0
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
Nguyễn Thị Thùy Dung
TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO NHÓM CHƯƠNG
NHIỆT HỌC VẬT LÍ LỚP 8
LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
Thành phố Hồ Chí Minh – 2014
1
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
Nguyễn Thị Thùy Dung
TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO NHÓM CHƯƠNG
NHIỆT HỌC VẬT LÍ LỚP 8
Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí
Mã số: 60 14 01 11
LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1.4.3. Tầm quan trọng của phương pháp dạy học theo nhóm .................... 22
1.4.4. Các yếu tố cơ bản của phương pháp dạy học theo nhóm ................. 22
1.4.5. Các hình thức tổ chức hoạt động nhóm............................................ 25
1.4.6. Quy trình tổ chức dạy học theo nhóm .............................................. 34
1.4.7. Ưu, nhược điểm của phương pháp dạy học theo nhóm ................... 39
1.4.8. Một số hình thức tổ chức dạy học theo nhóm trong dạy học Vật lí . 40
1.5. Kết luận chương 1................................................................................... 48
4
Chương 2. XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH DẠY HỌC THEO NHÓM CHƯƠNG
NHIỆT HỌC VẬT LÝ LỚP 8 ............................................................................ 49
2.1. Tổng quan về chương “Nhiệt học” Vật lí lớp 8...................................... 49
2.1.1. Phân tích cấu trúc nội dung của chương .......................................... 49
2.1.2. Mục tiêu của chương ........................................................................ 50
2.2. Soạn thảo tiến trình dạy học theo nhóm chương Nhiệt học ................... 51
2.2.1. Giáo án bài “Các chất được cấu tạo như thế nào”............................ 51
2.2.2. Giáo án bài “Nguyên tử, phân tử chuyển động hay đứng yên” ....... 58
2.2.3. Giáo án bài “Nhiệt năng” ................................................................. 62
2.2.4. Giáo án bài “Dẫn nhiệt” ................................................................... 67
2.2.5. Giáo án bài “Đối lưu – Bức xạ nhiệt” .............................................. 76
2.2.6. Giáo án bài “Công thức tính nhiệt lượng – Phương trình cân bằng
nhiệt” 86
2.3. Kết luận chương 2................................................................................... 94
Chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ........................................................... 95
3.1. Mục đích thực nghiệm ............................................................................ 95
3.2. Nội dung thực nghiệm ............................................................................ 95
3.3. Đối tượng thực nghiệm ........................................................................... 95
3.4. Phương pháp thực nghiệm ...................................................................... 96
KT
Kiểm tra
Nxb
Nhà xuất bản
PHT
Phiếu học tập
Sgk
Sách giáo khoa
THCS
Trung học cơ sở
THPT
Trung học phổ thông
TN
Thí nghiệm
TP HCM
ngoài lớp học………………...…………………………………… …38
Bảng 2.1. Cấu trúc nội dung chương Nhiệt học………………………………..40
Bảng 2.2. Mục tiêu của chương Nhiệt học……………………………………..41
Bảng 3.1. Bảng kết quả học tập môn Vật lí của hai lớp ở HKI…………..…….86
Bảng 3.2. Bảng kết quả thí nghiệm nhóm 1……………………………...…….92
Bảng 3.3. Bảng kết quả thí nghiệm của nhóm 2…………………………….….93
Bảng 3.4. Bảng kết quả thí nghiệm nhóm 3………………………………...….93
Bảng 3.5. Bảng kết quả thí nghiệm của nhóm 4…………………………….….93
Bảng 3.6. Bảng kết quả thí nghiệm nhóm 5……………………………...…….94
8
Bảng 3.7. Bảng kết quả thí nghiệm nhóm 6……………………………...…….94
Bảng 3.8 . Ý kiến của học về những ưu điểm của hoạt động nhóm……...…….95
Bảng 3.9. Ý kiến của học về những những yếu tố để hoạt động nhóm đạt
hiệu quả…………………………………………………………….96
Bảng 3.10. Bảng: Kết quả hoạt động của các nhóm……………………………97
Bảng 3.11. Kết quả đánh giá từng TV trong nhóm…….………………………98
Bảng 3.12. Kết quả học tập của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng bài 18….....99
Bảng 3.13. Kết quả học tập của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng bài 19….....99
Bảng 3.14. Kết quả học tập của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng bài 20…….99
Bảng 3.15. Kết quả học tập của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng bài 21…...100
Bảng 3.16. Kết quả học tập của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng bài 22…...100
Bảng 3.17. Kết quả học tập của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng bài 23…...100
Bảng 3.18. Kết quả học tập của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng bài
cuối chương….……………………………………….…...……..101
Bảng 3.19. Bảng kiểm tra phân phối chuẩn…………………….……………..101
Bảng 3.20. Bảng kiểm định thống kê………….……………………………...102
thế giới.
Tại Việt Nam, phương pháp dạy học theo nhóm cũng đang được nhiều nhà
trường và GV sử dụng, tuy nhiên, vấn đề rèn luyện và phát triển các kĩ năng cho
HS còn ít được các thầy, cô chú trọng.
Hơn nữa, nếu dạy cho HS cách học tập, làm việc một cách có tổ chức, có kế
hoạch cũng như rèn luyện các kĩ năng xã hội cần thiết cho HS ngay từ những
11
cấp học dưới thì sẽ giúp HS học tập và làm việc tốt hơn ở những cấp học cao
hơn.
Chính vì những lý do trên, tôi đã quyết định thực hiện đề tài “Tổ chức dạy
học theo nhóm chương Nhiệt học Vật lí lớp 8”.
2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
− Đối tượng: quá trình dạy học theo nhóm kiến thức chương “Nhiệt học” Vật
lí lớp 8.
− Nội dung: nghiên cứu quá trình tổ chức dạy học theo nhóm kiến thức
chương “Nhiệt học” Vật lí lớp 8.
− Địa bàn nghiên cứu: trường THCS Giồng Ông Tố tại TP.HCM.
3. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu và vận dụng phương pháp dạy học theo nhóm vào chương
“Nhiệt học” Vật lí lớp 8 nhằm giúp HS nắm bắt được nội dung kiến thức của
chương một cách hiệu quả hơn.
Qua hoạt động dạy học theo nhóm giúp rèn luyện HS kĩ năng giao tiếp, kĩ
năng làm việc nhóm; góp phần bồi dưỡng khả năng tư duy; khả năng tự học ở
HS.
4. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
Nếu tổ chức dạy và học theo nhóm các kiến thức của chương “Nhiệt học”
Vật lí lớp 8 một cách hợp lý thì sẽ góp phần giúp HS nắm bắt được nội dung
+ Lên kế hoạch về các nội dung cần quan sát.
+ Trực tiếp quan sát quá trình học tập của HS.
• Phương pháp thống kê toán học:
Dùng phần mềm thống kê để phân tích, xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm.
7. ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI
− Xác định một cách có hệ thống quan điểm lý luận về phương pháp dạy học
theo nhóm, có ý nghĩa sư phạm trong vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở
các cấp học.
13
− Thiết kế quy trình tổ chức dạy học theo nhóm.
− Soạn thảo tiến trình dạy học chương Nhiệt học Vật lí lớp 8 có vận dụng
phương pháp dạy học theo nhóm.
− Tiến hành thực nghiệm sư phạm và chứng minh được tính hiệu quả của
phương pháp dạy học theo nhóm.
8. CẤU TRÚC LUẬN VĂN
Mục lục
Mở đầu
Nội dung: Gồm 3 chương
Chương 1: Cơ sở lý luận
Chương 2: Xây dựng tiến trình dạy học theo nhóm chương Nhiệt học Vật lí 8
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
Kết luận
14
Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN
− 1974-1975: David & Roger Johnson: Learning Together and Alone.
− 1976: Shlomo &Yael Sharan: Small Group Teaching (group investigation).
− 1978: Elliot Aronson: Jigsaw Classroom, Journal of Research &
Development in Education, (Cooperation Issue); Jeanne Gibbs: Tribes .
− 1981, 1983: David & Roger Johnson: Meta-analyses of research on
cooperation.
− 1985: Elizabeth Cohen: Designing Groupwork.
− 1989: David & Roger Johnson: Cooperation & Competition – Theory &
Research.
− 1996: First Annual Cooperative Learning Leadership Conference,
Minneapolis.
Như vậy, qua các giai đoạn hình thành và phát triển của mình, phương pháp
dạy học theo nhóm đã chứng minh được tính hiệu quả của nó trong dạy học.
1.1.2. Những nghiên cứu về hoạt động dạy học theo nhóm ở nước ta
• Luận văn thạc sĩ:
Đề tài “Tổ chức sinh viên học tập theo nhóm trong dạy phần tĩnh điện –
chương trình Vật lí đại cương của trường cao đẳng công nghệ”, của học viên
Hồ Thị Hồng thực hiện năm 2011, đã đưa ra các hình thức tổ chức dạy học theo
nhóm, quy trình làm việc nhóm và vận dụng vào dạy học môn Vật lí ở trường
cao đẳng công nghệ.
Đề tài “Những biện pháp nâng cao chất lượng hoạt động nhóm trong dạy
học hóa học ở trường THPT – lớp 10 chương trình nâng cao”, của học viên
Biện Thị Thùy Dương thực hiện năm 2012, đã đưa ra những vấn đề lý luận của
dạy học theo nhóm và đề xuất một số biện pháp nâng cao chất lượng hoạt động
nhóm trong dạy học hóa học.
16
Đề tài “Tổ chức HS giải bài tập Vật lí theo nhóm trong dạy học chương các
triển của mỗi con người thể hiện ở khả năng tự hoàn thiện mình về cả thể chất và
tinh thần phù hợp với sự vận động của môi trường trong đó có con người sinh
sống” [50, tr.217].
Với phương pháp dạy học theo nhóm, bên cạnh việc học kiến thức, HS còn
được đặt trong môi trường xã hội, cùng nhau làm việc, giải quyết các mâu thuẫn
gặp phải trong các vấn đề học tập cũng như các mâu thuẫn phát sinh trong quá
trình làm việc nhóm. Đó chính là động lực thúc đẩy sự phát triển của HS về cả
mặt tri thức và mặt xã hội.
1.2.2. Cơ sở tâm lý – giáo dục và xã hội học
• Lý thuyết kiến tạo
Thuyết kiến tạo do Jean Piaget xây dựng, theo ông, quá trình phát triển tư
duy gồm quá trình đồng hóa và quá trình điều ứng để tạo ra nhận thức mới.
Trong học tập, sau khi tiếp nhận thông tin mới, HS sẽ gắn kết thông tin này với
các kiến thức đã biết, khi đó sẽ xảy ra quá trình đồng hóa. Có hai khả năng xảy
ra: Nếu thông tin nhận được tương thích hoàn toàn với các kiến thức đã có thì
không có sự điều ứng và HS không thu nhận được kiến thức mới; nếu thông tin
nhận được không tương thích hoàn toàn với các kiến thức đã có thì sẽ xảy ra quá
trình điều ứng, kết thúc thành công quá trình này HS sẽ nhận được tri thức mới.
Như vậy, theo thuyết này HS đóng vai trò là người chủ động tiếp nhận, xử lý
thông tin và GV chỉ là người tổ chức, hướng dẫn giúp HS tiếp nhận các tri thức
mới.
• Lý thuyết nhu cầu
Thuyết nhu cầu do nhà tâm lý học Abraham Maslow xây dựng. Theo ông,
con người có năm nhu cầu: Nhu cầu cơ bản, nhu cầu an toàn, nhu cầu xã hội,
nhu cầu được quý trọng và nhu cầu được thể hiện bản thân. Mỗi nhu cầu có một
vai trò nhất định trong cuộc sống của mỗi con người.
Trong học tập, HS đến trường không chỉ để học kiến thức mà còn để thỏa
mãn các nhu cầu của bản thân.
động do GV đề ra, qua đó tự mình chiếm lĩnh nội dung bài học. Với những hoạt
19
động được đặt trong tình huống thực tế, HS được trực tiếp thảo luận, làm TN,
giải quyết các vấn đề, qua đó nắm được kiến thức và hình thành được các kĩ
năng cần thiết cho bản thân.
Với cách dạy này, GV không chỉ đóng vai trò đơn giản là người truyền đạt
tri thức cho HS mà còn là người tổ chức, hướng dẫn cho HS hành động để đạt
các mục tiêu dạy học đã đề ra [6, tr.61].
− Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học
Hiện nay, phương pháp dạy học tích cực không chỉ được xem là một biện
pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là một mục tiêu dạy học.
Trong thời đại ngày nay, với sự bùng nổ thông tin và sự phát triển nhanh
chóng của khoa học – kỹ thuật, bên cạnh việc dạy các kiến thức thì GV cần quan
tâm dạy cho HS phương pháp học từ cấp tiểu học và ở các cấp học cao hơn càng
phải được chú trọng.
Trong các phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học. Nếu rèn luyện
cho HS phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học sẽ khơi dậy lòng ham học
ở HS và giúp nâng cao kết quả học tập [6, tr.61].
− Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác
Trong một lớp học, các HS có trình độ kiến thức, tư duy không đều nhau
nên khi sử dụng phương pháp tích cực buộc phải chấp nhận sự phân hóa về
cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập. Sử dụng phương pháp tích cực
ở trình độ càng cao thì sự phân hóa càng lớn.
Tuy nhiên, trong học tập không phải mọi tri thức, kĩ năng, thái độ đều được
hình thành từ những hoạt động độc lập cá nhân mà còn có thể được hình thành
từ các hoạt động mang tính tập thể. Học tập theo nhóm làm tăng hiệu quả học
tập, nhất là lúc phải giải quyết những vấn đề gay cấn, hay những vấn đề cần sự
một cách tốt nhất và đạt hiệu quả cao nhất [6, tr.63].
21
1.4. Phương pháp dạy học theo nhóm
1.4.1. Khái niệm
Phương pháp
Phương pháp là một hệ thống với các yếu tố tác động qua lại lẫn nhau, quy
định lẫn nhau và phát triển theo sự biến đổi của khoa học [16, tr.58].
Phương pháp dạy học
Phương pháp dạy học là sự tác động qua lại giữa thầy và trò theo một trình
tự định trước. Trong đó, thầy hướng dẫn tổ chức, trò thực hiện hoạt động nhằm
phát triển nhân cách toàn diện của trò.
Trong phương pháp dạy học gồm hai hoạt động riêng biệt là hoạt động dạy
của GV và hoạt động học của HS. Ứng với hai hoạt động này là hai phương
pháp riêng biệt: Phương pháp dạy của GV và phương pháp học của HS. Phương
pháp dạy của GV là phương pháp tổ chức, phương pháp tác động đến HS nhằm
phát triển toàn diện nhân cách cho HS. Phương pháp học của HS là phương pháp
mà HS tác động lên đối tượng khoa học và chiếm lĩnh chúng [16, tr.59].
Phương pháp dạy học theo nhóm
“Phương pháp dạy học theo nhóm là phương pháp dạy học trong đó GV chia
lớp thành các nhóm HS không đồng nhất làm việc với nhau để cùng nhau hoàn
thành mục tiêu học tập chung và tạo mối quan hệ hợp tác giữa các TV” [51,
tr.29].
Mục tiêu của việc học tập theo nhóm:
− Để nâng cao kết quả học tập của HS.
− Để góp phần hoàn thiện khả năng lý luận của các TV trong nhóm, giúp họ
tự tin hơn.
− Để HS học được các kĩ năng như: Kĩ năng giao tiếp, kĩ năng giải quyết
Yếu tố thứ nhất cho rằng các TV phải gắn kết với nhau vì sự thành công của
mỗi TV góp phần vào sự thành công của nhóm và ngược lại. Môi trường học tập
tích cực sẽ khuyến khích các TV cùng nhau làm việc, chia sẻ thông tin và giúp
23
đỡ nhau để các cá nhân và cả nhóm đều hoàn thành công việc một cách tốt nhất.
Sự phụ thuộc tích cực là yếu tố quan trọng nhất của việc học tập theo nhóm.
Người học phải tin rằng họ sẽ cùng nhau đạt được thành công hoặc phải cùng
nhau nhận thất bại.
Để các TV phụ thuộc nhau một cách tích cực cần phải có các điều kiện sau:
+ Mục tiêu học tập chung: Tất cả các TV trong nhóm cùng tìm hiểu về vấn
đề được giao.
+ Phần thưởng hoặc điểm chung.
+ Phân chia công việc: Mỗi TV trong nhóm được giao một phần nội dung
của bài học và yêu cầu phải hoàn thành phần nội dung của mình.
+ Phân chia vai trò: Các TV trong nhóm sẽ đảm nhận một vai trò như nhóm
trưởng, thư kí, người giám sát, ....
− Yếu tố thứ hai: Trách nhiệm cá nhân (individual accountability)
Yếu tố thứ hai cho rằng trách nhiệm cá nhân chỉ tồn tại khi có sự đánh giá
nhóm và đánh giá cá nhân. Nhóm phải biết được các TV gặp những khó khăn,
thuận lợi gì trong công việc được giao để kịp thời giúp đỡ. Các TV trong nhóm
phải ý thức được rằng họ không thể ngồi không và trông chờ vào người khác.
Mục đích của việc học nhóm là giúp cho các TV phát huy được tối đa khả năng
học tập của bản thân.
Để xây dựng trách nhiệm cá nhân cần phải:
+ Thực hiện KT cá nhân.
+ Không nên chỉ chọn một HS đại diện cho nhóm để trả lời các câu hỏi đưa
ra.
Các HS phải được cho thời gian và phương pháp để phân tích hiệu quả hoạt
động nhóm và đánh giá kĩ năng xã hội các TV trong nhóm.
Quá trình làm việc của nhóm bao gồm:
+ Khuyến khích các nhóm duy trì hoạt động nhóm.
+ Tạo điều kiện để HS học tập các kĩ năng xã hội.
+ Đảm bảo các TV nhận được phản hồi từ các TV khác trong nhóm.
Để hoạt động nhóm diễn ra thành công cần phải:
Copyright: Tài liệu đại học ©