TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 3(32).2009
1
NGHỆ THUẬT CHÂM BIẾM TRONG TIỂU THUYẾT GATSBY VĨ ĐẠI
CỦA F. SCOTT FITZGERALD

THE IRONY IN “THE GREAT GATSBY “ BY F. SCOTT FITZGERALD

Nguyễn Phương Khánh
Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

TÓM TẮT
Mãi đến khi từ giã đời vào năm 1940, Francis S. Fitzgerald vẫn cho rằng cả cuộc đời
ông chỉ là một thất bại lớn. Nhưng cuối cùng, Fitzgerald vẫn được công nhận thuộc hàng ngũ
những nhà văn lớn, nhiều cao vọng của Hoa Kỳ. Và tác phẩm Gatsby vĩ đại xuất bản năm
1925 của ông chính là đỉnh điểm thành công trong chinh phục người đọc. Tác phẩm nói lên sự
tan vỡ của giấ
c mộng Mỹ này đã được tán thưởng như là một chuẩn mực của tiểu thuyết cổ
điển Mỹ. Trữ tình và châm biếm là hai bút pháp cơ bản của tiểu thuyết Gatsby vĩ đại. Trong đó
tính châm biếm nổi rõ hơn và gần như chiếm vị trí chủ đạo. Nó khiến cho việc xây dựng cốt
truyện, mô tả các chi tiết đến việc khắc hoạ chân dung tính cách từng nhân vật c
ũng như giọng
điệu trần thuật của tác giả mang một nét châm biếm độc đáo, vừa hài hước nhẹ nhàng vừa gai
góc cao độ. Vì vậy tác phẩm không chỉ thể hiện tài năng của tác giả mà còn có giá trị tố cáo
mãnh liệt một thời đại vật chất làm tiêu hủy tình người.
ABSTRACT
Francis Scott Fitzgerald died believing himself a failure in 1940. However, by 1960 he
had achieved a secure place among America’s enduring writers. The Great Gatsby, published
in 1925, was considered Scott's masterpiece. The work that seriously examines the theme of
aspiration in an American setting defines the American classic novel. Lyrics and irony are two
essential characteristics in The Great Gatsby. Nevertheless, the irony is the salient feature and
has a remakable signification in this novel. It affects literary elements including plot,

có xáo trộn thời gian, điểm nhìn cơ bản được giao cho nhân vật Nick nhưng đan xen
cũng có điểm nhìn của chính tác giả và một số nhân vật khác. Đặc biệt trong cấu trúc tác
phẩm nổi bật lên hai bình diện nghệ thuật và cũng là hai bút pháp chủ yếu, đó là bình
diện trữ tình và bình diện châm biếm. Hai bình diện này hoà quyện gắn kết với nhau,
song hành trong lối kể chuyện, miêu tả, khắc hoạ tâm lý nhân vật. Tuy nhiên, chất châm
biếm luôn có xu hướng lấn át tính trữ tình, châm biếm nổi rõ hơn tạo nên một giọng
điệu, một cách thức miêu tả độc đáo của riêng Fitzgerald. Người đọc có thể nhận rõ
những chi tiết đầy chất trữ tình khi tác giả miêu tả thiên nhiên, những đêm êm ái trời sao,
cảm xúc của nhân vật Nick về miền Trung Tây, đặc biệt là ở những mơ mộng của Gatsby,
ngọn đèn xanh xa tít nơi nhà Daisy luôn thu hút tâm trí và gợi những suy tư mơ tưởng
trong Gatsby, đêm thu lãng mạn với cuộc hẹn hò dưới trăng cùng bao lời hứa hẹn, cái
nhìn say đắm và nụ hôn nồng nàn… Nhưng tất cả khung cảnh trữ tình đều tương phản với
bao cảnh tượng phù phiếm, giả dối và vô nghĩa khiến chúng dường như đánh mất đi cảm
xúc lãng mạn, và ở một số hoàn cảnh chúng còn chuyển hoá thành bình diện châm biếm
và bi kịch.
Vậy có thể nói cơ bản trong tác phẩm Gatsby vĩ đại là âm hưởng châm biếm,
nhà văn khai thác sâu sắc bình diện hài hước, giễu nhại để phản ánh những âm thanh
hỗn loạn xô bồ của xã hội với những con người mà giọng nói chứa đầy tiền bạc. Thành
ra, ở nơi ấy, “Gatsby là một nhân vật của một truyện hoang đường lạc vào một cuốn
tiểu thuyết, một thanh niên điển hình ở dưới tỉnh lên mà muốn trở thành ông thị trưởng,
và muốn đánh thức Hằng Nga ngủ trong rừng bằng một cái hôn” (Charles E. Shain-
Những bậc thầy văn chương thế giới. NXB Lao động 2006). Nhà văn đã dùng lối
tương phản trên nhiều hình tượng, trong cách xây dựng tình huống truyện, khắc hoạ
nhân vật, so sánh, cường điệu hoá một số hình ảnh, chi tiết với một giọng trần thuật
trầm tĩnh khách quan pha lẫn hài hước mai mỉa. Nghệ thuật châm biếm đặc sắc của
Fitzgerald đóng góp rất nhiều trong sự thành công của tác phẩm và làm tăng thêm sức
mạnh tố cáo, phơi trần thực trạng xã hội, phản ánh sâu sắc quá trình tự tiêu huỷ của một
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 3(32).2009
3
thời đại.

đôi ủng bóng loáng đến mức gần làm đứt tung cả dây buộc, và có thể nhìn thấy những
bắp thịt cuồn cuộn nổi lên từng múi mỗi khi Tôm cử động đôi vai dưới chiếc áo vét tông
mỏng. Đây là một cơ thể có sức khoẻ ghê gớm, một tấm thân tàn bạo”. Một Daisy,
Baker xinh đẹp, nhàn hạ, sung sướng đến nỗi cảm thấy vô vị, không biết phải làm gì cho
hết thời gian, không biết phải nói chuyện về cái gì nên chú ý cái mũi của người hầu
phòng. Một Gatsby giàu có và phung phí, có quá khứ gây nhiều dư luận, trong đó có
việc anh ta buôn lậu… Chất châm biếm ở đây hiện lên trên bình diện rộng, tạo nên hai
thế giới riêng biệt, đối lập, nhưng ẩn sâu bên trong, bản chất của hai nơi ấy cũng không
khác nhau. Gia đình ngoại tình, con người đối xử với nhau giả tạo, ích kỷ, thậm chí khinh
rẻ, chà đạp lên nhau. Cái đích mai mỉa của tác giả dẫu đặt vào nhân vật Nick tạo vẻ khách
quan nhưng vẫn nổi rõ thái độ, giọng hài hước giễu nhại không hề cay cú, gay gắt mà vẫn
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 3(32).2009
4
sắc sảo, gan góc.
Câu chuyện nói lên sự vỡ mộng đau đớn của một lớp người muốn vươn đến
hạnh phúc qua phương tiện vật chất. Vì vậy đối lập giữa những giấc mơ đẹp, lãng mạn
là một thực tại cay đắng. Gatsby mơ mộng luôn ảo tưởng về tình yêu của nàng Daisy,
nghĩ rằng sẽ chiếm lại nàng bằng những gì đã khiến anh mất nàng. Những ảo tưởng đẹp
đẽ trong tâm tưởng Gatsby lại xa lạ hoàn toàn với đời thực. Ngay cả khi anh công phu
tìm mọi cách để gặp lại Daisy, anh xúc động luống cuống khi gặp nàng thì cái cảnh cố
nhân hội ngộ tưởng sẽ vô cùng trữ tình lại đầy vẻ hài hước, giễu cợt. Nàng Daisy xinh
đẹp duyên dáng với nụ cười giả tạo, cảm động vờ vĩnh, cuối cùng chỉ nức nở nghẹn
ngào trong chồng áo sơ mi đắt tiền của Gatsby. Giấc mơ của Gatsby như vậy khác nào
Myrtle - người tình của Tom. Bà ta cũng mong đổi đời, thoát khỏi anh chồng nghèo yếu
đuối mà bà ta khinh bỉ nhưng rốt cuộc Myrtle cũng chỉ là đồ chơi trong tay Tom.
Chuyến đi lên New York tưởng vui vẻ, hạnh phúc, ai ngờ lại kết thúc bằng cú đánh tàn
bạo. Ảo tưởng và vỡ mộng, hai tuyến đối lập ấy song song nhau chính là phương diện
cơ bản của ý nghĩa truyện. Nó phản ánh một xã hội thực dụng, chạy theo kim tiền và
tính bi kịch của thân phận con người.
Ngoài ra, trong tác phẩm còn tạo dựng một số hình ảnh tương phản như: trời sao

những vị khách không mời: “cư xử theo phép xử sự ở một công viên giải trí”, “Khách
có khi đến rồi về mà chẳng hề gặp chủ nhân. Họ đến dự cuộc vui với sự hồn nhiên được
coi là giấy vào cửa”. Hình ảnh khá hài hước của cô ca sĩ vừa hát vừa khóc “những giọt
nước mắt lăn xuống má nhưng không chảy thành dòng vì khi chạm phải hai hàng mi tô
chì rất đậm thì chúng ngả sang màu mực rồi chảy tiếp từ từ thành những rãnh nhỏ đen
đen”, các cô gái hay các quý bà giả vờ ngã vào vòng tay người khác hay vị khách mắt
cú vọ say khước trong thư viện ngạc nhiên về những chồng sách thật, không phải giấy
bồi. “anh chàng này là một nhà dàn cảnh ngoại hạng. Không chê vào đâu được! Trông
giống thật biết bao” lột tả hết tính chất giả tạo, rỗng tuếch, bát nháo khiến chúng ta liên
tưởng đến những con người và xã hội vô nghĩa lý của nhà văn Vũ Trọng Phụng. Cách
nhau nửa vòng trái đất, nhưng dường như hai nhà văn của chúng ta đã gặp nhau ở một
cách nhìn và cách thể hiện thời đại. Đám tang của Gatsby ảm đạm, vắng vẻ, không vị
khách nào đã từng ăn chơi ở nhà anh (trừ ông mắt cú), kẻ làm ăn với anh, cả người tình
yêu dấu trong mộng của anh đến đưa tang hay gửi lời chia buồn, liệu có khác gì đâu
đám ma cụ tổ đông đúc, ồn ào, phô trương nhưng toàn là giọt nước mắt thuê mướn, nỗi
đau đóng kịch, cơ hội khoe của, khoe áo sống, cười tình, chim chuột lẫn nhau… trong
Số đỏ. Fitzgerald cũng cường điệu tính nhẫn tâm, cạn kiệt tình người ở một cái đám
tang anh chàng Gatsby hào phóng, hy sinh cho tình yêu, để rồi người yêu dấu không
thèm đoái hoài đến cái chết của anh, sau khi anh chết một thời gian vẫn có những chiếc
xe thỉnh thoảng chạy qua vì tưởng cuộc vui chưa tàn. Chi tiết cuộc điện thoại bất ngờ
tưởng để chia buồn nhưng chỉ với mục đích nhờ gửi đôi giày tennis để kịp đi cắm trại
của một vị khách nào đó từng ăn dầm ngủ dề tại nhà Gatsby càng tô đậm thêm tính
châm biếm, giễu cợt và cả sự chua xót, bi kịch của thân phận con người.
Giọng châm biếm của Fitzgerald tỏ ra khá trầm tĩnh, khách quan. Nhân vật Nick
đóng vai trò quan sát, nhận định và cả tham gia vào câu chuyện nên lời kể của anh vừa
như ở ngoài lại cả ở trong, là một vai hành động cuốn theo cuộc sống cùng với những
nhân vật khác, nhưng lại có thể tách ra, ngẫm nghĩ suy tư và bình phẩm. Cách nói mỉa
mai một cách dửng dưng và ý nhị, tạo tính hài hước nhẹ nhàng mà rất sâu cay kiểu “hai
ông khách tỉnh táo một cách đáng trách”, “Tôm đã chịu chiếu cố đến ý kiến của những
người dân Íxt Ếch có thể đi cùng chuyến tàu”, “hầu như mọi biểu thị cao độ của tính tự

Nhiều chi tiết nghệ thuật mang tính châm biếm đặc sắc như sự giễu nhại về tầm
tri thức của anh Tom to khoẻ khi nói chuyện về một cuốn sách và tỏ ra “vô cùng bi quan
về tình thế”, “nền văn minh sắp bị phá tan tành rồi”, nhà văn không ngần ngại mỉa mai
“có cái gì đó làm anh ta phải đớp lấy những tư tưởng cũ rích như thể cái tấm thân ích
kỷ lực lưỡng của anh không còn nuôi nổi quả tim hống hách bên trong nó nữa”. Hay cái
chi tiết bà bạn của Myrtle tự hào về 127 lần ông chồng chụp hình mình (kiểu như 1024
lần câu nói của cụ cố Hồng: “Biết rồi! Khổ lắm, nói mãi!”). Cả cái danh sách các vị
khách, sự nhấn m
ạnh mấy lần của Nick khi sang dự tiệc nhà Gatsby : “Tôi thì đã chính
thức được mời”, mấy khuy áo của Nick, chồng áo sơ mi sặc sỡ đủ màu, đủ kiểu và đủ
chất liệu của Gatsby với cảnh: “Daisy gục đầu trên đống sơmi, nước mắt chứa chan.
- Ôi , những chiếc áo mới đẹp làm sao!- nàng nức nở, giọng nghẹt lại trong
những nếp vải dày - Em buồn vì nghĩ mình chưa bao giờ được thấy những chiếc sơmi
đẹp như thế này”… ,
Tất cả hoà lẫn vào nhau tạo nên một chất châm biếm đặc sắc cho cuốn sách tuyệt
vời này. Nhà văn Fitzgerald đã tài tình trong việc miêu tả vừa rất cụ thể lại khái quát,
làm nổi bật vẻ riêng của từng nhân vật. Lúc khắc hoạ nhân vật đám đông, ông cũng tạo
được ấn tượng chung bao trùm về nh
ững đám thực khách đến rồi đi như những con
bướm đêm, đồng thời quay ống kính cận cảnh từng bàn tiệc, từng góc khuất, từng
gương mặt… Vì vậy bức tranh toàn cảnh trở nên sắc nét, bình diện châm biếm vì vậy
vừa trải rộng vừa đi vào chiều sâu, khai thác được nhiều biểu hiện độc đáo.
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 3(32).2009
7
Đặc biệt, trong tác phẩm này, nhà văn đã tạo dựng những chi tiết nghệ thuật có
tính tượng trưng sâu sắc, làm trung tâm cho bình diện châm biếm của Gatsby vĩ đại.
Nổi bật nhất có thể nói đến hình tượng đôi mắt kính khổng lồ dựng lên lừng lững ở
thung lũng tro bụi. Đó là biến quảng cáo kính mát với hai con mắt của bác sĩ T.J.
Ekleberg “xanh lơ khổng lồ, nhìn mọi người qua một cặp kính vàng kếch sù đặt trên một
cái mũi khuyết… đăm chiêu nhìn xuống bãi đổ tro hoả táng mênh mông này”. Đôi mắt

ng
nhân loại, được ca ngợi không chỉ vì nội dung sâu sắc của nó mà còn bằng nghệ thuật
thể hiện độc đáo, có tính cách tân mới mẻ. Trong lời giới thiệu tiểu thuyết Gatxbi vĩ
đại, dịch giả Hoàng Cường đã nhận định: “Cùng với Fốcnơ, Fitgiêrơn là nhà văn duy
nhất trong thời kỳ giữa hai cuộc chiến tranh thế giới mà tiếng nói được các nhà văn lớp
sau lắng nghe. Có lẽ đó là vì hơn ai hết, Fitgiêrơn đã thể hiện niềm u hoài và nỗi cô
đơn chứa chất ở đáy tâm hồn người Mỹ. Nhưng có lẽ còn vì ông là một trong những nhà
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 3(32).2009
8
văn của thời kỳ này, ngoài nội dung còn chăm lo đến văn phong, luôn chú trọng đến
hình thức và cấu trúc tác phẩm” (Hoàng Cường - Lời giới thiệu Gatxbi vĩ đại- NXB
Tpm, 1985). Với cuốn sách này, Fitzgerald đã phản ánh tâm trạng u hoài, chán chường
ở đáy sâu tâm hồn những thế hệ con người những năm 20, 30 của thế kỷ XX bằng một
nghệ thuật châm biếm - trữ tình đặc sắc. Cho đến hôm nay, nhiều người vẫn đam mê
câu chuyện chàng Gatsby, bởi giấc mơ và ý chí lãng mạn của Gatsby phải chăng cũng
có chút gì đó trong ta. Chẳng qua, ở mỗi thời đại, nó lại biểu hiện theo những cách khác
nhau, thực ra ai trong chúng ta mà không có chút giấc mộng Gatsby?

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Lê Huy Bắc, Văn học Mỹ, NXB ĐH Sư phạm, 2003.
[2] Lê Đình Cúc, Tác gia văn học Mỹ thế kỷ XVIII- XIX, NXB Khoa học xã hội, 2004.
[3] F.S. Fitzgerald, Gatxbi vĩ đại, Hoàng Cường dịch, NXB Tp HCM, 1985.
[4] Hữu Ngọc, Hồ sơ văn hoá Mỹ, NXB Thế giới, 2000.
[5] Charles E. Shain, Những bậc thầy văn chương thế giới, NXB Lao động, 2006.
[6] F. Scott Fitzgerald, www.wikipedia, the free encyclopedia
.
[7] Bryant Mangum, "The Great Gatsby", Encyclopedia of the Novel, ed. Paul
Schellinger, London and Chicago: Fitzroy-Dearborn, 1998, pp. 514-515.