Lời Cảm Ơn
Để hoàn thành khóa luận này, người thực hiện đã nhận được sự
giúp đỡ nhiệt tình của các thầy cô giáo trong tổ bộ môn Văn học nước
ngoài. Đặc biệt là sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của TS. Vũ Công
Hảo.
Em xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành đối với các thầy cô
giáo đã tạo điều kiện tốt nhất để em hoàn thành khóa luận này.
Hà Nội ngày 16 tháng 5 năm 2007
Người viết luận văn
Đinh Thị Xuân Huệ


Khoá luận tốt nghiệp

Đinh Thị Xuân Huệ K29B Văn
Phần Mở Đầu

1. Lí do chọn đề tài
1.1. Tháng 8 năm 1991, cuộc đảo chính quân sự của B.Elxin đã đẩy nước
Nga Xô viết và hệ thống XHCN ở Đông Âu vào cái gọi là hiệu ứng đôminô.
Sau 74 năm xây dựng và vượt qua bao sóng gió, chỉ với một cái huých nhẹ,
quân cờ đôminô đầu tiên đổ sập, kéo cả hệ thống lần lượt đổ theo. Cùng với sự
báo tử của Liên Xô, nền văn học Liên bang Xô Viết đồ sộ với hàng loạt tên
tuổi, hàng trăm tác phẩm đỉnh cao cũng lập tức chấm dứt sự tồn tại. Đất nước
Nga đã sang trang lịch sử mới để lại đằng sau hàng loạt những vấn đề về xã
hội, về văn hóa của một thời đại, còn lại đó như một tấm gương, một bài học
có giá trị cho muôn đời sau.
Khi văn học được coi là tấm gương phản ánh đời sống xã hội thì đặt
trong hoàn cảnh 74 năm luôn luôn biến động của Liên Xô, người ta luôn thấy
mặt tiêu cực bên cạnh những thành tựu đã đạt được. Trong thể thống nhất của
mình, văn học Xô Viết thế kỉ XX là tập hợp của 3 bộ phận: bộ phận văn học

bài thơ kì diệu trong tập thơ Chị tôi - Cuộc sống đưa ông lên hàng những
nhà thơ lớn nhất của nước Nga thời ấy.
Sau Cách mạng tháng Mười, Pasternak tham gia vào nhóm văn học
LEF của Maiakopxki. Thời gian này ông viết bài thơ dài Năm 1905 và
Trung úy Smith. Năm 1932, ông cho in tập Sinh lại lần thứ hai. Ngoài ra,
ông còn là nhà dịch thuật lỗi lạc khi chuyển sang ngôn ngữ Nga những vở
kịch tiêu biểu nhất của Shakespeare, Goethe và của các nhà thơ Gruzia.Trong
lĩnh vực văn xuôi, Pasternak có những truyện ngắn được xếp vào loại hay nhất
thế giới, đặc biệt là tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago hoàn thành năm 1955. Năm
1958, viện Hàn lâm Thụy Điển tuyên bố tặng giải thưởng Nobel văn chương
cho Pasternak. Nhân dịp này bọn phản động đã lợi dụng tên tuổi và tiểu thuyết
Bác sĩ Zhivago của ông để chống lại Liên Xô. Ngày 17/10/1958,
B.Pasternak bị khai trừ khỏi Hội Nhà văn Liên Xô và bị ép buộc từ chối giải
thưởng Nobel. Từ đó, thiên tài của thơ ca Nga phải sống những ngày buồn
thảm và lặng lẽ, âm thầm ra đi khi tròn 70 tuổi. Trong bức thư gửi tới phiên
họp của Ban chấp hành Hội Nhà văn Liên Xô ông viết: các anh có thể xử bắn
tôi, đưa tôi đi đày, đối xử tùy thích và tôi tha thứ trước cho các anh. Nhưng
các anh chớ vội vãcác anh hãy nhớ rằng chỉ sau vài năm nữa các anh sẽ

2


Khoá luận tốt nghiệp

Đinh Thị Xuân Huệ K29B Văn

phải phục hồi tên tuổi của tôi. Niềm tin ấy của ông đã trở thành hiện thực.
Ngày 18/2/1987, Ban thư ký Hội Nhà văn Liên Xô đã chính thức xóa bỏ quyết
định bất công 30 năm trước. Một ủy ban nghiên cứu di sản Pasternak được
thành lập, các tác phẩm của ông lần lượt được in lại và tiểu thuyết Bác sĩ


lớp trí thức, đặc biệt là nhân vật bác sĩ Zhivago trong bối cảnh của tiểu thuyết
là hiện thực xã hội Nga 40 năm đầu thế kỉ XX. Từ đó có thể phần nào phản
ánh được tư tưởng, quan niệm của tác giả B.Pasternak về con người, về lịch sử
và trên hết thấy được bản tự thuật tượng trưng của chính Pasternak. Đó là
những lí do chủ yếu thúc đẩy chúng tôi lựa chọn nghiên cứu nhằm góp phần
làm sáng tỏ một khía cạnh vẫn còn đang bỏ ngỏ của tác phẩm này.
2. Lịch sử vấn đề
B.Pasternak là một trong những tác giả lớn nhất của nước Nga và của
thế giới toàn bộ dải đất này đều là di sản của ông, ông đã chia sẻ hết thảy
mọi thứ với chính dải đất ấy [12,14]. Nghiên cứu về di sản của ông còn là
vấn đề thuộc về tương lai nhưng ngay từ khi xuất bản, tiểu thuyết Bác sĩ
Zhivago đã có hàng trăm công trình, bài báo viết về B.Pasternak và tác phẩm
trong suốt thập kỉ 60, 70, 80 (báo Sự Thật, Liên Xô, tháng 6 năm 1988). Trong
hàng trăm ý kiến ấy lại chia làm 2 khuynh hướng khác nhau, cụ thể như sau.
2.1. Khuynh hướng một

Khuynh hướng này chủ yếu chỉ ra những điểm mà các nhà nghiên cứu
cho là điểm yếu của tác phẩm, từ đó đặt ra sự hoài nghi về trình độ nghệ thuật
của tác giả.
R.P.Nabocop, một nghệ sĩ từng thừa nhận ảnh hưởng của thơ
Pasternak, trong bài Reading Pasternak đã thẳng thừng chê: tiểu thuyết
không thành công cả về tư tưởng lẫn nghệ thuật bởi có quá nhiều sự trùng
hợp kỳ quặc, sự phối ngẫu một cách vô căn cứ những cảnh bất thường trong
việc mô tả cảnh chiến trận. A.Siniapxki trong bài Một vài phương diện
trong văn xuôi sau này của Pasternak qua việc chỉ ra sự miêu tả chồng chất
các sự kiện, sự quá nhiều nhân vật phụ, sự bất thường của hệ phong cách
[6,10] đã cho rằng, đó là dấu hiệu bộc lộ một trình độ tiểu thuyết không
thành thạo, thậm chí vụng về của Pasternak.


sau này.

5


Khoá luận tốt nghiệp

Đinh Thị Xuân Huệ K29B Văn

2.2.Khuynh hướng hai

Bên cạnh những ý kiến chê bai, nhiều nhà phê bình nhận thấy ở Bác
sĩ Zhivago cái gì đó gợi nhớ đến Chiến tranh và hòa bình, thậm chí có
người còn so sánh tiểu thuyết với những tác phẩm kinh điển của văn học Nga
như: Sông Đông êm đềm (M.Sôlôkhov), Cuộc đời Klim Xamghin (M.Gorki).
I.Berlin, lần đầu tiên tiếp xúc với tiểu thuyết ở dạng bản thảo đã nhận
xét: Một ai đó nói rằng có những nhà thơ chỉ là nhà thơ khi sáng tác thơ, còn
khi sáng tác văn xuôi họ là những nhà văn xuôi Nhưng B.Pasternak là nhà
thơ thiên tài trong tất cả những gì mà ông đã tạo ra và những gì như ông đã
có.
Bàn về vấn đề thời đại lịch sử được phản ánh trong tác phẩm, P.Kirep
cho rằng: đó là một thời đại bão hòa những sự kiện đảo lộn, những biến cố bão
táp. Tiểu thuyết là: nguồn tư liệu lớn về thời đại. Ngay cả những thiếu sót
cũng mang dấu ấn của thời đại, chịu sự trực tiếp của thời đại. [6, 12].
Sự quan tâm chú ý của các nhà nghiên cứu tập trung hơn cả vào hệ
thống nhân vật.Với nhân vật bác sĩ Zhivago, tiểu thuyết Nga nói riêng và thế
giới nói chung ít có nhân vật nào lại nhận được nhiều sự xác định phức tạp
như hiện tượng này. Dường như đây là nhân vật của nhiều nhân vật
[6,12].Việc xác định kiểu nhân vật cũng rất phức tạp. V.Voznesenxki cho đây
là nhân vật ẩn dụ, Aucouturier thì coi Zhivago là nhân vật tượng trưng

tinh thần cầu tiến, chúng tôi đã nghiên cứu và trình bày ở đây một khía cạnh
trong phần nội dung của tác phẩm Bác sĩ Zhivago_ một tiểu thuyết đã trở
thành niềm hạnh phúc và bất hạnh, niềm vui và sự tủi nhục; trở thành định
mệnh của con người tài hoa như B.Pasternak. Khía cạnh ấy là số phận tầng
lớp trí thức Nga mà đặc biệt là nhân vật bác sĩ Zhivago trong bối cảnh hiện
thực xã hội Nga 40 năm đầu thế kỷ XX được phản ánh trong tiểu thuyết.
3.2. Phạm vi nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp về đề tài Số phận tầng lớp trí thức trong tiểu
thuyết Bác sĩ Zhivago của B.Pasternak chỉ nghiên cứu trong phạm vi tác
phẩm Bác sĩ Zhivago với tư cách là cuốn tiểu thuyết văn xuôi độc nhất tập
trung đầy đủ tinh hoa nghệ thuật của B.Pasternak. Việc tìm hiểu đề tài dựa
trên nguyên tắc không thể tách rời khỏi chỉnh thể nghệ thuật của tác phẩm.Đề
tài cũng không đặt vấn đề nghiên cứu bộ phận thơ trữ tình xuất hiện ở cuối

7


Khoá luận tốt nghiệp

Đinh Thị Xuân Huệ K29B Văn

tiểu thuyết và trong quá trình nghiên cứu nếu có bàn đến thơ thì cũng chỉ là
động tác hỗ trợ cho việc thực hiện nhiệm vụ chính. Tác phẩm được xuất bản
bằng nhiều thứ tiếng tại nhiều nước, được đăng tải trên nhiều tạp chí. Do điều
kiện tài liệu, chúng tôi nghiên cứu đề tài chủ yếu dựa vào văn bản
B.Pasternak con người và tác phẩm (Nxb thành phố Hồ Chí Minh -1988).
3.3. Nhiệm vụ nghiên cứu

Việc nghiên cứu đề tài Số phận tầng lớp trí thức trong tiểu thuyết

đáo và khó hiểu. Cho đến nay tình hình nghiên cứu tác phẩm vẫn còn diễn ra
rất phức tạp, nhiều khuynh hướng tiếp cận khác nhau dẫn đến những đánh giá
trái ngược nhau. Một trong những khuynh hướng tiếp cận đó là tìm hiểu yếu tố
ngẫu nhiên, coi ngẫu nhiên không chỉ là yếu tố quan trọng trong thế giới
quan mà còn gần như một phạm trù thẩm mĩ trong cái nhìn nghệ thuật của
Pasternak [3, 359]. Mặc dù vấn đề số phận các nhân vật trí thức cũng như
hầu hết các yếu tố nội dung nghệ thuật cấu thành nên tác phẩm đều chịu sự
chi phối của yếu tố ngẫu nhiên nhưng việc nghiên cứu khía cạnh này cũng sẽ
góp thêm một ý kiến, một cách hiểu về thế giới nghệ thuật của nhà văn; góp
thêm một tiếng nói vào việc trả lại sự trong sạch cho một trong những vụ án
văn chương nổi tiếng thế kỷ XX.
5.2. Đóng góp về mặt thực tiễn

Mặc dù tác phẩm Bác sĩ Zhivago của B.Pasternak đã được xuất bản
ở Việt Nam ngay sau khi nó được in công khai ở Liên Xô năm 1987 và mặc
dù tên tuổi, sự nghiệp của B.Pasternak được đề cập trong các bài viết của các
nhà Nga học như: Nguyễn Hải Hà, Hoàng Ngọc Hiến và gần đây là công
trình luận án PTS của Hà Thị Hòa nhưng nhìn chung, giới phê bình hiện
nay vẫn có phần thận trọng với B.Pasternak. Khoá luận tốt nghiệp của chúng
tôi với việc nghiên cứu một viên gạch nhỏ nhưng có vai trò quan trọng
trong kết cấu của tác phẩm hi vọng sẽ góp phần nhỏ bé vào công việc nghiên
cứu, giảng dạy và đào tạo chuyên đề về B.Pasternak trong chương trình văn
học Nga thế kỷ XX ở bậc Đại học và Cao đẳng ở nước ta.

9


Khoá luận tốt nghiệp

Đinh Thị Xuân Huệ K29B Văn

thực lịch sử nhưng lịch sử ấy lại mang đậm màu sắc chủ quan, tức là thứ lịch
sử đã được đánh giá theo quan niệm của tác giả B.Pasternak. Trong Bác sĩ
Zhivago đời sống xã hội, đời sống người dân Nga được miêu tả theo chiều
diễn tiến của hiện thực - ấn tượng cá nhân. Chính vì vậy việc tìm hiểu một
cách khái quát quan niệm về lịch sử của B.Pasternak có ý nghĩa cơ sở quan
trọng cho việc trình bày nội dung chương 1.
B.Pasternak có quan niệm lịch sử khá phức tạp nhưng tựu chung gồm
các nội dung sau: lịch sử, theo Pasternak giống như một cái gì độc lập với ý
muốn của con người như các hiện tượng tự nhiên , có thể cảm nhận, nghe thấy
nhưng không nhận thức được một cách lôgic và đã là hiện trạng tự nhiên thì
không ai và không bao giờ tính chuyện xoay chuyển theo ý mình, dùng nỗ lực
cá nhân để ngăn chặn không cho chúng xảy ra: Chàng lại nghĩ rằng chàng
hình dung lịch sử, cái được mệnh danh là tiến trình lịch sử hoàn toàn khác với

11


Khoá luận tốt nghiệp

Đinh Thị Xuân Huệ K29B Văn

quan niệm chung của mọi người và lịch sử được vẽ ra trước mắt chàng như
đời sống của thế giới thảo mộc. Mùa đông, dưới tuyết, những cái cành trụi lá
của rừng cây trông khẳng khiu và đáng thương như mấy sợi lông trên nốt ruồi
của một cụ già. Mùa xuân, chỉ trong vài ngày, rừng cây thay hình đổi dạng,
vươn cao lên tận mây và người ta có thể ẩn mình hay lạc lối trong cái mê cung
rậm rạp của nó. Sự biến hóa ấy được tựu thành nhờ một sự vận động nhanh
hơn hẳn sự vận động của động vật, bởi vì động vật không lớn nhanh như cây
cỏ, hơn nữa người ta không thể nhìn trộm để thấy sự vận động của thực vật.
Rừng không chuyển dịch đi lại, ta không tài gì rình rập để bắt quả tang sự

cảnh bao quanh các nhân vật hiện ra với đầy đủ những đặc điểm mà
Likhachov đã nói: những đoạn ngoại đề lịch sử bị cảm xúc trữ tình che lấp.
Người đọc có thể nhận ra cảm xúc trữ tình sâu sắc bao bọc quanh hiện thực lịch sử phản ánh trong tác phẩm và vượt lên những điều được phản ánh sinh
động đó là tình yêu đến mức tha thiết, là sự tôn sùng, tự hào về nước Nga của
nhà văn.
Trên cơ sở nắm được quan điểm về lịch sử của tác giả B.Pasternak,
chúng tôi đi vào tìm hiểu hiện thực đời sống xã hội trong tiểu thuyết Bác sĩ
Zhivago. Lịch sử nước Nga từ 1903 lần lượt được tái hiện qua hai quyển, 16
phần của tiểu thuyết, bắt đầu từ đám tang bà Maria Nicolaepna cho tới chiến
tranh Vệ quốc 1943. Khoảng thời gian nửa đầu thế kỉ ấy lại được chia tách bởi
cuộc Cách mạng tháng Mười và ở đây, chúng tôi xin tập trung khai thác hiện
thực xã hội Nga ở các giai đoạn sau: nước Nga trước Cách mạng tháng Mười,
nước Nga trong và sau Cách mạng tháng Mười, nước Nga trong nội chiến.
1. Nước Nga trước cách mạng
Như đã trình bày, nếu lấy Cách mạng tháng Mười 1917 làm mốc thời
gian thì hiện thực đời sống xã hội Nga trước cách mạng được thể hiện trong 5
phần, từ phần 1 đến phần 5. Năm phần đầu giới thiệu hầu hết các nhân vật
chính như: Iuri Anđrêvich Zhivago, Misa Goocđôn, Nica Đuđôrôp, Lara
Phêđorôpna Ghisa, Tônia Grômêcô, Pasa Antipôp, Cômarôpxki Lồng vào
việc giới thiệu tiểu sử đó là các mốc thời gian - sự kiện quan trọng như: chiến
tranh Nga - Nhật 1905; Cuộc Cách mạng tháng Mười năm 1905 với sự kiện

13


Khoá luận tốt nghiệp

Đinh Thị Xuân Huệ K29B Văn

được nói đến trong tiểu thuyết là cuộc bãi công của công nhân Sở hoả xa

Khoá luận tốt nghiệp

Đinh Thị Xuân Huệ K29B Văn

Những chi tiết vụn vặt, thoáng qua và thường bị bỏ qua khi theo dõi tác
phẩm là một trong những mảnh ghép nhỏ, rời rạc của tấm ghép hình hiện thực
lịch sử ẩn giấu sau sắc màu cảm xúc. Nắm bắt được những mảnh ghép này
người đọc sẽ có được bức tranh hoàn chỉnh về cuộc sống xã hội Nga trong
suốt 14 năm trước Cách mạng tháng Mười: cuộc sống bình yên, giả tạo, sa
hoa, phù phiếm của các tầng lớp trên và cuộc sống nghèo nàn, khổ cực của
giai cấp công nhân, dân nghèo thành thị. Matxcơva là cái xã hội thu nhỏ của
toàn Nga trong đêm trước của những biến cố cách mạng. Nó tập trung đầy đủ
hai mặt của một cái ung nhọt sắp đến thời kỳ vỡ nát. Một là sự uể oải, trì trệ
ẩn dưới sắc màu hội hè của giới quý tộc, còn một là không khí, là tinh thần
sục sôi cách mạng của nhân dân lao động. Đối với đất nước Nga, cách mạng
thay đổi xã hội là tất yếu, là không tránh khỏi. Nhưng nước Nga như một cơ
thể ghép bởi nhiều bộ phận riêng lẻ dò dẫm đi lên, chân vẫn tiến bước mặc dù
các bộ phận khác ra sức ngăn cản.
Hãy bắt đầu "thẩm định" bức tranh về đời sống xã hội Matxcơva ở
khoảng tối, nơi màu sắc nổi bật của nó là màu xám ánh lên sắc đỏ của những
cuộc khởi nghĩa: góc của những người lao động và tầng lớp tiểu thị dân. Góc
tối này được vẽ nên bởi những ngôi nhà xây bằng đá, có các hành lang
bằng gỗ, bao quanh một sân đất nện bẩn thỉu. Từ hành lang có các cầu thang
gỗ nhớp nhúa và trơn trượt đi lên. Khu vực cầu thang toàn mùi cứt mèo và mùi
dưa bắp cải" [12,276]; những khu vực " gớm ghiếc nhất ở Matxcơva, với
đám phu xe ngựa và các căn nhà lụp xụp, với những dãy phố đầy rẫy các ổ gái
điếm"; những "gian buồng bẩn thỉu, đầy rận rệp, đồ đạc sơ sài" [12,259]. Góc
tối này được làm sống động bởi những nhân vật - những người lao động, tiểu
thị dân như: bà Amêlia Caclôpna Ghisa, Ôlia Đemina, Paven Phêrapôntôvich
Antipôp, Tivecdin và mẹ là bà Macpha, Piot Khuđôlêep Đây là những con

Macpha, một phụ nữ Nga dịu hiền, một người mẹ yêu thương con rất mực và
là một người có tấm lòng bao dung, rộng lượng (bà cảm thông cho lão Piot:
"Đáng lẽ con nên thương hại ông ấy, một kẻ đau khổ, một tâm hồn lầm lạc"
[12,277]). Đó là Lara, cô gái xinh đẹp "thuộc tầng lớp khác ", người đã "chứng
kiến cảnh nghèo khổ và sự lao động vất vả". Vì thế, thái độ của Lara đối với
cách mạng khác với những người trí thức khác: "Cách mạng gần tôi hơn. Đối
với tôi, cách mạng có nhiều điều thân thiết" [12,695]. Đó là Pasa - cậu bé hay

16


Khoá luận tốt nghiệp

Đinh Thị Xuân Huệ K29B Văn

cười và có óc quan sát tinh tế, sau này trở thành một người nắm giữ cương vị
cao bên Hồng quân trong cuộc nội chiến. Nhưng đó là về sau, thời kỳ này là
thời kỳ của Tivecđin, của những người công nhân như Paven Antipop và cuộc
cách mạng 1905. Những người công nhân Paven, như Tivecdin hiểu sâu sắc
cuộc sống bất công, không khí ngột ngạt mà ngày ngày họ đang hít thở; họ
nhận thức được cái xã hội họ đang sống là: "Cái xã hội đê tiện và gian lận, nơi
một bà quý tộc giàu sang nhìn đám cần lao ngớ ngẩn bằng nửa con mắt, còn
một con sâu rượu, nạn nhân của chế độ ấy, lấy làm thích thú được hành hạ
chửi bới những người cùng cảnh ngộ, cái xã hội đó, Tivecdin chưa bao giờ
thấy căm ghét bằng lúc này." [12,273].
Đến đây, hiện thực - tự nó được nói đến bằng hai câu văn ngắn gọn:
"Chiến tranh Nga - Nhật chưa chấm dứt thì đột nhiên nó bị mờ nhạt đi vì các
sự kiện khác. Nước Nga tràn ngập các làn sóng cách mạng, làn sóng mới tràn
đến lại cao hơn và lạ hơn làn sóng cũ" [12,258]. Sự kiện được miêu tả đầu
tiên là cuộc bãi công của công nhân Sở hoả xa ở trung tâm Matxcơva, tiếp đến

qua con mắt của cậu bé Pasa. Cuộc biểu tình dự tính sẽ diễn ra nhưng "Mấy tổ
chức cách mạng tham gia đề xướng vụ đó xảy ra cãi cọ nhau và lần lượt rút
lui. Đến ngày ấn định, biết tin dân chúng vẫn đổ ra đường họ bèn vội vã cử
người của mình dự biểu tình" [12,279]! Cái đám đông hỗn hợp những công
nhân, ông già bà cả, học sinh tiểu học và trẻ con, học sinh trung học và sinh
viên đi chán ngoài đường, họ ùa vào một trường học và ở đó "một cuộc
mitting ngẫu hứng nổ ra liền sau đó". Lí do cuộc mitting là vì "...sau khi đã
giậm chân và hát chán ở ngoài đường rồi, bà con muốn được ngồi yên nghỉ
ngơi một lát" [12,281]. Khi đã chán nghe diễn giải, họ lại ùa cả ra phố:
"Cuộc biểu tình lại tiếp diễn". Thế rồi bọn kỵ binh của chính quyền tới đàn áp
bất ngờ và "Mấy phút sau, đường phố đã gần như vắng tanh", chỉ còn lại "một
người bị bể sọ đang rên rỉ chống tay cố lê đi " [12,282]. Toàn bộ cuộc biểu
tình như một màn kịch vui mà kết thúc là tiếng chửi rủa đầy giận dữ của bà
Macpha " bà ngỡ toàn bộ chuyện vừa rồi là tại bạn bè của Tivecdin bày đặt
ra, mấy đứa chúng nó toàn là những thằng đần độn mà cứ làm ra vẻ khôn
ngoan sáng suốt." [12,283].
Trong chuỗi sự kiện năm 1905, cuộc khởi nghĩa tháng Chạp là mảnh
lịch sử được tái hiện lại qua cái nhìn của Lara. Tác giả lựa chọn miêu tả khởi

18


Khoá luận tốt nghiệp

Đinh Thị Xuân Huệ K29B Văn

nghĩa ở khu phố Presnaia với đầy đủ sự chuẩn bị: chiến luỹ, công sự, chỗ tập
hợp quân, trạm cứu thương Cũng như hai sự kiện trên, trong mắt Lara, đây
là" một trò chơi khủng khiếp toát ra vẻ hồn nhiên rõ rệt" mà những cậu con
trai" còn là trẻ con được bố mẹ chăm sóc chu đáo" tham gia. "Lara đứng xem

Đinh Thị Xuân Huệ K29B Văn

thức này trong vòng quyền lực của nó. Họ sống an nhàn, vô tư giữa những trận
gió đang ngày càng tăng thêm sức mạnh vần vũ quanh họ, báo hiệu cơn giông
tố khủng khiếp sắp xảy ra. Với họ, cách mạng, biểu tình, bãi côngchỉ là
những câu chuyện phiếm người ta bàn tán trong các buổi tiệc sang trọng,
những câu chuyện nơi phòng khách không đáng quan tâm. Hoặc nếu có quan
tâm thì thứ cách mạng ấy cũng đã mất đi tính chân thực (là máu và nước mắt,
là khát vọng tự do của người dân lao động), chỉ còn là thứ cách mạng được lý
tưởng hoá bởi tầng lớp trí thức đại học, thứ cách mạng "như trong thơ Block".
Thế giới của họ là tình yêu, là bình an, là vững chãi mãi mãi không bao giờ
thay đổi. Vì thế chiến tranh thế giới thứ nhất là một sự kiện khủng khiếp, phi lí
đã chen vào giữa những ngày bình yên ấy.
Nếu như trên bức tranh xã hội Nga trước Cách mạng tháng Mười phân
biệt rõ hai mảng màu sáng tối của hai lối sống khác nhau thì ở giữa bức tranh
là màu chói gắt, ghê rợn của cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất. Khoảng giữa
khủng khiếp, phi lý ấy tóm lấy con người, đẩy họ vào guồng máy sát nhân,
đẩy họ vào lò giết người kinh khủng nhất của loài người gọi là chiến tranh. Cả
nước Nga biến thành chiến trường lớn và mọi tầng lớp người dân Nga bị cuốn
vào vòng xoáy của nó, bị buộc phải tham gia chiến trận dưới hình thức này
hay khác. Hiện thực cuộc sống nước Nga trong chiến tranh là hiện thực đau
thương, mất mát. Làng xóm bị tàn phá "hoá thành những đống rác và gạch
vụn xếp thành dãy dài thay thế những ngôi nhà thuở nào Có thể đưa mắt
nhìn khắp làng, từ đầu này đến đầu kia, từ xóm này đến xóm kia như nhìn một
hoang mạc không một bóng cây" [12,400]. Nhắc đến chiến tranh là nhắc
đến trăm ngàn thứ chết. Chiến tranh gắn với mùi xác chết, gắn với biển máu.
Trong làng nơi đặt trạm y tế của bác sĩ Zhivago lúc nào cũng có "mùi lờ lợ,
nhạt và lợm như mùi chuột"; " ở đây, chỗ nào cũng có mùi xác chết" bởi
" trong khu vực chiến sự, có những người lính bị chết nằm giữa đám cây gai.
Lúc xác đã rữa mới phát hiện ra" [12,406]. Hàng trăm nghìn người lính

quan của các nhà tiểu thuyết hiện thực khác. Nhưng với những trang miêu tả
cảnh chiến tranh thế giới thứ nhất trong tiểu thuyết "Bác sĩ Zhivago", người
đọc không khỏi liên tưởng tới những cảnh tượng ghê rợn, những cái chết hiện
lên một cách chân thực, chi tiết, cụ thể mà ngòi bút nhân đạo M.Sôlôkhôp đã
khắc hoạ trong "Sông Đông êm đềm". Trong quyển 1 của bộ tiểu thuyết,
Sôlôkhôp đặc biệt dành hai cảnh tả về cái chết của binh lính Nga và binh lính

21


Khoá luận tốt nghiệp

Đinh Thị Xuân Huệ K29B Văn

Đức. Đây là cảnh "Những cái xác nằm song song, sát vai nhau, đủ mọi kiểu,
lắm tư thế trông rất bẩn mắt, rất khủng khiếp. "Mùi người chết nặng nề, lờm
lợm xông lên nồng nặc." [10,604]. Đây nữa là chân dung của một xác chết vì
hơi độc: "Anh ta nằm ngửa, bàn tay trái đưa lên áp chặt vào ngực, tay phải
duỗi sang bên nắm khư khư cán khẩu súng ngắn Cặp môi màu da cam hơi
mang ánh xanh xanh, méo xệch đi, nửa như đau khổ, nửa như ngạc nhiên",
"Một chất nước màu hồng hồng, nước mưa nhấp nhoáy trong cái sọ rỗng, giữa
một vành tóc đâm cứng lại như những que băng [10,604]. B.Pasternak và
Sôlôkhôp đã tạo ra những bức tranh không lời về sự chết và từ trong "sự câm
lặng hãi hùng của cái chết hoàn toàn bất lực và tuyệt vọng lại vang lên bất
tuyệt trong tiếng thét, những lời nguyền rủa căm hờn đối với chiến tranh phi
nghĩa" [1,478]. Cả hai nhà nhân đạo chủ nghĩa đã gặp nhau trong sự phủ nhận
và lên án, tố cáo chiến tranh, một thứ địa ngục đẫm máu, một thứ lò sát sinh
khổng lồ. Đó cũng là sức mạnh tư tưởng, nghệ thuật to lớn của B.Pasternak đã
kế thừa được của truyền thống văn học Xô Viết nói riêng và văn học Nga nói
chung.

binh lính do những người am hiểu tình thế, những người bônsevich lãnh đạo sẽ
bùng nổ và "chắc chắn nó sẽ đi tới kết cục vĩ đại".[12, 474]
Bức tranh hiện thực từ chiến trường theo bước chân của nhân vật
Zhivago chuyển về Matxcơva - trung tâm bão táp cách mạng. Matxcơva
những tháng ngày trước khi cách mạng nổ ra là một thành phố im lìm, tối
tăm và đói khát. Các cửa hàng đều trống trơn"nơi: "những ông già bà cả
ăn mặc lịch sự, gầy còm đứng nép mình trên vỉa hè như thầm trách kẻ qua
người lại, lẳng lặng chìa ra bán những thứ chẳng ai cần đến, khắp chợ
diễn ra cảnh mua đi bán lại những món đồ tầm tầm, cứ mỗi lần sang tay lại
lên giá" [12,483]. Trong con mắt của Zhivago, bạn hữu của chàng thay đổi
tâm tính. Misa từ anh chàng "suy xét vất vả và bộc bạch tư tưởng một cách
vụng về uể oải" thì nay "làm bộ phấn chấn, sắm vai một kẻ vui nhộn"[12,496].
Với Nica, sự thay đổi diễn ra theo hướng ngược lại: "Cái anh chàng nhẹ dạ,
tính khí thất thường ngày trước nay đã biến thành một học giả trầm mặc"
[12,497]. Cuộc sống Matxcơva dường như chùng xuống, uể oải. Tất cả như
chờ đợi kết cục cuối cùng của một cuộc cách mạng. "Thế giới loài người có

23


Khoá luận tốt nghiệp

Đinh Thị Xuân Huệ K29B Văn

một cái gì giống như sự tê cóng rét mướt, một cái gì đã được tiên quyết, cứ
chập chờn trong không khí và ở cửa miệng hết thảy mọi người". Cuộc sống
của con người thiếu thốn về vật chất, hoang mang về tinh thần. Người dân đô
thị bất lực như trẻ em bất lực trước một cái gì không hay biết đang tiếp cận và
đe doạ lật nhào cái "cuộc sống thường ngày vẫn cứ khập khiễng, cố vùng vẫy,
thất thểu lê bước đi đâu đó theo thói quen cũ".[12,511]