắc in mang ký hiệu R.1450-1453, đủ 4 quyển, 20 truyện, hiện được
lưu giữ tại Thư viện Quốc gia, Hà Nội.
Các bản chép tay mang ký hiệu A.176/1-2; A.3201/1-4, cũng đủ 4 quyển, 20
truyện, hiện được lưu giữ tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm.
* Bản Cảnh Hưng năm thứ 35 (1774), gồm hai dạng khắc in và chép tay, cụ thể
như sau:
Các bản khắc in mang ký hiệu VNv.704, VNv.705, VNv.706, VNv.707 (mỗi ký
hiệu là một quyển), đủ 4 quyển, 20 truyện; và bản VHv.1491/1-4, cũng đủ 4 quyển, 20
truyện. Các bản này đang được lưu giữ tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Bản

học, bác lãm cường kí, dục dĩ văn chương thế kì gia, việt lĩnh Hương tiến, lũy trúng
Hội thí trường. Tể vu Thanh Tuyền huyện, tài đắc nhất nẫm, từ ấp dưỡng mẫu, dĩ toàn
hiếu đạo. Túc bất [đạp] thành thị, phàm kỉ dư sương. Ư thị bút tư lục, dĩ ngụ ý yên.
Quan kì văn từ bất xuất Tông Cát phiên li chi ngoại [Cù Tông Cát trước “Tiễn đăng
tân thoại”]. Nhiên hữu cảnh giới giả, hữu qui châm giả, kì quan ư thế giáo, khởi tiểu
bổ vân.) (Hà Thiện Hán, Tựa Truyền kỳ mạn lục)
Vũ Khâm Lân trong bài Phả ký “Bạch vân am tiên sinh Nguyễn công Văn Đạt
phả ký” viết vào mùa đông năm Kỷ Hợi (1743), ông đã cất bút ngợi khen Truyền kỳ
mạn lục là áng “thiên cổ kỳ bút”.
Lê Quý Đôn trong Kiến văn tiểu lục, có viết về Nguyễn Dữ như sau:“Ông
người xã Đỗ Tùng, huyện Trường Tân, Hải Dương. Cha là Tường Phiêu, đỗ Tiến sĩ
khoa Bính Thìn (1496), làm quan Thượng thư bộ Hộ. Nguyễn Dữ lúc còn bé thông
minh lanh lợi, xem rộng, nhớ lâu, văn chương có thể nối dõi được gia phong, thi đỗ
Hương cống, thi Hội nhiều khoa trúng kì đệ tam, được bổ Tri huyện Thanh Tuyền, làm
quan mới được một năm, liền lấy cớ là xa nhà, xin từ chức về nhà hầu cha mẹ. Sau vì
nguỵ Mạc cướp ngôi vua, ông thề không ra làm quan, sống ở thôn quê dạy học trò,
không bao giờ để chân đến thành thị. Về phần trứ tác có Truyền kỳ mạn lục 4 quyển,
lời lẽ thanh tao tươi đẹp, người bấy giờ lấy làm ngợi khen” [bản dịch, Nxb KHXH,
HN, 1977, tr. 262].
Bùi Huy Bích trong Hoàng Việt thi tuyển đã dựa vào những bài thơ của các
nhân vật làm ra trong các truyện của Truyền kỳ mạn lục mà chép lại, tuyển vào bộ sách
của ông và ghi Nguyễn Dữ là tác giả của những bài thơ ấy, tuyển 4 bài với 3 đầu đề,
đó là bài số 3 bài số 5 (trong 10 bài) mà Từ Thức đề trên bức bình phong tại nơi ở của
Giáng Hương trong truyện Từ Thức lấy vợ Tiên nhan đề “Làm thay Từ Thức đề ở bức
bình phong trắng tại nơi ở của nàng tiên Giang Hương”, một bài trong truyện Cuộc
nói chuyện thơ ở Kim Hoa mà Kim Hoa nữ học sĩ Ngô Chi Lan (Nguyễn Hạ Huệ) đề ở
núi Vệ Linh, nơi Phù Đổng Thiên Vương bay về trời, với nhan đề “Làm thay nữ học sĩ
Kim Hoa đề núi Vệ Linh” và một bài trong truyện Nghiệp oan của Đào thị, với nhan
đề “Mây núi, trăng núi” và ghi chú thêm “phỏng theo thơ nhà sư Vô Kỉ cùng nàng
Hàn Than ngâm vịnh ở núi Vệ Kì”.

làm 2 quyển, quyển thượng in năm 1962; quyển hạ in năm 1963, do Bộ Quốc gia Giáo
dục xuất bản.
Một số câu chuyện trong Truyền kỳ mạn lục cũng đã được dịch sang tiếng Pháp,
như Phạm Duy Khiêm dịch Khoái Châu nghĩa phụ truyện, Từ Thức tiên hôn lục công
Chỗ này thì cụ Phan Huy Chú ghi nhầm, thực tế Truyền kỳ mạn lục chỉ có 20 truyện, gồm 4 quyển, mỗi
quyển chép 5 truyện.
1

11


bố lần đầu vào năm 1944 và 1951 tại Pháp. Tiếp theo, Bùi Quang Tung dịch truyện
Tây viên kỳ ngộ ký đăng trên Tạp chí của Hiệp hội nghiên cứu Đông Dương (Le
Bulletin de Société des Études Indochinoises) vào năm 1955 ở Sài Gòn. Nguyễn Trần
Huân dịch Mộc miên thụ truyện công bố năm 1959 tại Paris bởi Nxb Club Français du
Livre. Sau đó cũng dịch giả này đã dựa vào bản in năm Cảnh Hưng thứ 24 (1763) để
dịch trọn 20 truyện trong 4 quyển, Nxb Gallimard (Pháp) công bố 1962 rồi Nxb Thế
giới (Việt Nam) in lại năm 1994, có tham khảo bản cựu biên, tức bản Vĩnh Thịnh năm
thứ 8 (1712).
Ở nước Nga, Truyền kỳ mạn lục đã được dịch và giới thiệu bởi Tchakov, sau đó
bản tiếng Nga do Nxb Thế giới (Việt Nam) công bố năm 1981.
Về các bản Việt dịch và tình hình nghiên cứu các tác phẩm truyền kỳ và
truyện ký mang yếu tố truyền kỳ
Trước năm 1975 đã có những bản dịch các tác phẩm truyện truyền kỳ hay
những truyện ký mang yếu tố truyền kỳ ra tiếng Việt chữ Quốc ngữ như: Lĩnh Nam
chích quái: truyện cổ dân gian Việt Nam sưu tầm từ thế kỷ XV của Vũ Quỳnh, Kiều
Phú do Đinh Gia Khánh, Nguyễn Ngọc San dịch và giới thiệu năm 1960 ở Hà Nội;
Lĩnh Nam chích quái của Trần Thế Pháp do Lê Hữu Mục dịch năm 1960 ở Sài Gòn;
Việt điện u linh của Lý Tế Xuyên do Lê Hữu Mục dịch năm 1960 ở Sài Gòn; Công dư
tiệp ký của Vũ Phương Đề do Tô Nam Nguyễn Đình Diệm dịch năm 1961 ở Sài Gòn;

viết không chia thành mục, nhưng cũng có thể tóm lược ý chính như sau: giá trị hiện
thực, giá trị nhân đạo, giá trị thẩm mỹ. Nói chung, đây là tác phẩm xuất sắc, dẫn đầu
trong loại văn truyền kỳ trong văn học cổ Việt Nam (tr. 241 – 255).
Phạm Thế Ngũ, Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, tập 1. Phạm Thế xuất
bản, 1961, Văn học lịch triều: Hán văn, phần viết về Nguyễn Dữ và tác phẩm Truyền
kỳ mạn lục ở thiên thứ 2 Hán văn, chương 3 Truyện kí, mục 3, người viết giới thiệu
đôi nét về tác giả và tác phẩm, rồi phân tích nội dung tác phầm như về chính trị, về
luân lý, tư tưởng sâu xa của tác giả và thời đại, tâm sự u ẩn của tác giả (tr. 185 – 204).
Đinh Gia Khánh và Bùi Duy Tân với giáo trình Văn học cổ Việt Nam, Nxb Giáo
dục Hà Nội, 1964, trong đó có chương giới thiệu về Truyền kỳ mạn lục.
1.4. Tình hình nghiên cứu truyện truyền kỳ từ sau năm 1975 đến nay
Nhiều nhà nghiên cứu đã có quan tâm chú ý nhiều hơn các tác phẩm thuộc thể
loại truyện truyền kỳ. Có rất nhiều công trình dịch thuật, giới thiệu và nghiên cứu
truyện truyền kỳ được ấn hành sau mốc thời gian này. Có thể chia những tựu nghiên
cứu và dịch thuật truyện truyền kỳ giai đoạn sau năm 1975 ra thành các chặng đường
nhỏ hơn như sau:
1.4.1. Từ sau năm 1975 đến cuối những năm 80 của thế kỷ XX
Có thể điểm lại một số công trình và tiểu luận tiêu biểu như:
Đinh Gia Khánh (chủ biên), Bùi Duy Tân, Mai Cao Chương: Văn học Việt Nam
từ thế kỉ X đến giữa thế kỉ XVIII, 2 tập, Nxb.Đại học và Trung học chuyên nghiệp, HN,
13


1978, 1979, phần viết về Nguyễn Dữ thuộc tập 2, phần thứ tư, mục VI với tiêu đề:
Truyền kỳ mạn lục, một thành tựu của truyện kí văn học viết bằng chữ Hán, do Bùi
Duy Tân viết, với các nội dung chính: Giới thiệu tác giả, diện mạo và kết cấu tác
phẩm, tư tưởng và chủ ý của tác giả, những giá trị chủ yếu của tác phẩm: vạch trần chế
độ chính trị đen tối hủ bại của giai cấp phong kiến lúc suy thoái, thể hiện tinh thần dân
tộc, giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo, giá trị nghệ thuật với thành tựu về thể loại (tr.
238 – 271).

giáo trình Văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến giữa thế kỷ XVIII, Nxb Giáo dục, Hà Nội,
có một chương viết riêng về Nguyễn Dữ và tác phẩm Truyền kỳ mạn lục. Chương này
do Hoàng Ngọc Trì viết. Chương sách giới thiệu về tác giả, kết cấu, chủ đề tác phẩm,
đi sâu phân tích các giá trị của tác phẩm.
Nguyễn Đăng Na, Tục Công dư tiệp ký: tác giả và tác phẩm, Tạp chí Hán Nôm,
số 1(6), 1989, tr.48-50, viết về tác phẩm Tục Công dư tiệp ký của Trần Trợ. Trong bài
viết này, tác giả đã chú ý đến mối quan hệ của ba tác phẩm: Công dư tiệp ký (Vũ
Phương Đề), Cát Xuyên tiệp bút (Trần Tiến) và Tục Công dư tiệp ký (Trần Trợ).
1.4.2. Từ những năm 90 của thế kỷ XX đến nay
Chặng đường này truyện truyền kỳ ngày càng được giới nghiên cứu quan tâm tìm
hiểu nhiều hơn. Có những công trình giới thiệu lại những tác phẩm đã được dịch trong
thời gian trước. Có những công trình giới thiệu các tác phẩm truyền kỳ của khu vực.
Chẳng hạn nghiên cứu về Tiễn đăng tân thoại của Cù Hựu, Liêu trai chí dị của Bồ
Tùng Linh (Trung Quốc); Kim ngao tân thoại của Kim Thời Tập (Triều Tiên); Nhật
Bản linh dị ký của Keikai, Ca tì tử [Otogiboco] của Asai Rey và Vũ nguyệt vật ngữ
[Ugetsumonogatasi] (Nhật Bản). Đây là những tư liệu đáng quý trong việc xem xét sự
ảnh hưởng qua lại của văn học khu vực đến truyện truyền kỳ Việt Nam.
Khái niệm về truyện truyền kỳ cũng được bàn đến trong các công trình sưu tầm
và giới thiệu tác phẩm thuộc thể loại này. Có thể kể một số công trình dịch và giới
thiệu truyện truyền kỳ cũng như một số bài nghiên cứu về thể loại như sau:
Hoàng Hưng (dịch), Lan Trì Kiến văn lục của Vũ Trinh (1990), Tạp chí Hán
Nôm, số 1(8), tr.73-79.
Nguyễn Văn Huyền (1991), Tân truyền kỳ lục và Phạm Quý Thích, Tạp chí Hán
Nôm, số 1(10), tr.80-84, giới thiệu truyện Chó nghĩa nhà nghèo trích trong Tân truyền
kỳ lục.
Hoàng Văn Lâu (1991), Truyện truyền kỳ đời Đường, Nxb KHXH, Hà Nội.
Tạp chí Hán Nôm, số 2(9), 1990, tr.90-109, có tuyển dịch một số truyện truyền
kỳ ưu tú đời Đường – Tống.
Phạm Thị Hảo, (1992), Văn học Trung Quốc giản yếu, Nxb ĐHTH TP. HCM có
điểm qua thể loại truyện truyền kỳ.


Vũ nguyệt vật ngữ

(Ugetsumonogatasi) với Truyền kỳ mạn lục”, Tạp chí Hán Nôm, số 4 (25), 1995, tr.3849, tác giả đã so sánh Otogiboco và Ugetsumonogatasi với Truyền kỳ mạn lục trên cơ
sở những chi tiết có liên quan đến Tiễn đăng tân thoại.
Giáo trình Lịch sử văn học Trung Quốc (3 tập), Nxb Giáo dục, Hà Nội, (1995) có
một chương giới thiệu lý thuyết về truyện truyền kỳ.
Vũ Ngọc Khánh, Nguyễn Quang Ân, (1995), Kho tàng truyện truyền kỳ Việt
Nam, Nxb VHTT, Hà Nội đã giới thiệu rất nhiều truyện truyền kỳ Việt Nam và có một
bài giới thiệu về lý thuyết truyện truyền kỳ.
Lâm Ngữ Đường (biên soạn), Mai Ngọc Thanh (dịch), (1995), Bốn thiên truyện
tình nổi tiếng: tiểu thuyết truyền kỳ Trung Quốc, Nxb Thanh Hóa giới thiệu truyện
truyền kỳTrung Quốc loại diễm tình.
Đinh Văn Minh, (1996), Góp phần tìm hiểu Tân biên Truyền kỳ mạn lục, Tạp chí
Hán Nôm, số 4(29), tr.11-16, bàn thêm một vài suy nghĩ của tác giả về Tân biên, trong
đó tác giả có bàn đến Tân biên của Công dư tiệp ký.
16


Trần Nghĩa, (1996), Góp phần giải quyết những vấn đề văn bản học đang đặt ra
với Công dư tiệp ký, Tạp chí Hán Nôm, số 4(29), tr.3-10, nhằm giải quyết vấn đề tích
hợp và tế phân của Công dư tiệp ký vì tác phẩm Công dư tiệp ký đã được người đời sau
thêm vào khá nhiều.
Lỗ Tấn, (1996), Sơ lược lịch sử tiểu thuyết Trung Quốc, Lương Duy Tâm (dịch),
Lương Duy Thứ (hiệu đính), Nxb ĐHQG Hà Nội, giới thiệu những giai đoạn phát triển
của lịch sử tiểu thuyết Trung Quốc, trong đó có truyện truyền kỳ.
Hoàng Hữu Yên, (1996), Liệt nữ ở An Ấp là người nào?, Tạp chí Hán Nôm, số
4(29), tr.62-65, bàn về nhân vật trong An Ấp liệt nữ của Truyền kỳ tân phả (Đoàn Thị
Điểm).
Phạm Văn Thắm với 1996, Luận án Phó Tiến sĩ khoa học Nghiên cứu văn bản

Hán Việt Nam bao gồm những tác phẩm văn xuôi được soạn thảo bằng Hán ngữ cổ
đại, mang đặc trưng thể loại của tiểu thuyết trong những hạn độ khác nhau.
Các công trình được biết đến trong thời gian này chủ yếu là công trình giới thiệu
tác phẩm và nghiên cứu so sánh tác phẩm theo loại hình thể loại. Có thể kể tên một số
công trình trong thời gian này như:
Nguyễn Kim Oanh, Vân Nang tiểu sử, Tạp chí Hán Nôm, số 2 (31), (1997), tr.9099.
Nguyễn Đăng Na, Truyền kỳ mạn lục có 20 hay 22 truyện?, Tạp chí Hán Nôm, số
2 (5), (1988), tr.45-49.
Nguyễn Thị Ngân, Bước đầu so sánh Thính văn dị lục của Việt Nam và Sam Seol
Gi của Hàn Quốc, Tạp chí Hán Nôm, số 3 (36), (1998), tr.40-45.
Trần Nghĩa, Lược đồ quan hệ tiểu thuyết Hán Nôm Việt Nam và tiểu thuyết cổ
các nước trong khu vực, Tạp chí Hán Nôm, số 2 (35), (1998).
Trần Nghĩa, Chỗ khác nhau giữa tiểu thuyết Hán Nôm Việt Nam và tiểu thuyết cổ
các nước trong khu vực, Tạp chí Hán Nôm, số 3 (40), (1999), tr.31-37.
Trần Nghĩa, Ảnh hưởng của Đạo giáo đối với tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam, Tạp
chí Hán Nôm, số 4 (41), (1999), tr.3-12.
Thọ Nhân, Một công trình văn bản học rất có giá trị: Truyền kỳ mạn lục san bản
khảo, Tạp chí Hán Nôm, số 2(39), (1999), tr.94.
Bộ hợp tuyển Truyện truyền kỳ Việt Nam (3 tập), Nxb Giáo dục, Hà Nội, (1999)
do Nguyễn Huệ Chi chủ biên đã tuyển chọn khá đầy đủ truyện truyền kỳ Việt Nam từ
khi ra đời ở thời trung đại cho đến thời hiện đại. Tuy nhiên cũng cần lưu ý là trong bộ
sách này, quan niệm về truyện truyền kỳ của người biên soạn được hiểu theo nghĩa
rộng, ngoài những truyện truyền kỳ và những truyện ký trung đại có yếu tố truyền kỳ
thì những truyện ma, truyền kỳ quái, truyện đường rừng trong văn học hiện đại cũng
được soạn giả tuyển chọn đưa vào công trình và xếp chúng vào thể loại truyện truyền
kỳ.

18




19