BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
…………………………

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
Chuyên ngành : Lí luận và phương pháp dạy học

THIẾT KẾ TÀI LIỆU HỖ TRỢ TỰ
HỌC MÔN HÓA HỌC LỚP 11 TRUNG
HỌC PHỔ THÔNG

GVHD: PGS.TS Trịnh Văn Biều
SVTH: Tô Thanh Hương

TP. Hồ Chí Minh, Năm 2013


LỜI CẢM ƠN

Đầu tiên em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS. Trịnh Văn Biều,
người đã hướng dẫn em trong suốt quá trình xây dựng đề cương và hoàn thành
luận văn tốt nghiệp.
Em xin chân thành cảm ơn Ban Chủ nhiệm khoa Hóa học cùng các thầy
cô của trường Đại học Sư phạm thành phố HCM đã tạo điều kiện để em hoàn
thành khóa luận tốt nghiệp này.
Xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các thầy cô giáo, các em học sinh
trường THPT Tân Hiệp và các bạn sinh viên cùng lớp Hóa Kiên Giang đã giúp
đỡ em trong suốt quá trình thực nghiệm sư phạm.
Em cũng xin chân thành cảm ơn gia đình và bạn bè trong tập thể lớp Hóa
Kiên Giang đã giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện luận văn tốt nghiệp.
Vì thời gian và năng lực có hạn nên không tránh khỏi những thiếu sót. Rất

1.3. ĐIỀU TRA THỰC TRẠNG TỰ HỌC CỦA HS THPT .............................13
1.3.1. Mục đích điều tra ..................................................................................13
1.3.2. Đối tượng điều tra .................................................................................14


1.3.3. Nội dung điều tra ..................................................................................14
1.3.4. Kết quả điều tra .....................................................................................15
1.3.4.1. Kết quả điều tra từ giáo viên .........................................................15
1.3.4.2. Kết quả điều tra từ học sinh ............................................................17
1.3.4.3. Tổng kết ..........................................................................................19
TÓM TẮT CHƯƠNG 1 .....................................................................................20

CHƯƠNG 2. THIẾT KẾ TÀI LIỆU HỖ TRỢ TỰ HỌC MÔN
HÓA HỌC LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ................................. 21
2.1. GIỚI THIỆU CHƯƠNG TRÌNH HÓA HỌC LỚP 11 – CHƯƠNG
TRÌNH CƠ BẢN ................................................................................................21
2.1.1. Nội dung của toàn chương trình ...........................................................21
2.1.2. Mục tiêu của từng chương ....................................................................23
2.2. NHỮNG ĐỊNH HƯỚNG KHI THIẾT KẾ TÀI LIỆU HỖ TRỢ
TỰ HỌC .............................................................................................................27
2.2.1. Nguyên tắc thiết kế tài liệu tự học ........................................................27
2.2.2. Quy trình thiết kế tài liệu hướng dẫn tự học .........................................28
2.3. NỘI DUNG TÀI LIỆU HỖ TRỢ TỰ HỌC ................................................28
2.3.1. Giới thiệu tổng quát về tài liệu hỗ trợ tự học ........................................28
2.3.2. Phần lí thuyết và bài tập hỗ trợ tự học theo chương .............................30
2.3.2.1. Phần lí thuyết và bài tập hỗ trợ tự học Chương 1: Sự diện li .........30
2.3.2.2. Phần lí thuyết và bài tập hỗ trợ tự học Chương 2: Nitơ–Photpho ..41
2.3.2.3. Phần lí thuyết và bài tập hỗ trợ tự học Chương 6: Hiđrocacbon
không no ......................................................................................................70
2.3.2.4. Phần lí thuyết và bài tập hỗ trợ tự học Chương 7: Benzen và

CTCT

:

công thức cấu tạo

CTPT

:

công thức phân tử

CTTQ

:

công thức tổng quát

dd

:

dung dịch

ĐC

:

đối chứng


NXB

:

nhà xuất bản

PTHH (pthh) :

phương trình hóa học

SGK

:

sách giáo khoa

SOH

:

số oxi hóa

TB

:

Trung bình

THPT


Bảng 3.4. Phân loại kết quả học tập bài kiểm tra 1 .................................................137
Bảng 3.5. Các tham số đặc trưng bài kiểm tra 1 .....................................................138
Bảng 3.6. Bảng điểm bài kiểm tra 2 ........................................................................138
Bảng 3.7. Phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra 2 .................139
Bảng 3.8. Phân loại kết quả học tập bài kiểm tra 2 .................................................140
Bảng 3.9. Các tham số đặc trưng bài kiểm tra 2 .....................................................140
Bảng 3.10. Các tham số đặc trưng của các bài kiểm tra .........................................141
Bảng 3.11. Phân loại kết quả học tập của HS qua các bài kiểm tra ........................141
Bảng 3.12. Số GV tham gia ý kiến về tài liệu hỗ trợ tự học ..................................142
Bảng 3.13. Số HS tham gia ý kiến về tài liệu tự học ..............................................142
Bảng 3.14. Đánh giá của GV về nội dung của tài liệu hỗ trợ tự học ......................142
Bảng 3.15. Đánh giá của GV về hình thức trình bày của tài liệu ...........................143
Bảng 3.16. Đánh giá của GV về kĩ năng tự học đạt được .......................................143
Bảng 3.17. Đánh giá của HS về tài liệu hỗ trợ tự học.............................................143


DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ
Hình 1.1. Chu trình tự học ........................................................................................12
Hình 3.1. Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra 1 .......................................................137
Hình 3.2. Biểu đồ phân loại kết quả học tập bài kiểm tra 1 ....................................137
Hình 3.3. Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra 2 .......................................................139
Hình 3.4. Biểu đồ phân loại kết quả học tập bài kiểm tra 2 ....................................140


1

MỞ ĐẦU
1.Lí do chọn đề tài
Chúng ta đang sống trong một xã hội hiện đại nơi mà tri thức trở thành một yếu
tố then chốt của lực lượng xã hội, của lực lượng sản xuất và tăng trưởng kinh tế.

2.Mục đích nghiên cứu
Thiết kế tài liệu hướng dẫn HS tự học môn hóa học lớp 11 – Chương trình cơ
bản, giúp HS nắm vững kiến thức khoa học, tiến đến phát huy năng lực vận dụng
kiến thức, khả năng nhận thức, tư duy hóa học… để HS làm tốt bài tập dạng tự luận
khách quan và trắc nghiệm khách quan.
3.Nhiệm vụ của đề tài
− Nghiên cứu một số nội dung làm cơ sở lí luận cho đề tài
+ Cơ sở lí luận và thực tiễn về tự học.
+ Cơ sở lí thuyết các chương trong chương trình Hóa học lớp 11 – chương
trình cơ bản.
− Tìm hiểu thực trạng của việc HS tự học hiện nay.
− Biên soạn tài liệu hỗ trợ tự học môn Hóa học lớp 11 – chương trình cơ bản.
− Thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của việc sử dụng tài liệu.
− Tổng kết và rút ra bài học kinh nghiệm.
4.Khách thể nghiên cứu
Quá trình dạy học Hóa học ở trường THPT.
5.Đối tượng nghiên cứu
Việc biên soạn tài liệu hỗ trợ tự học môn Hóa học lớp 11 trung học phổ thông
( chương trình cơ bản).
6.Phạm vi nghiên cứu
Về nội dung : Chương trình hóa học lớp 11 THPT – chương trình cơ bản.
Về địa bàn nghiên cứu: tỉnh Kiên Giang
Về thời gian nghiên cứu: năm học 2012 – 2013.
7.Giả thuyết khoa học
Nếu tài liệu được biên soạn và áp dụng tốt cho việc tự học, thì sẽ phát huy tính
tích cực chủ động của HS, gây hứng thú học tập cho HS, từ đó sẽ phát huy tính tích


3


CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1.LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1.1. Một số công trình nghiên cứu về thiết kế tài liệu tự học
1. “Nâng cao chất lượng thực hành thí nghiệm phương pháp dạy học Hóa học
ở Trường ĐHSP bằng phương pháp tự học có hướng dẫn theo mođun”, luận
văn thạc sĩ của tác giả Hoàng Thị Bắc , trường ĐHSP Hà Nội, 2002.
2. Tăng cường năng lực tự học phần hoá vô cơ (chuyên môn I) cho sinh viên ở
trường Cao đẳng Sư phạm bằng phương pháp tự học có hướng dẫn theo
môđun, Luận văn thạc sĩ của tác giả Hoàng Kiều Trang, trường ĐHSP Hà
Nội, 2004.
3. “Nâng cao năng lực tự học cho HS giỏi hóa học bằng tài liệu tự học có
hướng dẫn theo mođun( Chương Ancol–Phenol và chương Anđehit–Xeton)”,
luận văn thạc sĩ của tác giả Bùi Thị Tuyết Mai , trường ĐHSP Hà Nội, 2008.
4. Một số biện pháp bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh phần hóa học đại
cương THPT nhằm nâng cao chất lượng dạy học cho học sinh giỏi hóa học,
Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Ngà, trường ĐHSP Hà Nội, 2009.
5. Nâng cao năng lực tự học cho học sinh chuyên hóa bằng tài liệu tự học có
hướng dẫn theo mođun (hóa vô cơ 12), Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn
Thị Toàn, trường ĐHSP Hà Nội, 2009.
6. Thiết kế tài liệu tự học có hướng dẫn theo mođun nhằm tăng cường năng lực
tự học cho học sinh giỏi hóa học lớp 12 trung học phổ thông, Luận văn thạc
sĩ của tác giả Trần Thị Thanh Hà, trường ĐHSP TP.HCM, 2010.
7. Thiết kế tài liệu tự học có hướng dẫn theo mođun nhằm nâng cao năng lực tự
học cho học sinh giỏi hóa học lớp 11 THPT”, Luận văn thạc sĩ của tác giả
Nguyễn Ngọc Nguyên , trường ĐHSP TP.HCM, 2010.
8. “Biên soạn tài liệu hướng dẫn học sinh tự học môn hóa học lớp 11 Trung
học phổ thông”, luận văn thạc sĩ của tác giả Trần Thị Hiền, trường ĐHSP
TP.HCM, 2011.



môn Hóa học phần Hiđrocacbon không no mạch hở dành cho HS THPT”,


6

Khóa luận tốt nghiệp của Phạm Dương Hoàng Anh , trường ĐHSP TP.HCM,
2006.
5. Phối hợp phần mềm MDMX và MFMX 2004 để tạo trang web hỗ trợ cho học
sinh trong việc tự học môn hóa học lớp 11 nhóm nitơ chương trình phân ban
thí điểm, Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Ngọc Anh Thư, trường
ĐHSP TP.HCM, 2006.
6. “Thiết kế website hỗ trợ việc dạy và tự học chương Halogen lớp 10 THPT”,
Khóa luận tốt nghiệp của Lê Thị Xuân Hương, trường ĐHSP TP.HCM, 2007.
7. “Thiết kế học liệu điện tử chương oxi – lưu huỳnh lớp 10 hỗ trợ hoạt động tự
học hóa học cho HS THPT”, Khóa luận tốt nghiệp của Trịnh Lê Hồng
Phương, trường ĐHSP TP.HCM, 2008.
8. Thiết kế website hỗ trợ việc dạy và tự học chương nhóm oxi lớp 10 THPT,
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Ngô Thị Phương Bích, trường ĐHSP
TP.HCM, 2008.
9. Thiết kế website hỗ trợ việc dạy và tự học phần hóa hữu cơ lớp 11 nâng cao,
Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Liễu, trường ĐHSP TP.HCM, 2008.
10. “Thiết kế Sách giáo khoa điện tử chương “Dung dịch – Sự điện li” lớp 10
chuyên hóa học”, Luận văn Thạc sĩ khoa học giáo dục của Trần Tuyết
Nhung, trường ĐHSP TP.HCM, 2009.
11. Xây dựng website nhằm tăng cường năng lực tự học cho học sinh giỏi hóa
lớp 11, Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Tuyết Hoa, trường ĐHSP
TP.HCM, 2010.
12. Thiết kế ebook hướng dẫn học sinh tự học phần hóa vô cơ lớp 10 chương
trình nâng cao, Luận văn thạc sĩ của tác giả Đỗ Thị Việt Phương, trường
ĐHSP TP.HCM, 2011.

tập mới. Tuy nhiên, với nhiều HS không có điều kiện về cơ sở vật chất thì khó có
thể tiếp cận phương pháp học tập này.
1.2. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ TỰ HỌC
1.2.1. Khái niệm tự học
Theo GS. Nguyễn Cảnh Toàn [29, tr.59-60] : Tự học là tự mình động não, suy
nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…) và có


8

khi cả cơ bắp( khi phải sử dụng cả công cụ), cùng các phẩm chất của mình, rồi cả
động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan ( như trung thực, khách quan,
có chí tiến thủ, không ngại khó, ngại khổ, kiên trì, nhẫn nại, lòng say mê khoa học,
ý chí muốn thi đỗ, biết biến khó khăn thành thuận lợi…) để chiếm lĩnh một lĩnh vực
hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình.
Tự học không có sự hướng dẫn của giáo viên thì HS phải tự chiếm lĩnh kiến
thức thông qua tài liệu, hoạt động thực tế, thí nghiệm…
Tự học có hướng dẫn là hoạt động tự lực của HS để chiếm lĩnh kiến thức với
sự hướng dẫn trực tiếp hoặc gián tiếp của giáo viên thông qua các phương tiện học
tập (tài liệu học tập, tài liệu tra cứu, đĩa VCD, phần mềm dạy học…).
Tự học là một phương thức đào tạo cho mọi đối tượng và là hình thức dạy học
có thể phối hợp với các hình thức dạy học khác, phát huy được tính tích cực chủ
động của người học.
Tự học có ý nghĩa to lớn đối với bản thân người học để hoàn thành nhiêm vụ
học tập của họ đối với chất lượng, hiệu quả của quá trình dạy học – đào tạo trong
nhà trường. Tự học là sự thể hiện đầy đủ nhất vai trò chủ thể trong quá trình nhận
thức của người học. Trong quá trình đó, người học hoàn toàn chủ động và độc lập,
tự lực tìm tòi, khám phá để lĩnh hội tri thức dưới sự chỉ đạo, điều khiển của giáo
viên.
1.2.2. Các hình thức tự học [18, tr.13 – 14 ]

và nâng cao hiệu quả học tập.
1.2.3. Vai trò của tự học [ 8 ]
Tự học có ý nghĩa quyết định quan trọng đối với sự thành đạt của mỗi người,
là con đường tự khẳng định của mỗi người. Tự học giúp cho con người giải quyết
mâu thuẫn giữa khát vọng về học vấn với hoàn cảnh khó khăn của cuộc sống cá
nhân.
Tự học là một giải pháp khoa học giúp giải quyết giữa khối lượng kiến thức đồ
sộ với quỹ thời gian ít ỏi ở nhà trường.
Học tập là một quá trình suốt đời do đó cần phải biết cách tự học, chỉ có như
vậy mới có thể tạo cho HS thích ứng với việc học tập đòi hỏi phải tự học, tự nghiên
cứu như ở Đại học, Cao đẳng.


10

Có vai trò quan trọng đối với yêu cầu đổi mới giáo dục và đào tạo, nâng cao
chất lượng đào tạo tại các trường phổ thông.
Chính bởi vì vậy GV cần phải dạy cho HS biết cách tự học .Đây chính là một
trong những cách giúp HS học tập.
1.2.4. Hệ thống kĩ năng tự học [ 8 ]
Tùy theo môn học mà HS sẽ rèn luyện những kĩ năng tự học phù hợp, tuy nhiên HS
cũng cần có những kĩ năng sau:
− Biết nghiên cứu giáo trình và tài liệu học tập, chọn ra những tri thức cơ bản,
chủ yếu, sắp xếp hệ thống hóa theo một trình tự hợp lí, khoa học.
− Biết sử dụng linh hoạt các hình thức và phương pháp học tập để đạt hiệu quả
học tập cao.
− Xây dựng kế hoạch học tập hợp lí.
− Biết sử dụng các phương tiện học tập đặc biệt là công nghệ thông tin.
− Biết phân tích, đánh giá, lựa chọn thông tin sử dụng.
− Biết kiểm tra, đánh giá chất lượng học tập của bản thân và bạn học.

những mục đích bộ phận tiếp theo được hình thành, dẫn học sinh tới mục đích cuối
cùng là chiếm lĩnh được tri thức khoa học.
Động cơ tự học của học sinh phụ thuộc vào nhiều yếu tố như : thảo mãn nhu
cầu hiểu biết, yêu cầu của xã hội…chính những yếu tố này dẫn đến nhu cầu tự học
để nâng cao học vấn.
Khi động cơ học tập đủ mạnh, tùy vào điều kiện của bản thân để lựa chọn hình
thức, nội dung và xây dựng kế hoạch tự học thích hợp cho mình. Trong quá trình
tiến hành tự học, việc chiếm lĩnh được tri thức sẽ nâng tầm hiểu biết của người học,
làm tăng khả năng thích ứng với công việc và cuộc sống, do đó làm nảy sinh tiếp
ham muốn nâng cao hiểu biết, động cơ học tập được củng cố và nâng lên mức cao
hơn.
Như vậy, động cơ tự học hoàn toàn không xuất hiện một cách ngẫu nhiên do
người khác mang đến mà chỉ có thể nảy sinh một cách có ý thức trong từng cá nhân
nhờ các tác động phù hợp từ bên ngoài chỉ có thể được nâng cao khi quá trình tự
học có hiệu quả.
1.2.6. Chu trình tự học [ 30 ]
− Chu trình tự học của học sinh là một chu trình 3 thời:


12

+ Tự nghiên cứu
+ Tự thể hiện
+ Tự điều tra, tự điều chỉnh
• Thời (1) : Tự nghiên cứu
Người học tự tìm tòi, quan sát, mô tả, giải thích, phát hiện vấn đề, định hướng,
giải quyết vấn đề, tự tìm ra kiến thức mới (chỉ mới đối với người học) và tạo ra sản
phẩm ban đầu hay sản phẩm thô có tính chất cá nhân.
• Thời (2): Tự thể hiện
Người học tự thể hiện mình bằng văn bản, bằng lời nói, tự sắm vai trong các

− Người học tự biết kiểm tra, đánh giá trình độ học vấn của mình.
− Bồi dưỡng hứng thú học tập, lòng say mê nghiên cứu khoa học.
− Học sinh có thể tự học theo khả năng và hứng thú của mình.
− Giúp cho mọi người có thể chủ động trong việc học suốt đời.
1.2.8. Các loại tài liệu tự học
Tài liệu báo chí/ tạp chí: Các loại báo/ tạp chí chuyên ngành theo nhu cầu sử
dụng của người đọc.
Sách : Sách giáo khoa, sách tham khảo, giáo trình, từ điển…
Tài liệu hướng dẫn tự học đối với từng bộ môn (Hóa học, tin học, vật lí…) hay
từng vấn đề nhỏ của môn học (hướng dẫn tự học phần Hóa hữu cơ, Hóa vô cơ, phi
kim…).
Các tài liệu học điện tử: E-book, tạp chí điện tử…
1.2.9. Tác dụng của tài liệu hướng dẫn tự học [ 18, tr.16 – 19 ]
Phát triển năng lực tự học cho HS như:
− Năng lực nhận biết, tìm tòi và phát hiện vấn đề.
− Năng lực giải quyết vấn đề.
− Năng lực xác định những kết luận đúng từ quá trình giải quyết vấn đề.
− Năng lực tư duy trong việc chiếm lĩnh tri thức.
− Năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
− Năng lực đánh giá và tự đánh giá.
1.3. ĐIỀU TRA THỰC TRẠNG TỰ HỌC CỦA HS THPT
1.3.1. Mục đích điều tra
Tìm hiểu thực trạng hoạt động tự học và rèn luyện các kĩ năng tự học bộ môn hóa
học của HS ở trường THPT.


14

1.3.2. Đối tượng điều tra
Chúng tôi đã tổng hợp điều tra 313 HS và 7 GV( 6 GV trường THPT Tân Hiệp và 1

7
8
9
10
11
12
13

Lớp
10A4
11B1
11B4
11B6
11B8
11B10
11B13
12C14
10CB5
10CB6
11CB2
11CB5
11CB6

Số HS
33
38
26
27
37
12

1

THPT Tân Hiệp

6

2

THPT Thạnh Đông

1

1.3.3. Nội dung điều tra
Chúng tôi tiến hành nội dung điều tra theo 2 phiếu: phiếu điều tra GV và
phiếu điều tra HS (phụ lục 1 và 2).


15

 Phiếu điều tra giáo viên: chúng tôi sử dụng 8 câu hỏi về các vấn đề:
− Tìm hiểu về lượng kiến thức mà HS tiếp thu trong tiết học hiện nay.
− Tìm hiểu quan niệm của GV về tự học: tác dụng của việc tự học, mức độ phù
hợp của trình độ HS đến việc tự học, những khó khăn của HS trong việc tự
học.
− Đánh giá của GV về sự cần thiết phải thiết kế tài liệu hỗ trợ tự học.
 Phiếu điều tra HS: chúng tôi sử dụng 7 câu hỏi về các vấn đề:
− Tìm hiểu nhận thức của HS về tự học, vai trò của tự học.
− Tìm hiểu về thời gian và cách tự học của HS.
1.3.4. Kết quả điều tra
1.3.4.1. Kết quả điều tra từ giáo viên

1

14,29%

4

75% - 100%

1

14,29%

Bảng 1.4. Nguyên nhân HS chưa tiếp thu hết lượng kiến thức cần thiết
STT

Nguyên nhân

Số
lượng

Tỉ lệ %

1

Lượng kiến thức quá nhiều

2

15,38%



Bảng 1.5. Sự cần thiết của tài liệu hỗ trợ tự học
STT

Mức độ cần thiết của tài liệu hỗ trợ tự học

Số lượng

Tỉ lệ %

1

Không cần thiết

0

0%

2

Bình thường

0

0%

3

Cần thiết


5
Hệ thống bài tập trong SGK chưa đa dạng, phong
5
phú
Lí do khác
0
xét: Theo số liệu bảng 1.6 thì đa số HS cho rằng lí do phải tự học

STT
1
2
3
4
5
6
7
8
Nhận

Tỉ
lệ %
57,14
57,14
100
100
85,71
71,43
71,43
0
Hóa học

5
14,29 42,86 28,56 14,29
0

14,30

57,14

28,56

28,56

14,30

0

0

0

14,29

28,57

57,14


17

Nhận xét: Theo số liệu trên bảng 1.7, chúng tôi thấy rằng mức độ quan trọng của

3. 3 – 4 giờ

57

18,21

4. 4 – 5 giờ

30

9,59

Dùng phần lớn 1. Đọc lại bài

144

46,01

thời gian tự học 2. Đọc bài mới

38

12,14

Hóa học để

3. Truy cập mạng

18


4. SGK, sách bài tập

95

30,35

Cách học bài và

1. Đọc lướt đề mục

34

10,86

đọc giáo trình

2. Đọc kĩ, suy luận

104

33,23

3. Đọc và ghi chép

117

37,38

4. Đọc kiến thức thấy hứng thú


ngày

Nguồn

tài

liệu

thức