BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

VŨ HỒNG LOAN

VĂN HỌC VIỆT NAM TIẾP NHẬN
VĂN HỌC XÔ VIẾT

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2005



LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả
nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ cổng trình nào
khác.
VŨ HỒNG LOAN

Tác giả luận án

3


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .....................................................................................................3
MỤC LỤC .................................................................................................................4
MỞ ĐẦU ...................................................................................................................6
01. Sự cần thiết của đề tài và mục đích nghiên cứu ..................................................... 6

3.1 - Dấu ấn của văn học Xô viết trong sáng tác văn học Việt Nam giai đoạn 1945 1975 ............................................................................................................................. 101
3.2 - Hệ quả của sự ảnh hưởng ................................................................................. 115
3.2.1. Một nền văn học giàu tinh thần sử thi .......................................................... 115

5


MỞ ĐẦU

01. Sự cần thiết của đề tài và mục đích nghiên cứu
Văn học Việt Nam trong quá trình phát triển đã trải qua nhiều giai đoạn, mỗi giai
đoạn - phụ thuộc vào điều kiện và đòi hỏi cụ thể của thời đại - có diện mạo đặc trưng và
giá trị riêng của mình. Văn học từ sau Cách mạng tháng Tám được coi là một "giai đoạn
mở đầu cho một thời kỳ văn học mới chưa có tiền lệ" [120: 10] - một nền văn học được
sinh ra, tồn tại và phát triển trong hoàn cảnh chiến tranh giải phóng dân tộc, thống nhất
đất nước và từng bước xây dựng chủ nghĩa xã hội, một nền văn học có "sự biến đổi toàn
diện từ mối quan hệ văn học với đời sống nhà văn và công chúng, đến quan niệm nghệ
thuật, các thể tài, thể loại và thỉ pháp''[120:11], đồng thời cũng là một nền văn học "bước
đầu xây dựng theo mô hình mới, chưa có kinh nghiệm bao nhiêu, do đó khó tránh khỏi
những lệch lạc ấu trĩ" [134: 48]. Trong quá trình hình thành và phát triển một nền văn
học với những đặc điểm nêu trên có sự ảnh hưởng không nhỏ của quan hệ quốc tế. Quan
hệ quốc tế đó trong vài thập niên vừa qua chủ yếu thu gọn trong phạm vi ảnh hưởng của
phe XHCN, trước hết là Liên Xô.
Tổng kết và khép lại thế kỉ XX, văn học Việt Nam thế kỉ XXI trong tiến trình hoá
nhập với văn học hiện đại thế giới không thể không mang theo trong hành trang của mình
những thành qua và kinh nghiệm của quá khứ vẫn còn mới nguyên. Có thể nói, đây là
thời điểm đã đủ độ lùi của thời gian, đã bắt đầu hội đủ những nhân tố để chúng ta, với
một tinh thần cầu thị và ý thức dân tộc, nhìn lại và đánh giá toàn diện, khách quan một
thực trạng lịch sử rất đáng trân trọng của chúng ta, đồng thời rút ra những bài học thiết
thực nhất cho quá trình hội nhập với cộng đồng quốc tế, trước hết là tiếp tục mối quan hệ

được đánh giá "là thời kỳ phát triển độc tôn của lý luận văn học và mỹ học hiện thực xã
hội chủ nghĩa" [198: 13]. Văn học thành thị miền Nam cùng thời gian này cũng nằm
trong tầm khảo sát của luận án, nhưng ở mức độ ít hơn, vì dòng văn học này tiếp nhận
văn học Xô viết ở khía cạnh khác, chịu ảnh hưởng về lý luận văn học, trong sáng tác văn
học không quan sát thấy rõ rệt.
7


Văn học Xô viết hiện diện và có những tác động đến văn học Việt Nam trong cả các
giai đoạn trước 1945 và sau 1975, nhưng không rõ rệt như thời kỳ chúng tôi xác định.
Nếu như những tác động của nó trong giai đoạn trước 1945 còn lẻ tẻ, chưa thành hiện
tượng có tính hệ thống, quy mô, thì những tác động và ảnh hưởng của nền văn học đó
trong thời kỳ sau 1975, nhất là từ thời kỳ Đổi mới văn học, tuy vẫn tiếp tục bền bỉ, nhưng
không còn đậm đặc và mang tính "thuần nhất" nữa. Cuộc giao lưu của văn học Việt Nam
đã mở rộng hơn phạm vi đóng khung trước đây. Tuy nhiên giai đoạn trước 1945 và giai
đoạn sau 1975 sẽ luôn được chúng tôi dùng để đối chiếu trong khi đặt đối tượng nghiên
cứu trong tiến trình của văn học Việt Nam trong thế kỉ XX - kỉ nguyên nó gia nhập vào
dòng chảy của văn học hiện đại thế giới.
0.2.2 - Đối tượng và phạm vi khảo sát thứ hai của chúng tôi là văn học Xô viết từ
1917 đến 1991 trong sự tiếp nhận của người Việt Nam, với diện mạo chủ yếu mà nó trình
diện trước công chúng nước ta giai đoạn 1945- 1975.
Nền văn học Nga vĩ đại thế kỉ XX là một chỉnh thể nghệ thuật đa dạng và phức tạp,
được cấu thành từ nhiều bộ phận, đại thể là từ ba bộ phận lớn sau:
- Văn học Nga đầu thế kỉ XX.
- Văn học Nga Xô viết (dòng văn học chủ lưu của nền văn học Nga trong thời kỳ
tồn tại xã hội Xô viết, được tính từ 1917 đến 1991).
- Văn học Nga Hải ngoại (dòng văn học do nhiều thế hệ Nga lưu vong viết).
Chúng tôi sẽ chỉ khảo sát bộ phận văn học Xô viết trong sự tiếp nhận của người
Việt Nam. Ngay trong bộ phận này, xét về một số phương diện và tính chất, cũng không
phải là một nền văn học "thuần nhất" theo nguyên tắc sáng tác hiện thực XHCN. Nhưng

thiết phải đặt nó trong hoàn cảnh lịch sử - xã hội -chính trị cụ thể cũng như ương tiến
trình văn học nước nhà thế kỉ XX đang vươn mình nỗ lực hoá nhập với văn học hiện đại
thế giới. Cái được, cái chưa được của nó cần phải khách quan nhìn nhận trong những
đóng góp mới và riêng mà nó đem đến cho tiến trình văn học dân tộc, trong đó những tất
định của hoàn cảnh luôn đáng được lưu tâm.
Xác định phạm vi nghiên cứu như vậy, chúng tôi chủ yếu sẽ tham khảo và sử dụng
các loại tài liệu sau đây:
10


- Những công trình nghiên cứu văn học hiện đại Việt Nam, văn học Xô viết , cũng
như những văn bản tác phẩm của hai nền văn học có liên quan đến đề tài. Trong nhóm tài
liệu này chúng tôi chú ý nhiều nhất đến một số công trình của các nhà nghiên cứu uy tín
như Đặc điểm cơ bản của nền văn học mới Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975. Quá trình
hiện đại hoá của văn học Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX của Nguyễn Đăng Mạnh, Mấy
ghi nhận về sự đổi mới tư duy nghệ thuật và hình tượng con người trong văn học ta
thập kỉ qua, Lý luận và phê bình văn học của Trần Đình Sử, Thách thức của sáng tạo,
thách thức của văn hoá của Lê Ngọc Trà, Văn học và hiện thực của Phong Lê, Văn học
Việt Nam trong thời đại mới của Nguyễn Văn Long, Văn học Xô viết thời gian gần đây
của Hoàng Ngọc Hiến... Vai trò của văn học Xô viết trong việc đổi mới xã hội Xô viết
của E.p. Chelyshev...
- Những trước tác kinh điển và công trình nghiên cứu macxít về văn hóa văn học,
như K.Marx, F.Engels, Lenin về văn học và nghệ thuật, Đề cương về văn hoá Việt
Nam của Trường Chinh, KMarx - F.Engels, V.LLenin và một số vấn đề lí luận văn
nghệ của Hà Minh Đức...
- Những tài liệu đề cập đến vấn đề giao lưu văn hoá, văn học Việt Nam - Nga như
Đôi nét cơ bản về giao lưu văn hoá Việt Nam - Thế giới từ sau Cách mạng tháng Tám
của Phạm Vĩnh Cư, Bước đầu tìm hiểu quá trình phổ biến văn học Xô viết ở Việt Nam,
cỗ xe tam mây Không phải của riêng ai của Thúy Toàn...
- Những bài viết về lý thuyết tiếp nhận văn học, văn học so sánh của các tác giả

lưu văn học Việt Nam - thế giới từ sau Cách mạng tháng Tám (1995) cũng đặt ra
những vấn đề ảnh hưởng văn học, nhưng nhìn sự ảnh hưởng ấy rộng hơn, ở cả phương
diện lý luận, cơ chế nhà nước và bình diện văn hoá. Đó là cách đặt vấn đề khoa học nhằm
lý giải khách quan, toàn diện và hiệu qua về những hiện tượng "văn hoá phi vật chất".
Chỉ ra những thành tựu rực rỡ mà văn học Việt Nam đạt được trong mối giao lưu văn hoá
Nga Xô viết, Phạm Vĩnh Cư không ngần ngại chỉ ra những mặt hạn chế của quá trình tiếp
nhận. Đó là sự chưa thật sự thấu hiểu của chúng ta về văn hoá, văn học Nga Xô viết và
một cách tiếp nhận, ảnh hưởng "thiếu tinh thần độc lập tự chủ". Vì lợi ích lâu dài của mối
bang giao hai nước, ông khẩn thiết đòi hỏi: "Chúng ta phải khám phá lại nền văn hoá ấy,
tiếp thu lại kho tàng tinh hoá của nó, hiểu nó đến tận gốc và thiết lập quan hệ đối thoại,
đối tác với nó" [28: 604].

14


Đồng quan điểm trên, Hoàng Ngọc Hiến trong Về vấn đề nghiên cứu ảnh hưởng
của văn học nghệ thuật Xô viết tới văn học nghệ thuật của ta (1996) cũng đề nghị
nghiên cứu ảnh hưởng của văn học Xô viết cần phải lưu ý ba vấn đề: 1).Về thiết chế quản
lý văn học, 2). Về lý luận và tư tưởng, 3). Về phương diện các tác phẩm. Sau khi phân
tích sự cần thiết của phường hướng trên, Hoàng Ngọc Hiến kết luận: "Tóm lại, nghiên
cứu ảnh hưởng của văn học nghệ thuật Xô viết, không thể chỉ giới hạn ở ảnh hưởng của
những tác phẩm. Cần nghiên cứu cả lĩnh vực thiết chế và lĩnh vực lý luận, tư tưởng thì
mới thấy rằng trong đời sống văn hoá xã hội ta thời kỳ vừa qua, văn hoá Xô viết có ảnh
hưởng toàn diện và to lớn trong đó có những tác động tích cực rất lớn, sâu sắc đồng thời
cũng có những mặt tiêu cực" [73: 92].
Tiếp thu các ý kiến có tính chất chỉ dẫn của các nhà phế bình và nghiên cứu văn
học, dưới sự chỉ đạo của hai giáo sư hướng dẫn Mai Quốc Liên và Nguyễn Văn Hạnh,
chúng tôi xây dựng luận án của mình thành những bộ phận cấu thành của quá trình và
tổng thể tiếp nhận, đi từ ảnh hưởng cơ cấu thiết chế, lý luận tư tưởng đến ảnh hưởng
trong đời sống xã hội và đến sáng tác văn học. Với phương hướng ấy và với quy mô có

ra cái nhìn khái quát về phạm trù độc giả hết sức đa dạng, phức tạp, đầy khả thể biến
động của thời kỳ ấy.

0.6 - Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
Luận án cố gắng đưa ra một cái nhìn tổng thể về những tiền đề xuất hiện ở nước ta
tạo điều kiện cho việc tiếp nhận văn học Xổ viết. Những lập luận của luận án chứng minh
rằng xu hướng phát triển văn học cách mạng từ sau 1945 là một sự lựa chọn tự nguyện,
có ý thức, xuất phát từ yêu cầu nội tại và nhiệm vụ chính trị của một giai đoạn mới trong
lịch sử. Điều này cần thiết cho việc lý giải về sự gắn bó tương tác nhiều mặt trong mối
quan hệ Việt Nam - Liên Xô, cũng như về tác động sâu sắc của văn học Xô viết trong
nhiều lĩnh vực văn hoá - xã hội Việt Nam. Trong mối quan hệ này Việt Nam mãi mãi sẽ
ghi nhận sự giúp đỡ ân tình to lớn chưa từng có của một quốc gia anh em đối với mình.
Mối bang giao kéo dài hơn nửa thế kỉ này có tác động lớn đến sự thay đổi diện mạo văn
hoá Việt Nam, từ đội ngũ trí thức, tính chất công chúng đến các bước vận động của đời
sống vật chất tinh thần xã hội.

16


Trên cơ sở những lập luận trên, luận án cho thấy văn học Việt Nam, với ý thức tự
nguyện, đã tiếp thu hầu hết mô hình, thiết chế văn học ở Liên Xô cũng như các
paradigme (bộ khung các khái niệm cơ bản) lý luận Xô viết.
Quan niệm rằng ảnh hưởng văn học là khâu quan trọng của quá trình tiếp nhận, luận
án đặt ra nhiệm vụ khảo sát sự tiếp nhận văn học Xô viết ở Việt Nam đã diễn ra cụ thể
như thế nào ở phương diện thực hành quan trọng bậc nhất của đời sống xã hội là sáng tác
văn học. Luận án chủ trương không đi sâu vào đối chiếu cụ thể một số tác giả, tác phẩm
chuyên biệt nào, mà cố gắng đưa ra cái nhìn tổng quát về sự ảnh hưởng dẫn đến những
đặc điểm, hệ quả gì cho văn học Việt Nam.
Đứng trước những thách thức mới của nhu cầu hội nhập văn hóa, vì một nền văn
học theo định hướng XHCN đậm đà bản sắc dân tộc, chúng tôi coi việc nghiên cứu đề tài

châu Á lại thấy đó là con đường phù hợp và hiện thực nhất của mình: cuộc cách mạng vô
sản, biến người lao động thành những chủ nhân của đất nước - một sự đổi đời vĩ đại nhất
trong lịch sử tiến hóa của nhân loại. Và giữa bầu trời Việt Nam còn tăm tối ấy, cách
mạng và văn học Nga Xô viết đã đến, doi một ánh sáng mới, - "ánh sáng từ phương Bắc
tới", - đầu đề một bài viết của học giả Đặng Thai Mai [131], - vào đời sống tinh thần xã
hội. Và ánh sáng đó là nguyện vọng, là ước mong của người dân mất nước, mong mỏi
một con đường giải thoát.
Bước sang thế kỉ XX, văn hóa phương Tây du nhập vào nước ta dưới nhiều hình
thức, trong đó con đường vào của văn hóa Nga - Xô viết đem đến một ấn tượng đặc biệt.
Đó không phải là sự khuất phục do vũ lực hay đồng tiền mà là sự chinh phục của tư duy
khoa học, của cả một kho tàng văn học nghệ thuật được chiếu sáng bởi tư tưởng nhân văn
- một sự chinh phục trí tuệ và trái tim. Đặng Thanh Lê lưu ý đến tính khác biệt trong
18


bước khởi nguyên cho mối quan hệ văn hóa giữa Việt Nam với Nga-Xô viết: "Có thể nói,
gương mặt Puskin, Tolstoi, Maiakovskiy Fadeev... đến với tâm hồn Việt Nam không bị
phản quang bởi mối quan hệ xâm lược - bị xâm lược, mối quan hệ thống trị - bị thống trị.
Ngược lại, trước khi nhận diện được chiều sâu triết lí và về vẻ đẹp ngôn từ triết học, văn
học Trung Quốc và Pháp, trước khi có thể tiếp cận một cách hệ thống, toàn diện văn hóa
và văn học Mỹ, Việt Nam phải đối đầu với cung tên của Trung Quốc cổ xưa, súng đạn
của Pháp thời hiện đại và B52 của Mỹ đương đại." [100: 4].
Những thành tựu của nhà nước Liến Xô đã khích lệ nhân dân Việt Nam tin tưởng
vào một xã hội tương lai tốt đẹp. Nước Nga Xô viết chỉ một thời gian ngắn sau Cách
mạng tháng Mười 1917 đã nhanh chóng vươn lên, trở thành một cường quốc lớn mạnh,
chiến thắng trong Đệ Nhị Thế Chiến, giải phóng nhiều dân tộc châu Âu, mở đường cho
các dân tộc thuộc địa ở các châu lục khác, trong đó có Việt Nam, vùng lên. Nước Nga Xô
viết với chế độ ưu việt đã trở thành ước mơ của người dân Việt thuộc địa (như từng được
thể hiện trong câu thơ nổi tiếng của Tố Hữu "Lão ngồi mơ nước Nga", hay như trong bài
hát Mơ Liên Xô vắt phổ biến trước kia). Được sự hỗ trợ và khích lệ bởi chiến thắng của

vấn đề văn học của Liên Xô đang xây dựng chủ nghĩa xã hội phát triển mà nó đang là
những vấn đề nóng hổi của văn học Việt Nam. Việt Nam không cần phải chờ 30 hay 50
năm xây dựng chủ nghĩa xã hội mới đặt được và giải quyết mà vấn đề mà Liên Xô đang
đặt ra." [44].
Những tương đồng, những mối dây thân thiết ấy khiến người Việt Nam, rất tự
nhiên, tiếp nhận mô hình, hiện tượng văn hóa - chính trị - xã hội Liên Xô như một điều gì
đó gắn bó cốt tử, một thái độ vừa thân thương vừa ngưỡng mộ, "vừa là đồng chí vừa là
anh em". Những năm đầu cách mạng, nhân dân ta đã được nuôi dưỡng trong tinh thần
đoàn kết gắn bó với Liên Xô và Trung Quốc, coi họ là những dân tộc lớn tràn đầy ý chí
cách mạng và tình cảm quốc tế vô sản. Tình cảm ấy được thể hiện bằng hành động cụ
thể: "Khi Việt Nam thiết lập quan hệ ngoại giao với Liên Xô, Trung Quốc, Chế Lan Viên
đã sáng tác một bài thơ lớn với những câu thơ dài dồn dập tựa là sóng biển, như reo lên,
tràn đầy sảng khoai để chào mừng sự kiện vĩ đại này." [76: 73]. Để chuẩn bị lễ khai
giảng trường Trung học Nguyễn Văn Tố (trường Trung học kháng chiến đầu tiên của
Nam bộ) Hoàng Xuân Nhị đã thức thâu đêm mấy hôm liền để phiên dịch vở kịch Vấn đề
21


Nga củaC. Simonov. Trong khung cảnh ấy ông đã ghi nhận những tình cảm tự hào về đất
nước anh em: "Tôi nghĩ đến nhiều và hào hứng đến Cách mạng tháng Mười, Lênin vĩ đại,
đến đất nước Liên Xô, một phần sáu địa cầu, mênh mông, hiên ngang, hùng vĩ cả một đất
trời từ phía Đại Tây Dương đến tận Thái Bình Dương, lại giáp cả Bắc Băng Dương kì lạ
nữa... Tôi nghĩ đến xã hội, những người dân Xô viết lộng gió bốn phương, đến Gorki,
Maiakovski, những nhà văn, nhà thơ, nghệ sĩ và những nhà bác học Xô viết nổi tiếng
khắp thế giới... Đúng, Cách mạng tháng Mười tuyệt diệu, chiến thắng tuyệt diệu đập tan
chủ nghĩa phát xít, bản thân Liên Xô là ánh sáng lớn giữa thế gian, là công ơn lớn cho
toàn nhân loại" [151: 365].
Người Việt Nam hết lòng ngưỡng mộ nền văn học Xô viết, một nền văn học đầy
những thành tựu vẻ vang, coi đó là "nền văn học tiêu biểu nhất cho thế giới hiện nay"
[161], là nền văn học "hơn hẳn bất cứ nền văn học nào" [158] và: "Văn học Liên Xô [...]