BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Ngô Hồng Dạ Thảo

NGHỆ THUẬT KẾT CẤU TRONG
TIỂU THUYẾT “BÁC SĨ ZHIVAGO”
CỦA B. PASTERNAK
Chuyên ngành: Văn học nước ngoài
Mã số
: 60 22 30

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS. TS. TRẦN THỊ QUỲNH NGA

Thành phố Hồ Chí Minh, 2012


LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi.
Các tài liệu sử dụng trong luận văn này có nguồn gốc rõ ràng. Những đánh giá
nhận định trong luận văn do cá nhân tôi nghiên cứu trên những tư liệu xác
thực.

Tác giả
Ngô Hồng Dạ Thảo



1.2.3. Cặp đối lập ánh sáng và bóng tối ................................................................... 49
CHƯƠNG 2 : NGHỆ THUẬT KẾT CẤU VÀ VIỆC TỔ CHỨC KHÔNG
GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT ........................................ 55
2.1. Không gian nghệ thuật ...................................................................................... 55
2.1.1. Không gian địa lí ............................................................................................ 57
2.1.2. Không gian tâm tưởng.................................................................................... 65
2.1.3. Không gian thiên nhiên .................................................................................. 71
2.2. Thời gian nghệ thuật ......................................................................................... 82
2.2.1. Thời gian lịch sử ............................................................................................ 83
2.2.2. Thời gian tâm lí .............................................................................................. 85
2.2.3. Thời gian vật lí ............................................................................................... 91
CHƯƠNG 3 : NGHỆ THUẬT KẾT CẤU VÀ VAI TRÒ TỔ CHỨC CỐT
TRUYỆN VÀ CÁC YẾU TỐ NGOÀI CỐT TRUYỆN ................ 97
3.1. Cốt truyện của tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago ........................................................ 97
3.1.1. Cốt truyện đa tuyến ...................................................................................... 100
3.1.2. Hạt nhân liên kết cốt truyện ......................................................................... 106


3.2. Các yếu tố ngoài cốt truyện ............................................................................. 112
3.2.2. Đàm thoại ..................................................................................................... 114
3.2.2. Những bài thơ của Zhivago .......................................................................... 119
KẾT LUẬN ...................................................................................... 131
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC


DẪN LUẬN


1. Lý do chọn đề tài

khám phá. Trong công trình này, chúng tôi không xem xét lại “vụ án Bác sĩ
Zhivago”, mà đi vào khai thác giá trị thẩm mỹ của tiểu thuyết. Vì thế đề tài
nghiên cứu của chúng tôi là “Nghệ thuật kết cấu của tiểu thuyết Bác sĩ
Zhivago”.
Việc khảo sát, nghiên cứu tiểu thuyết về phương diện kết cấu sẽ làm
sáng tỏ cái hay cái đẹp của tác phẩm, khẳng định giá trị và trả lại cho tiểu
thuyết vị trí tương xứng. Đồng thời, đề tài khẳng định nhân cách và bản lĩnh
sáng tạo của nhà nghệ sĩ thiên tài – “người đi trước thời đại”, hiểu rõ hơn thế
giới nghệ thuật và tài năng của nhà văn B.Pasternak. Đề tài có ý nghĩa văn
học sử, ý nghĩa lý luận và thực tiễn trong công tác nghiên cứu, giảng dạy học
tập chuyên môn, trong quá trình tiếp nhận, giao lưu với tinh hoa văn hóa thế
giới.
Trải qua bao thăng trầm của cuộc sống, tên tuổi của B.Pasternak vẫn
được người đọc nhớ đến. Tìm đến với B.Pasternak như để minh chứng thêm
một điều “Nghệ thuật là vĩnh hằng” và chỉ có những gì thật sự là giá trị mới
bền vững theo thời gian như thế. Cuộc đời đầy thăng trầm của một nhà thơ
thiên tài, giàu tình yêu cuộc sống, thánh thiện là bài học cho tất cả chúng ta để
ngân mãi khúc ca về sự vĩnh hằng:
“Nhưng cho dù cái chết cận kề
Ta vẫn tin: có một ngày sẽ đến
Sức mạnh của hận thù và đê tiện
Sẽ cúi đầu trước tính thiện, lòng nhân”.


(Giải Nobel – Pasternak)
Những vần thơ dạt dào sức sống đưa người đọc đến với cuộc đời sống
động, tràn ngập hạnh phúc, và sự lạc quan tin tưởng về sự vĩnh hằng của tình
yêu bao la. Trước hết là tình yêu mãnh liệt và tha thiết với tổ quốc của nhà thơ
– nước Nga như Anna Akhmatova nhận xét: “Và toàn bộ dải đất này đều là di
sản của ông, ông đã chia sẻ hết thảy mọi thứ với chính dải đất ấy” [17, tr.21].

bài thơ chọn lọc cùng những tư liệu về Pasternak ấn hành tại Việt Nam. Đây
cũng là kết thúc có hậu cho những người yêu mến Pasternak nói riêng và nền
văn học Nga nói chung.
Nhà văn B.Pasternak được đưa vào giảng dạy hạn chế ở một số trường
Đại học Việt Nam và cho tới nay chưa có một giáo trình nào (dành cho sinh
viên chuyên ngành Ngữ văn) đề cập đến B.Pasternak như một hiện tượng văn
học từ Văn học Xô Viết của Nguyễn Hải Hà – Đỗ Xuân Hà đến Lịch sử văn
học Nga của các tác giả Đỗ Hồng Chung, Nguyễn Hải Hà, Hoàng Ngọc Hiến.
Liên quan đến tác phẩm của Pasternak, nhất là tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago có
nhiều cách nhìn nhận, đánh giá khác nhau, thậm chí trái ngược nhau. Điều
này càng khẳng định cuốn tiểu thuyết vẫn là sự bí ẩn, cần sự kiến giải phù
hợp.
Việc tiếp nhận tác phẩm Bác sĩ Zhivago ở các đô thị miền Nam được đề
cập trong công trình “Văn học Nga – Xô Viết tại các đô thị miền Nam Việt
Nam giai đoạn 1954 - 1975”. Ở công trình này, thông qua phân tích nhiều xu
hướng đa dạng và phức tạp trong việc tiếp cận nền văn học Nga của văn nghệ
miền Nam, tác giả Phạm Thị Phương chỉ ra hai luồng tiếp nhận Bác sĩ
Zhivago như sau:
Bên cạnh nhiều ý kiến cho rằng Bác sĩ Zhivago là một tác phẩm viết ra
là nhằm chống đối chính quyền Xô Viết, có những ý kiến khác lại đề nghị


không nên nhìn vấn đề đơn thuần như thế. Họ coi tác phẩm như một hình
thức triết lý về con người và cuộc sống [50, tr.24].
Đồng thời, tác giả công trình cũng cho rằng cùng thời đó ở miền Bắc, ít
ai công khai nhận định như thế về tác phẩm của Pasternak. Qua đó, chúng tôi
nhận thấy nhìn chung việc tiếp nhận và nghiên cứu về Bác sĩ Zhivago ở miền
Nam lẫn miền Bắc giai đoạn 1945 – 1975 vẫn rất thận trọng và dè dặt (dù
miền Nam có công khai hơn).
Thời gian gần đây, việc tiếp nhận Pasternak thuận lợi hơn. Nhiều bài viết

ích kỷ kiểu trí thức trong thời đại Cách mạng. Khi đưa ra lời chỉ trích này,
Uronov đã không thấy rõ tính chất kế thừa và sáng tạo của Pasternak.
Sự phủ định tiểu thuyết còn xuất phát từ cái ngẫu nhiên bởi lẽ tác phẩm
của Pasternak có quá nhiều chi tiết vụn vặt không cần thiết. Trong đó, nhận
xét của P.Gorenlov trong “Suy ngẫm về tiểu thuyết” có liên quan trực tiếp về
vấn đề kết cấu: “tiểu thuyết mất tính chỉnh thể, toàn vẹn, sa vào sự liệt kê theo
kiểu toán học” [26, tr.7].
Trong bài viết “Pasternak – Những vần thơ dạt dào sức sống”, Ilya
Ehrenburg đã thẳng thắn phủ nhận sự thành công của tác phẩm khi tác giả:
“khắc họa hàng chục nhân vật trong tiểu thuyết, khắc họa thời đại, tái hiện
cái không khí thời nội chiến, làm sống lại những cuộc đối đáp trên xe lửa –
bởi lẽ anh chỉ nhìn thấy và nghe thấy chính mình” [27, tr.35]. Pasternak cảm
nhận được thiên nhiên, tình yêu, được Goethe, Shakespeare, nhưng theo nhà
nghiên cứu Ilya:
lịch sử thì anh không tài nào cảm nhận được, anh nghe được cả những
âm thanh mà nhiều người không nghe thấy, anh nghe được cả nhịp đập


của con tim lẫn tiếng cỏ cây đang lớn ngoài kia; ấy thế nhưng tiếng
bước chân của thời đại đang đi thì anh không hề nghe thấy [27, tr.32].
Lời đánh giá trên phủ nhận tính chân thật của tiểu thuyết bởi Iyia
Ehrenburg cho rằng Pasternak đã thể hiện những điều mà nhà văn “chưa từng
nhìn thấy, chưa từng nghe thấy bao giờ”.
Ở khuynh hướng khẳng định, nhiều nhà nghiên cứu nhìn nhận những
đóng góp của Pasternak về phương diện nội dung lẫn hình thức nghệ thuật hai bình diện chính theo quan niệm kết cấu nghệ thuật và không ít những lời
biểu dương tán thưởng.
Trước hết, về phong cách nghệ thuật, nhiều nhà nghiên cứu nhận thấy
mối quan hệ mật thiết giữa thơ và văn xuôi trong tác phẩm như biểu hiện sự
độc đáo riêng của Pasternak. Lời giới thiệu mở đầu trong tiểu thuyết Bác sĩ
Zhivago của nhà xuất bản Phụ nữ nhắc đến sự kiện năm 1958, Viện hàn lâm

trong bản dịch, phần nào cũng hao hụt ít nhiều. Tuy nhiên người đọc vẫn
nhận thấy tác giả là một thi sĩ. Nhiều đoạn tả cảnh thiên nhiên, cảnh
rừng núi, lúc tuyết phủ, cảnh hoàng hôn, lúc đêm khuya thanh vắng, có
thể nói là tuyệt diệu [61].
Theo Hoàng Văn Chí, mặc dù nội dung tác phẩm có nhiều ý phản bác xã
hội, nhưng không nên xem đây là cuốn sách “chống Cộng”: “Chúng ta không
nên quên rằng đó là một thiên tiểu thuyết, không phải là một cuốn khảo luận
chính trị” [61].
Tuyển tập “Boris Pasternak – Con người và tác phẩm” ra đời vào năm
1988, tập hợp nhiều bài nghiên cứu về tiểu thuyết, Viện sĩ D.S.Likhachov có
bài viết “Suy ngẫm về cuốn tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago” đã chỉ ra sai lầm của
việc nghiên cứu về B.Pasternak trước đây. Hình thức, ngôn ngữ quen thuộc,
ổn định vững vàng của Bác sĩ Zhivago thuộc về các truyền thống của tiểu


thuyết Nga thế kỷ XIX. Chính vì sự gần gũi với hình thức cổ điển “buộc
người ta giẫm theo lối mòn, tìm ở nó cái không có, còn cái nó có thì lý giải
theo tiểu thuyết truyền thống (chỉ thấy chất văn xuôi) không thấy chất thơ
trong thái độ đối với thực tại” [31, tr.130]. Những người nghiên cứu trước
không thấy cách “tiếp cận những sự kiện lịch sử” riêng biệt của nhà thơ.
Likhachov nhận định Bác sĩ Zhivago là thể tự sự - một thứ tự sự kì lạ - trong
đó vắng mặt những yếu tố bên ngoài trùng với cuộc sống có thực của tác giả.
Hà Thị Hòa trong luận án “Cái ngẫu nhiên trong tiểu thuyết Bác sĩ Jivago của
B.Paxternak” cũng cho rằng Pasternak lí giải lịch sử bị cảm xúc trữ tình che
lấp: “một tiểu thuyết sử thi, tiểu thuyết thơ trữ tình diễn tả hết thảy mọi điều
diễn ra xung quanh thông qua lăng kính của một trí tuệ siêu việt” [26, tr.13].
Nguyễn Hải Hà trong bài viết “Nhìn lại văn học Nga thế kỷ XX” (Tạp
chí Văn học số 3- 1995) khẳng định thêm:
Đây không phải là tác phẩm chống Cộng như có thời người ta – kể cả
những kẻ chưa đọc tiểu thuyết này nhưng phao tin để truy bức tác giả.

biểu có thể xem lời nhận xét của V.Brioussov trong bài viết “B.Pasternak –
Câu thơ và bài thơ” như một sự giải đáp về sự khám phá lịch sử độc đáo của
tác giả tiểu thuyết:
Pasternak không đặc biệt viết về cách mạng, nhưng - có lẽ chính ông
cũng không biết nữa – những câu thơ ông viết được nuôi dưỡng bởi tinh
thần thời đại; thái độ của Pasternak không bắt nguồn từ sách vở cũ; thái
độ ấy bày tỏ chính bản chất của nhà thơ, và chỉ có thời đại chúng ta mới
sản sinh ra nhà thơ ấy. Do bản chất tài năng và quan niệm của ông về
vai trò của nghệ thuật, Pasternak không thuộc về cách mạng. Thái độ
của ông không tương xứng với tình thế lịch sử cụ thể, mà xác định bởi
một lý tưởng trừu tượng về sự hoàn hảo tinh thần [53, tr.43].


Sự đánh giá trên gợi cho người viết hướng mới trong nghiên cứu khám
phá tác phẩm, cần nhìn nhận tác phẩm gắn liền với chủ thể sáng tạo của nó,
với hoàn cảnh ra đời cùng với những yêu cầu nhất định về thiên chức sáng tạo
nghệ thuật mà không chỉ Pasternak mà cả văn học nghệ thuật đã đặt ra. Bác sĩ
Zhivago rõ ràng là cuốn sách của một nhà thơ nhưng là “một nhà thơ không
bao giờ khuất phục trước những quy phạm mà tiểu thuyết đòi hỏi, trước
những quy tắc làm ông ta khó chịu” (Hà Thị Hòa). Vừa tiếp nhận truyền
thống vừa sáng tạo, Pasternak đã tìm hướng đi riêng cho cuốn tiểu thuyết đầy
tâm huyết của mình.
Cùng nhận định về phong cách thể loại, V.Rubacov cho rằng: “đánh giá
tiểu thuyết theo những tiêu chuẩn của chủ nghĩa hiện thực – tâm lí xã hội với
những nguyên nhân tỉ mỉ của các sự kiện và nghiên cứu cặn kẽ các tính cách
là rất ít hợp lý”. Không lí giải tiểu thuyết theo nguyên nhân – kết quả, mà
chính những cái ngẫu nhiên – kì lạ đem lại cho Bác sĩ Zhivago dáng dấp của
một “cuốn tiểu thuyết phiêu lưu” [26, tr.9].
Khái quát về nội dung tác phẩm, Hà Thị Hòa trong bài viết “Bác sĩ
Zhivago của B.Pasternak và những suy ngẫm về nghệ thuật ngôn từ” nhìn

Một số Website cũng có đề cập đến nhà văn Pasternak và tiểu thuyết Bác
sĩ Zhivago, nhưng phần lớn mới dừng lại ở việc giới thiệu tiểu sử nhà văn và
tóm tắt tiểu thuyết.
Ở Việt Nam những năm gần đây, có một số công trình nghiên cứu trực
tiếp Bác sĩ Zhivago, trong đó phải kể đến luận án tiến sĩ Ngữ văn của Hà Thị
Hoà về “Cái ngẫu nhiên trong Bác sĩ Zhivago”, ĐHSP Hà Nội, 1996. Tác giả
luận án nhận định:
Phạm trù cái ngẫu nhiên như một phương thức có tính cắt nghĩa toàn bộ
những yếu tố hợp thành tiểu thuyết. Dấu ấn của phương thức này có thể


nhận thấy ở khắp nơi: trong cấu trúc hình tượng nhân vật, trong kết cấu
nghệ thuật với tư cách là toàn bộ sự tổ chức bên trong của tác phẩm [26,
tr.160].
Những nhận xét bước đầu này giúp định hướng chúng tôi tìm hiểu nghệ
thuật kết cấu của tác phẩm. Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Hà Thị Hòa nhìn nhận
nghệ thuật kết cấu chỉ là sự tổ chức bên trong, đồng thời sự nghiên cứu của
tác giả là dùng cái ngẫu nhiên để giải quyết những vấn đề đặt ra của tiểu
thuyết.
Tổng hợp các ý kiến trên, chúng tôi nhận thấy các nhà nghiên cứu có
bàn về kết cấu của tiểu thuyết ở mức độ khác nhau về nội dung, hình thức của
tác phẩm như thể loại, cốt truyện, nhân vật, đề tài, ngay cả luận án của Hà Thị
Hòa cũng có nghiên cứu về kết cấu, nhưng chỉ tiếp cận từ cái ngẫu nhiên. Vấn
đề kết cấu của tác phẩm vẫn chưa được nghiên cứu kỹ, chưa có sự khái quát
cần thiết, xứng tầm với tác phẩm. Bởi lẽ kết cấu của tác phẩm có vai trò quan
trọng như chìa khóa giải mã bí mật cuốn tiểu thuyết. Tiếp thu ý kiến của
người đi trước, luận văn nghiên cứu “Nghệ thuật kết cấu trong tiểu thuyết Bác
sĩ Zhivago của Boris Pasternak” trên một số phương diện: thế giới nhân vật,
không gian và thời gian, cốt truyện và các yếu tố ngoài cốt truyện.


Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:
- Phương pháp loại hình: tiểu thuyết là một thể loại có đặc trưng riêng.
Vì vậy khi nghiên cứu nghệ thuật kết cấu của tiểu thuyết, chúng tôi bám sát
những đặc trưng của thể loại này.
- Phương pháp hệ thống: phương pháp này giúp tác giả luận văn sắp
xếp các yếu tố vào hệ thống, khoanh vùng tác phẩm, lựa chọn chi tiết cần
khảo sát thuộc phạm vi đề tài.


- Phương pháp phân tích - tổng hợp: phương pháp này cần thiết cho
những việc đi sâu phân tích chi tiết và khái quát nâng cao vấn đề trên các bình
diện mà luận văn đặt ra.
- Phương pháp so sánh – đối chiếu: Đây là phương pháp được sử dụng
thường xuyên nhằm chỉ ra những tương đồng và dị biệt trên các phương diện
được nghiên cứu.

5. Đóng góp của luận văn
Việc nghiên cứu về tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago cũng như các sáng tác của
Pasternak vẫn còn hạn chế. Thông qua việc thực hiện đề tài, chúng tôi muốn
đóng góp:
- Một cái nhìn vừa cụ thể vừa bao quát về những vấn đề cơ bản nhất trong
nghệ thuật kết cấu tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago, bởi vì chưa có một công trình
riêng nào tập trung đi sâu nghiên cứu phạm vi đề tài. Từ đó, chúng tôi chỉ ra
những nét mới trong nghệ thuật tiểu thuyết của Pasternak.
- Nhận thức vai trò của kết cấu nghệ thuật đối với công việc sáng tác hay
tìm hiểu, phân tích, tiếp nhận một tác phẩm văn học.
- Khẳng định sức sống của tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago cũng như những
đóng góp của B.Pasternak đối với nền văn học Nga và văn học thế giới.

6. Cấu trúc của luận văn


1.1. Lý thuyết chung về nghệ thuật kết cấu
“Nếu tác phẩm văn học như một hạt ngọc tròn trịa, ánh ngời thì cái tạo
nên nó là hạt cát – hiện thực và nước mắt ngọc trai – công phu của
người nghệ sĩ” (Nguyễn Tuân).
Tác phẩm văn học là sản phẩm của cái đẹp, kết tinh quá trình tư duy
nghệ thuật và sự lao động bền bỉ của nhà văn. Hiện thực đời sống qua bàn tay
nhào nặn của người nghệ sĩ trở thành những giá trị lâu bền trong tác phẩm văn
học. Vì thế, nghiên cứu tác phẩm văn học là để hiểu giá trị, quy luật phản ánh
đời sống của nó. Tác phẩm văn học là một chỉnh thể thống nhất “có vẻ duyên
dáng của sự trật tự” (Horax), phản ánh đời sống bằng hình tượng nghệ thuật.
Chỉ trong tính chỉnh thể thì hình thức và nội dung đích thực của tác phẩm mới
xuất hiện. Và chỉ có dựa vào “quy luật chỉnh thể của tác phẩm mới có cơ sở
đánh giá đúng chân giá trị và phong cách nghệ thuật của tác phẩm” [33,
tr.243].
Kết cấu là một phương tiện cơ bản của sáng tác nghệ thuật, là một khái
niệm cơ bản của nghiên cứu và lý luận văn học bởi vì nó phản ánh tính quy
luật chỉnh thể của tác phẩm.
Kết cấu là toàn bộ tổ chức nghệ thuật của tác phẩm. Cái khó nhất của
sáng tác là kết cấu. Nhà văn sáng tạo tác phẩm văn học với mục đích phản
ánh đời sống và sự cảm nhận của mình trước nó. Kết cấu tác phẩm thực chất


là tác giả mở lối cho người đọc đi vào thế giới nghệ thuật của văn bản và thể
hiện những ý nghĩa nhân sinh.
Xét về mặt lý luận, có nhiều ý kiến khác nhau về quan niệm kết cấu của
tác phẩm văn học. L.Shecpilova quan niệm kết cấu chỉ gắn liền với sự sự thể
hiện nghệ thuật, không thấy mối quan hệ của nó với nội dung: “Kết cấu của
tác phẩm là những phương thức làm nên sự thống nhất của hình tượng, và
bao gồm tất cả những phương tiện của sự thể hiện nghệ thuật” [36, tr.58].

ở hai cấp độ cơ bản: cấp độ hình tượng và cấp độ trần thuật. Cấp độ hình
tượng gắn với toàn bộ tổ chức của thế giới nghệ thuật, là cấp độ kết cấu bề
sâu, bao gồm hệ thống các nhân vật, hệ thống các sự kiện, tình tiết và trình tự
xuất hiện của chúng, tương quan các chi tiết tạo hình, các tương quan về
không gian và thời gian. Cấp độ trần thuật bao gồm sự liên tục của các biện
pháp trần thuật, sự tổ chức các câu, sự vận dụng các phương thức tu từ, đặc
biệt là bố cục như kết cấu bề mặt.
Qua nội dung khái niệm kết cấu tác phẩm văn học, chúng ta cần phân
biệt nó với khái niệm bố cục và khái niệm cấu trúc.
Bố cục nhằm chỉ sự sắp xếp, phân bố các chương đoạn, các phần của tác
phẩm theo một trình tự nhất định. Với ý nghĩa như vậy, bố cục chỉ là một
thành phần bộ phận của kết cấu.
Cấu trúc, xét theo nghĩa rộng, là một khái niệm thường hay bị đồng nhất
với kết cấu. Tuy nhiên, kết cấu và cấu trúc là hai khái niệm không hoàn toàn
đồng nhất với nhau. Khái niệm cấu trúc theo quan điểm của chủ nghĩa cấu
trúc chỉ bó hẹp trong việc khảo sát văn bản nhằm chỉ ra những thành phần ổn
định, bất biến có mối quan hệ tương tác lẫn nhau tạo thành chỉnh thể. Cấu trúc
theo cách hiểu như vậy, không hề quan tâm đến những yếu tố ngoài văn bản.


Vì thế, nội hàm khái niệm kết cấu rộng hơn khái niệm cấu trúc. Kết cấu bao
hàm cả phương diện bất biến, ổn định và cả sự khác biệt, đa dạng, độc đáo,
không lặp lại của các thành phần tổ chức tác phẩm, đồng thời nó không loại
bỏ sự quan tâm đến những thành phần ngoài văn bản.
Ngoài ra, chúng ta cần phân biệt khái niệm kết cấu tác phẩm với kết cấu
kĩ thuật, thủ pháp - một phương diện hình thức của tác phẩm. Trong văn học,
kĩ thuật và thủ pháp có ý nghĩa rất quan trọng, nhưng không phải do tự thân
chúng, mà do vai trò biểu hiện nội dung của chúng. Kết cấu chỉ có ý nghĩa khi
nào nó phục vụ cho việc biểu hiện một nội dung nhất định.
Tóm lại, kết cấu là phương tiện nghệ thuật để xây dựng hình tượng và