MỞ ĐẦU
Đối tượng chung của văn chương là cuộc đời nhưng trong đó con người luôn giữ vị
trí trung tâm. Mọi biến cố, sự kiện của tác phẩm đều xoay quanh hình tượng nhân vật. Nó
mang bản chất một kí hiệu đặc biệt giúp thúc đẩy cốt truyện, là chủ thể hành đông và mang
những ý nghĩa nhất định. Việc xây dựng một hình tượng nhân vật thành công sẽ giúp
người cầm bút chuyển tải được ý đồ nghệ thuật, đồng thời bộc lộ tài năng sáng tạo của bản
thân.
Chủ yếu được biết đến như “một nhà thơ trữ tình danh tiếng nhất thời đại”, Boris
Pasternak vẫn khẳng định mình được vị thế của mình trên diễn đàng văn xuôi trong nước
và thế giới. Nhà thơ đã để lại một tác phẩm văn xuôi vĩ đại, đó là tiểu thuyết Bác sĩ
Zhivago. Tác phẩm này là thiên tiểu thuyết duy nhất nhưng vừa khi ra đời đã cùng với chủ
nhân của nó đã trở thành nạn nhân của một “vụ án văn chương” nổi tiếng giữa thế kỷ. Từ
đó, cuốn tiểu thuyết được tiếp nhận nhiều hướng khác nhau, trở thành đầu đề của nhiều
cuộc tranh luận lớn. Nghiên cứu hình tượng nhân vật bác sĩ Zhivago trong tiểu thuyết này
sẽ phần nào tiếp cận được tài năng cũng như tư tưởng độc đáo mà Boris Pasternak để lại.
Vấn đề hình tượng nhân vật trong văn học
1.1.1.Khái niệm “nhân vật văn học”

Nhà văn người Đức W. Goethe có nói :“Con người là điểu thú vị nhất đối với con
người, và con người cũng chủ hứng thú với con người”. Con người là nội dung quan trọng
nhất của văn học. Nhân vật văn học là khái niệm dùng để chỉ hình tượng các cá thể con
người trong tác phẩm văn học – cái đã được nhà văn nhận thức, tái tạo, thể hiện bằng các
phương tiện riêng của nghệ thuật ngôn từ.
Nhân vật văn học là một khái niệm không còn quá xa lạ đối với không chỉ các nhà
nghiên cứu mà với cả bạn đọc. Đã có nhiều quan điểm khác nhau khi nêu lên khái niệm
cho “nhân vật văn học”. Theo quan điểm của Lại Nguyên Ân trong cuốn 150 thuật ngữ
văn học đã cho rằng “Hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về
sự tồn tại trọn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ. Bên cạnh con người, nhân vật
văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoan đường được gán cho
những đặc điểm giống con người” [1, tr. 249].
Còn với cuốn Từ điển thuật ngữ văn học được đồng sáng tác của ba tác giả Lê Bá

Năm 1945, Pasternak xuất bản một tuyển thơ khác và tiếp đó là tuyển tập những
tác phẩm đã viết trước đó, xuất bản năm 1947. Năm 1954, tờ báo Xô viết Znamya cho
đăng các bài thơ của ông với tiêu đề Những bài thơ từ một cuốn tiểu thuyết( Poems from a
novel). Cuốn tiểu thuyết đó chính là Bác sĩ Zhivago. Tuyển thơ cuối cùng của Pasternak là
Khi tiết trời tươi sáng (When the weather clears, 1960) tập hợp những bài thơ ông viết
trong suốt thập niên 1950. Giống như những bài thơ trước đây, Pasternak gửi vào đó
những môtip tôn giáo và phác họa sự song hành giữa nghệ thuật và cái chết. Pasternak
không viết thơ chính trị, quan điểm của ông là cá nhân, nhưng chúng bị coi là những tuyên
bố chính trị.
1.2. Tác phẩm Bác sĩ Zhivago
1.2.1.Hoàn cảnh ra đời

Bác sĩ Zhivago là tiểu thuyết nổi tiếng của nhà văn Nga Pasternak. Cuốn tiểu thuyết
đã mang lại cho ông Giải Nobel văn học năm 1958. Tuy nhiên, vì những lí do chính trị,
ông đã từ chối nhận giải.

3


Bối cảnh tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago nằm vào khoảng 1910 – 1920, nhưng
Pasternak hoàn tất tác phẩm vào khoảng năm 1954. Cuốn tiểu thuyết bị cấm in ở Nga.
Năm 1957, bản thảo của truyện được tuồn ra ngoài và in ra sách bằng tiếng Nga tại Ý (nhà
xuất bản Feltrinelli). Năm sau, nó có ấn bản tiếng Ý và tiếng Anh. Mãi đến 1988, Bác sĩ
Zhivago mới được in và xuất bản tại Nga.
Tác phẩm phản ánh một giai đoạn lịch sử rối ren của nước Nga trong những thập
niên đầu thế kỉ XX. Cuộc sống gia đình, xã hội bị chao đảo nghiêm trọng. Tuy nhiên, trong
khổ đau mất mát vẫn ánh lên tình cảm và khát vọng sống chân chính của con người.
1.2.2.Tóm tắt tác phẩm

Mở đầu cuốn tiểu thuyết là phần giới thiệu Yuri Andreievich Zhivago lúc 10 tuổi tại

chàng về những thăng trầm của đời sống, những lo sợ và lòng can đảm trong chiến tranh
và hơn hết là tình yêu dành cho Lara. Komarovsky lại tìm đến trang trại và phao tin cho
Lara rằng Pasha đã bị bắt và bị giết quân cách mạng đang truy đuổi Lara và sẽ giết nếu bắt
được. Hắn hứa giúp đưa Yuri và Lara trốn ra nước ngoài. Yuri đắn đo một hồi lâu và kết
cuộc vì vấn đề an toàn cho Lara, chàng quyết định để Lara đi một mình. Yuri ở lại Nga và
bắt đầu say sưa uống rượu giải sầu.
Strelnikov, chồng của Lara lúc bấy giờ đang chạy trốn vì bị chính phủ cách mạng
truy lùng. Anh tìm ra Yuri và sau khi biết chuyện của mẹ con Lara cũng như tình yêu Lara
giành cho chàng, vì day dứt và ân hận suy nghĩ sai lầm của mình mà khiến gia đình tan nát
chàng đã tự sát. Yuri trở lại Moscow và sinh sống cùng một phụ nữ tên Marina và kiếm
sống bằng cách viết sách, họ có thêm hai đứa con gái nữa. Evgraf đã giúp Yuri vào làm bác
sĩ tại một bệnh viện ở thành phố nhưng chàng trốn tránh và chặn mọi tin tức của gia đình
và bạn bè. Một hôm trên đường đi làm, chàng bất ngờ ngã vật ra và ra đi. Lara từ Irkutsk
lên Moscow tìm về lại ngôi nhà cũ của mình và thấy xác Yuri nằm đó. Sau đó vài ngày,
nàng mất tích, có người cho rằng nàng bị bắt đi trại tập trung.

5


CHƯƠNG 2.
HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT BÁC SĨ ZHIVAGO TRONG
TÁC PHẨM CÙNG TÊN CỦA BORIS PASTERNAK
2.1. Các khía cạnh xoay quanh con người Zhivago
2.1.1.Bác sĩ Zhivago – ngoại hình và tính cách
Bác sĩ Zhivago xuất hiện đầu tác phẩm là một cậu bé “khuôn mặt với cái mũi hếch”
và ở gần cuối tác phẩm là hình ảnh của một Zhivago “hốc hác, râu tóc bờm xờm”. Tác giả
không khắc họa nhân vật Zhivago nói riêng và các nhân vật trong Bác sĩ Zhivago nói
chung đều chỉ là những nét phác họa mờ nhòa, thoáng qua về ngoại hình. Nhân vật được
hiện lên thông qua hành động, lời nói, tư tưởng và tình cảm của mình.
Yuri trước hết là một cậu bé can đảm và mạnh mẽ, cậu sớm mất mẹ và từ bé cũng

có một tâm hồn trong sáng và một tình yêu tha thiết đối với mẹ mình. Lớn lên, những đức
tính ấy vẫn không hề thay đổi trong con người cậu. Dưới ngòi bút tác giả, Yuri đã mang
những nét tính các hết sức độc đáo với một tầm trí tuệ cao. “Trong tâm trí Yuri, mọi thứ
đều xê dịch, lẫn lộn và vô cùng độc đáo, từ các quan điểm, thói quen đến các năng khiếu
bẩm sinh. Chàng có tính mẫn cảm lạ lùng và có lối cảm thụ, tri giác hết sức mới mẻ” [4, tr.
108]. Tài năng của Zhivago khá toàn diện và sâu sắc, với mỗi lĩnh vực khác nhau chàng
luôn có những khả năng nhất định. Không chỉ thế, ta còn thấy ở chàng Zhivago luôn có sự
xác định phương hướng hết sức rõ ràng cho bản thân mình. Ở Zhivago ta thấy được sự
uyên thâm và chín chắn hơn người: “Tuy rất thiên về nghệ thuật và sử học, chàng đã chọn
nghề y một cách dễ dàng. Chàng cho rằng nghệ thuật không phải là một nghề, giống như
chất vui vẻ bẩm sinh hoặc chất đa sầu đa cảm không thể tạo nên nghề nghiệp. Chàng mê
môn vật lý và vạn vật học, và phát hiện rằng trong đời sống thực tế phải làm một nghề
giúp ích cho xã hội. Vì lẽ đó, chàng đã chọn ngành y” [4, tr. 109]. Từ việc Yuri xác định
nghề nghiệp cho bản thân, ta có thể thấy được ở chàng Zhivago là một con người không tự
phụ, không vì bản thân mà những việc chàng làm luôn hướng đến mục đích phục vụ xã
hội. Những sở trường và đam mê của bản thân chàng tạm gác qua một bên để nhường chỗ
cho một mục đích cao cả là cứu giúp con người. Nghệ thuật đối với chàng là những gì
thuộc về thế giới tinh thần và nó không thể giúp ích gì cho xã hội. Tuy vậy, nó vẫn là niềm
đam mê, yêu thích của chàng: “Yuri biết suy tưởng và viết văn, từ dạo còn học trung học
chàng đã mơ ước viết văn xuôi, một cuốn “tiểu sử “ trong đó chàng có thể gửi gắm như
nhét vào đó những gói thuốc nổ được ngụy trang kĩ, những gì kỳ thú nhất tất cả mọi điều
chàng từng được chứng kiến và suy xét. Nhưng chàng còn quá trẻ để viết một tác phẩm
như thế. Chàng bèn làm thơ thay vì viết văn xuôi, tương tự một họa sĩ suốt đời vẽ phác
thảo để chuẩn bị tiến tới bức họa lớn hằng ôm ấp” [4, tr. 110]. Từ tất cả những điều trên ta
thấy được rằng Yuri là một con người có lý tưởng sống rất ý trí và đầy lòng nhân ái. Chàng
biết khả năng, năng lực của bản thân và cao hơn nữa là chàng biết vận dụng những năng
lực ấy để phục vụ cho xã hội, cho những người xung quang chàng. Từ đây, có thể khẳng
định rằng Yuri Zhivago là một chàng trai sôi nổi, đầy nhiệt huyết và lý tưởng, sẳn sàng vì
xã hội mà cống hiến hết mình.
7

tình cảm. Đây chính là nét đa diện trong con người chàng tạo nên một tính cách phức tạp,
đôi khi khó hiểu. Mặc dù mất mẹ và sống xa cha từ nhỏ nhưng Yuri có một người cậu vừa
là triết gia, vừa là linh mục. Cha Nikolai Nikolaevich Vedenyapin đã yêu thương và dạy dỗ
Yuri và ảnh hưởng mạnh mẽ đến những nét tính cách chính trong con người Yuri. “Yuri
hiểu rằng cậu ruột đã có ảnh hưởng đến mức tới việc hình thành các nét tính cách chính
8


của chàng” [4, tr. 110]. Yuri do đó mà suy nghĩ một cách logic và hợp lí, hiểu cặn kẽ những
hiện tượng xã hội song bên cạnh đó chàng lại là một người giàu tình cảm. Ông yêu thương
con người, yêu hết thảy những thứ thuộc về thế giới thiên nhiên. Người đọc nhìn thấy được
nét tính cách độc đáo này qua hành trình tìm kiếm hạnh phúc của nhân vật và tình yêu tha
thiết.
Bác sĩ Zhivago vốn ẩn chứa tấm lòng rung cảm mạnh mẽ. Trước những biểu hiện
của thiên nhiên, làn sóng ấy lại dạt dào. Tuy rằng đôi lúc Zhivago có khước từ cảm giác ấy
nhưng không thể hoàn toàn chối bỏ nó. Chẳng hạn như lúc Zhivago tìm lên phòng cô Lara
để biện giải về nhiều vấn đề, ông đã đứng nhìn cảnh vật ngoài cửa sổ với tất cả những nỗi
niềm rung cảm. “Xung quanh, vạn vật đều nảy chồi, mọc lên, ngoi lên trên lớp men huyền
dịu của sự tồn tại. Sự thán phục cuộc sống, niềm vui sống, như một làn gió nhẹ, cứ tràn đi
như một làn sóng bát ngát, tràn đi mọi phía, qua thành phố và mặt đất, qua các bức tường
và hàng rào, lướt qua các thân cây và thân người, đến đâu cũng làm mọi vật run lên đến
đấy” [5, tr. 151]. Như vậy, tình yêu thiên nhiên sâu sắc là một nhân tố không nhỏ góp phần
nét tính cách đa cảm ở Zhivago. Thiên nhiên trong con mắt Zhivago đẹp lạ lùng. Những sự
vật bình bị nhất cũng như có hồn, thiên nhiên cũng như phối hợp với nhau tạo nét một xã
hội sống động khác bên cạnh xã hội loài người. Trên chuyến tầu đi đến Varưkinô, chàng
nhìn thấy những bãi tuyết bằng phẳng phía trước, cạnh đầu máy được nhuộm hồng bởi ánh
lửa bập bùng trên miệng ống khói và từ đáy lò đốt hắt ra như từ một đống lửa cháy rừng
rực. Thiên nhiên gắn kết người với người, vun đắp thêm tình cảm vợ chồng. “Trước khi
tàu chạy tiếp hai vợ chồng đi ngắm lần cuối vẻ đẹp của tuyến đường vừa được dọn sạch”.
Zhivago từ nhỏ đã yêu thích cảnh rừng buổi chiều tà tràn ngập ánh lửa hoàng hôn. Các

đối với Tonya cũng vậy, Yuri là cả một thế giới lạ lẫm đối với nàng. Một lẽ dĩ nhiên tưởng
chừng tất yếu sẽ xảy ra đó là lễ cưới của Yuri và Tônia. Chàng yêu Tonya, lo lắng cho nàng
và quan trọng hơn cả đó là tính mạng của nàng. Khi Tonya đến ngày sinh nở, “chàng đâm
bổ tới bệnh viên phụ sản”. Đối với ông tính mạng của nàng là quan trọng hơn bất cứ điều
gì, quan trọng hơn cả đứa con vừa mới chào đời. Trong ông ý thức làm cha vẫn còn xa vời
và dường như chàng không quan tâm đến điều đó. Mối quan tâm duy nhất của nhân vật là
Tonya. “Tình phụ tử vừa từ trên trời rơi xuống. Tất cả những cái đó ở ngoài ý thức của
chàng. Điều chủ yếu là Tonya, Tonya bị lâm vào tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, song
đã may mắn thoát nạn” [5, tr. 114]. Sau ba năm trong chiến trận, Yuri được trở về nhà. Cái
cảm giác ấy làm chàng sung sướng và hứng khởi khiến chàng phải thốt lên: “Đấy, cuộc
sống là ở đó, xúc cảm là ở đó, mục tiêu săn đuổi của những kẻ tìm truyện phiêu lưu là ở
đó, cái mà nghệ thuật muốn nói tới cũng là ở đó: trở về với người thân trở về với chính
mình, hồi phục sự tồn tại” [5, tr. 176]. Tình cảm của Zhivago đối với vợ mình còn có lúc
được tác giả khẳng định trên mức thông thường mà đã trở thành một kiểu tôn thờ: “Chàng
yêu vợ tới độ sùng bái” [5, tr. 329]. Ngoài tình yêu đối với Tonya, bác sĩ Zhivago còn nảy
sinh tình cảm với Lara và Marina. Nhân vật đã trải qua những cung bậc cảm xúc khác
nhau thể hiện một tấm lòng đa cảm.
10


2.1.4.Bác sĩ Zhivago – một triết gia và một nhà thơ tài năng

Bác sĩ Zhivago hiện lên trong tiểu thuyết là một nhân vật thuộc tầng lớp có học và
một con người thông minh. Trong những lời ăn tiếng nói, những suy nghĩ của cậu ấy phần
lớn đều thể hiện tư tưởng của bản thân hay mang nhiều tính triết lý. Từ khi là một cậu bé
Yuri đứng trước sự lựa chọn sự nghiệp cho bản thân mình thì khả năng tư duy của cậu ấy
đã thể hiện rõ: “Chàng cho rằng nghệ thuật không phải là một nghề, giống như tính vui vẻ
bẩm sinh hoặc chất đa sầu đa cảm không thể tạo nên nghề nghiệp. Chàng mê môn vật lý và
vạn vật học, phát hiện ra rằng trong đời sống thực tế phải là một nghề giúp ích cho xã hội.
Vì lẽ đó, chàng đã chọn ngành y” [6, tr. 77].

được, mỗi người đều có một số mệnh và vận mệnh của mình sẽ dường như đã được đặt
sẵn, sẽ có người này trở nên không thể thiếu trong cuộc sống của mình mà cũng có người
chỉ lướt ngang qua rồi không bao giờ gặp lại. Song không phải cứ đồng hành cùng nhau
một chặng đường dài thì sẽ cứ mãi bên nhau, đến một lúc nào đó khi người kia buộc phải
nằm lại với đất thì người còn lại cũng chỉ là “kẻ sống lâu hơn” chứ không có nghĩa sẽ
chấm dứt cùng nhau.
Triết lý của Yuri không chỉ thể hiện ở các vấn đề đời sống, sự sống và cái chết mà
trong văn chương hay nghệ thuật, bác sĩ Zhivago cũng có một lối suy nghĩ độc đáo, khác lạ
nhưng lại khiến cho người nghe, người phải suy ngẫm rất lâu:“ giờ đây chàng hiểu rõ rằng
nghệ thuật bao giờ cũng theo đuổi hai mục đích. Nó luôn luôn suy ngẫm về cái chết và qua
đó, luôn luôn sáng tạo ra sự sống. Nghệ thuật cao cả, nghệ thuật chân chính, cái được gọi
là sách Khải thị của Thánh John, cà cái đang viết cuốn sách đó cho trọn ven” [6, tr. 106]
Hay: “nghệ thuật không phải là tên gọi của một loại hình hay một lĩnh vực bao gồm hằng
hà sa số các khái niệm và các hiện tượng được phân nhánh tỉ mỉ. Trái lại, nghệ thuật là một
các gì rất thu hẹp, rất tập trung, biểu thị cái khởi nguyên nằm trong thành phần của tác
phẩm nghệ thuật, nó là tên gọi của sức mạnh được vận dụng hoặc của chân lý được khai
thác trong tác phẩm ấy” [6, tr. 323]. Với Zhivago thì nghệ thuật là một điều gì đó gắn liền
với đời sống con người, cái chết và sự sống là ranh giới phân định sự hiện tồn của con
người, đó là đề tài và cũng là mục đích nghệ thuật hướng tới. Đồng thời, Zhivago cũng nói
rằng nghệ thuật không nằm ở bề mặt hình thức mà thực chất nó là phần ẩn ở trong nội
dung, nó được đề tài, hoàn cảnh, cốt truyện, nhân vật bộ lộ ra. Quan điểm nghệ thuật của
Zhivago nhưng cũng chính là quan điểm nghệ thuật của tác giả bằng hình tượng Zhivago,
tác giả qua đó phát ngôn lên tiếng nói của chính mình. Nhân vật được tác giả sáng tạo và
nhân vật ấy cũng có tâm hồn, tình cảm và những quan niệm. Nhân vật có thể là người phát
ngôn của tác giả và Zhivago là một nhân vật như thế.
Bên cạnh những quan điểm nghệ thuật, những triết lý nhân sinh cao quý, Zhivago
còn là một nhà thơ dạt dào cảm xúc. Yuri biết suy tưởng và viết văn. Chàng sớm cho rằng
“khí phách” và “độc đáo” là hai phẩm chất đại diện chân chính cho chết hiện thực trong
các tác phẩm nghệ thuật, còn lại đều là chung chung, hão huyền và vô ích. Mỗi vần thơ của
12

13


Và không đưa ngược được cuối chặng đường
Tôi một mình, tất cả chìm trong thói đạo đức giả
Sống trọn cuộc đời đau phải chuyện chơi.”
Các bài thơ còn lại chủ yếu miêu tả thiên nhiên: Mùa hè ở thành phố, Tuyết tan
mùa xuân, Ngày nắng nóng đầu thu… Thực ra sự phân chia này chỉ là tương đối vì bao giờ
cũng vậy, làm thơ để truyền tải tâm trạng của mình. Dù cho trên bề nổi, những bài thơ đơn
thuần viết về thiên nhiên hay về tấm lòng với Chúa nhưng thực ra, bị khuất đi đó chính là
nỗi lòng sầu muộn của bác sĩ Zhivago:
“Mặt trời gắng sức say sưởi ấm
Và dòng mương mê mẩn sục sôi”
(Tháng ba)
Tình yêu đến rồi đi, hạnh phúc rồi đau khổ, đó là những phức điệu cho cuộc đời,
Zhivago cũng không nằm ngoài quy luật ấy.
“Sóng đưa nàng, đưa nàng
Và đẩy nàng đến sát chàng
Còn bây giờ nàng đã ra đi
Có lẽ vì sự ép buộc
Sự chia ly hẳn sẽ ăn thịt cả hai
Nỗi buồn sẽ gặm cả xương.”
(Biệt ly)
Zhivago là một nhân vật trong tiểu thuyết song thông qua Zhivago tác giả lại thể
hiện tư tưởng và quan điểm của mình về cuộc đời, con người và những triết lý về nghệ
thuật. Những điều Zhivago nói lên cũng là những điều mà Boris đi tìm con đường nghệ
thuật và con đường sống của mình. Điều đó được thể hiện ở chính tác phẩm này của ông,
ông đặt nghệ thuật vào bên trong nội dung, để nhân vật và cốt truyện lột tả ý nghĩa và giá
trị của tác phẩm.
2.1.5.Nhận xét

vật. Nhưng trên tất cả nó hấp dẫn ta bởi sự hiện diện của nghệ thuật chứa đựng trong tác
phẩm” [4, tr. 464]. Với Zhivago, yếu tố quan trọng nhất để thu hút bạn đọc đó chính là
nghệ thuật, nghệ thuật đóng vai trò quan trọng làm nên thành công của một tác phẩm. Do
vậy, suốt cả cuộc đời mình Zhivago luôn cố gắng tì kiếm những sự độc đáo thầm lặng
những lại khó nhận ra vì bị che giấy bởi lớp vỏ hình thức thông dụng, quen thuộc.

15


Zhivago luôn có ý thức cao về vị trí, vai trò của một nhà thơ. Chàng luôn đắm chìm
trong việc sáng tạo nghệ thuật, với chàng “nghệ thuật không phải là một nghề cũng như
tính vui vẻ bẩm sinh đa sầu đa cảm”... Luôn có những tư tưởng khác với những con người
cùng thời, theo Zhivago thì không có nhà văn còn nghệ thuật thực ra là để thực hiện mục
đích “suy ngẫm về cái chết và sáng tạo ra sự sống”.
Bên cạnh những quan niệm cá nhân, Zhivago còn nhìn nhận nghệ thuật dưới tư duy
của những tác gia văn chương lớn trên thế giới: “Hệ như cái loại thơ bốn âm tiết ấy của
Puskin, sau này trở nên lừng danh, là một thứ đơn vị đo lường của cuộc sống Nga, một thứ
thước đo cuộc sống được rút ra từ toàn bộ đời sống Nga” [4, tr. 468]. Hay “Sinh ra đời,
mỗi người đều là một Phaostơ để ôm lấy hết thảy, cảm nhận hết thảy, diễn tả hết thảy mọi
điều. Biến Phaostơ thành một học giả là lỗi lầm của những người sống trước và cùng thời
với Phaostơ” [4, tr. 468].
2.2.2.Tư tưởng của Zhivago về cách mạng

Bối cảnh tiểu thuyết xoanh quanh cuộc Cách mạng Tháng Mười Nga 1917. Người
đọc không thể phủ nhận những đóng góp lớn lao của cách mạng vào lịch sử nước Nga và
lịch sử toàn thế giới song cái gì cũng có hai mặt của nó. Trong những cái tốt đẹp vẫn có thể
tồn tại những cái xấu. Đôi lúc, con người chỉ nhìn thấy những cái hào nhoáng bên ngoài
mà quên đi những đau thương, mất mát. Việc xây dựng hình tượng bác sĩ Zhivago là một
thành công lớn của Boris Pasternak giúp cho con người không ngủ quên trên đỉnh vinh
quang, buộc họ phải nhìn nhận lại thực tế.

mạng sống của quân du kích. “Toàn bộ sự thông cảm của chàng dành cho các bạn trẻ đang
chết một cách anh dũng kia. Chàng thật tâm mong cho chúng thắng trận. Đó là con em
những gia đình rõ ràng rất gần gũi về tinh thần với chàng, có cùng nền giáo dục, cùng nề
nếp, luân lý, cùng những quan niệm như chàng”.
Zhivago đồng tình với Lara ở quan điểm: “Bây giờ sự dối trá tràn vào nước Nga.
Tai họa chủ yếu, nguồn gốc của cái ác sau này là sự mất tin tưởng vào giá trị ý kiến cá
nhân mình. Sự lầm lạc ấy của xã hội mang tính rộng khắp, lây lan. Mọi thứ đều rơi vào
ảnh hưởng của nó”. Cách mạng bùng nổ, người ta đua nhau làm cách mạng, đua nhau học
tập, áp dụng chủ nghĩa Mác nhưng chưa hiểu rõ bản chất của nó mà chỉ áp dụng một cách
máy móc. Dựa trên thực tế xã hội, Zhivago đã kết luận: “Mỗi người chỉ lo kiểm tra bản
thân mình qua kinh nghiệm, còn những người nắm quyền hành thì tìm mọi cách né tránh
sự thật. Vì cái câu chuyện hõa huyền là cá nhân họ không bao giờ sai lầm. Tôi không thích
những người thờ ơ với chân lý” [4, tr. 427].
Một xã hội giả dối, con người sống trong cái xã hội này lại chìm đắm, mù quáng
bước chân theo xã hội đó. “Đó là căn bệnh của thời đại mới. Tôi cho rằng nó phát sinh từ
các nguyên nhân tinh thần. Người ta cứ đòi hỏi tuyệt đại bộ phận chúng ta phải thường
xuyên giả dối, coi giả dối là một hệ thống đáng đề cao”. Một người sống hết mình vì lý
17


tưởng, vì xã hội nhưng luôn luôn bị xã hội ấy đầy đọa vùi dập để rồi cuối cùng Zhivago đã
kiệt sức và gục ngã trên con đường mà mình đang đi. Đây chính là số phận bi đát của
người trí thức cách mạng tiến bộ trong xã hội nước Nga đương thời.
2.2.3.Tư tưởng của Zhivago trong mối tương quan với hệ tư tưởng Nga đương thời

Bác sĩ Zhivago là cuốn tiểu thuyết lấy bối cảnh là cuộc nội chiến nước Nga. Trong
xã hội lúc bấy giờ với nhiều phái đảng khác nhau, con người mất định hướng xã hội và họ
trở nên đa nghi hơn, những luồng tư tưởng cũ mới đan xen nhau. Ở trong tác phẩm để thể
hiện nổi bật được tư tưởng của Zhivago thì Boris đã đặt tư tưởng đó vào hệ tư tưởng đối
lập với nó. Hệ tư tưởng đối lập đó cũng là tư tưởng chiếm phần đa trong thời nội chiến ấy.

quan niệm từ sau Cách mạng tháng Mười đến nay, không khích lệ được tôi. Thứ đến, tất cả
những chuyện đó còn lâu mới được thjwc hiện, và mới chỉ là những lời nói suông về
chuyện đó mà người ta đã phải trả giá bằng hàng biển máu, khiến tôi thấy có lẽ mục tiêu
không biện minh được cho phương tiện. Cuối cùng, và cũng là điểm chủ yếu, khi tôi nghe
nhắc đến việc cải tạo đời sống thì tôi không còn làm chủ bản thân được nữa và đâm ra thất
vọng.” Chàng cho rằng nó sẽ rất khó được hiện thực hóa, đó là tư tưởng sách vở mà Misha
và Nika cũng vấp phải. Thay vào đó, Zhivago đã mạnh dạn đề cập đến trực giác, Zhivago
cho rằng: “Chiến tranh đã làm xong một nửa công việc. Nửa còn lại cách mạng cũng đã
hoàn tất. Chiến tranh là sự gián đoạn cuộc sống một cách giả tạo, tựa hồ có thể làm cho sự
tồn tại lùi lại (thật vô nghĩa!).”
Cuối cùng, điều tất yếu phải đến cũng đã đến. Sau khi trải qua chiến tranh khắc
nghiệt, trải qua thân phận tù khổ sai, Nika mới nhận ra “không chỉ nguyên với thân phận tù
khổ sai của cậu, mà còn đối với cuộc sống trước đó, trong những năm 30, kể cả khi được
tự do, được yên ổn dậy đại học, có tiền tiêu, luồng không khí trong lành, một cơn gió giải
thoát. Mình cho rằng công cuộc tập thể hóa là một biện pháp sai lầm, thất bại mà họ không
dám thừa nhận. Để che dấu thất bại, họ đã sử dụng mọi phương tiện đe dọa khiến mọi
người hoảng sợ làm cho ta phải nhìn thấy những cái không hề có và chứng minh những cái
trái ngược với sự thật hiển nhiên” [6, tr. 574].
Và Misa cũng đã hiểu rõ “Chiến tranh là một mắt xích đặc biệt trong chuỗi các thập
niên cách mạng. Tác động của những nguyên nhân trực tiếp nằm trong bản chất của cách
mạng đã không còn nữa. Những kết quả gián tiếp, những kết quả của kết quả, hậu quả của
hậu quả bắt đầu phát huy tác dụng. Những tai họa đã rèn luyện nên tính cách, làm cho các
thế hệ có sức chịu đựng, lòng dũng cảm và sự sẵn sàng thực hiện một sự nghiệp lớn lao,
phi thường liều lĩnh. Các phẩm chất kì lạ chưa từng thấy ấy hợp thành tinh thần của thế
hệ” [6, tr. 575].
Cuối cùng phải đến mãi những năm 1943, tư tưởng của Zhivago mới được nhận
thức. Tính đúng đắn của nó đã được chứng minh. Tư tưởng của xã hội cũng đã chuyển

19


hình tượng nhân vật sẽ góp phần kiến giải sự thành công của hình tượng nhân vật cũng
như tài năng sáng tạo của tác giả.
Trong tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago, Boris Pasternak xây dựng rất nhiều nhân vật, có
thể kể đến cả trăm. Tuy vậy, người đọc dễ dàng nhận ra Yuri chính là nhân vật trung tâm và
có mặt trong xuyên suốt toàn bộ câu chuyện. Toàn bộ những tính cách, hành động, tư
tưởng đều được nhà văn khéo léo nhắc đến trong toàn bộ tiểu thuyết. Dòng chảy cuộc đời
từ khi Zhivago mất mẹ lúc còn nhỏ cho đến lúc chết đi đã được tác giả tái hiện đầy đủ.
Người đọc không cảm thấy xa lạ mà gần gũi và thấu hiểu nhân vật.
Nhân vật Zhivago còn được chú trọng miêu tả những diễn biến nội tâm phong phú.
Nội tâm của chàng được dấu kín đối với các nhân vật trong tác phẩm xong nhà văn lại
phơi bày những suy tư, tư tưởng đó với bạn đọc. Điều đó không chỉ giúp người đọc hiểu rõ
nhân vật mà còn khiến cho người đọc đồng cảm và có cái nhìn chính xác về nhân vật. Nội
tâm nhân vật Zhivago còn được khắc họa dưới hình thức độc đáo đó là thông qua những
giấc mơ để thể hiện những lo sợ, sự mất mát, niềm khát khao của nhân vật. Yếu tố giấc mơ
được lặp lại nhiều lần trong tác phẩm và mỗi giấc mơ đều mang những giá trị và ý nghĩa
riêng.
Ở lời thoại của Zhivago, nhà văn cũng chú ý đến giọng điệu, lời nói, các ngôn từ để
thể hiện được tâm trạng và tính cách của chàng trai ấy. Một con người thẳng thắn, can đảm
nói lên chính kiến của bản thân. Song cũng là một người khéo léo trong các mối quan hệ
tình cảm và gia đình. Có thể thấy, thông qua lời nói của Yuri người đọc cũng cảm nhận
được sự thông minh và chín chắn của nhân vật.
Điểm nhìn của nhà văn có khi đã ẩn tàng trong điểm nhìn của nhân vật. Mượn lời
của nhân vật để nói về tư tưởng, thế giới quan của bản thân. Những tư tưởng của Yuri đối
lập với tư tưởng thời đại trong tác phẩm cũng như tư tưởng mới lạ, khác biệt của nhà văn
21


trong hệ tư tưởng của đại đa số tầng lớp tri thức Nga lúc bấy giờ. Nhân vật từ đó mà thêm
sống động và có ý nghĩa hơn bao giờ hết. Đây cũng chính là nhân vật tư tưởng đại diện
cho thế giới quan của chủ thể sáng tạo.

22


đọng lại ở nàng rất lâu; “Giữa lúc đang đau nhói lại cười ha hả”… Ở mỗi giấc mơ đều thể
hiện một trạng thái cảm xúc và phản ánh được tâm trạng hiện thời của Yuri, như Yuri cũng
nói, thực chất giấc mơ chỉ là những góc tư duy buộc mình phải suy nghĩ trong lúc ngủ bởi
lúc thức mình đã bỏ sót nó. Thế nhưng đó là biểu hiện cho những điều Yuri quan tâm
nhưng được ẩn sâu trong một góc của tâm trí. Thông qua giấc mơ, tâm trạng của nhân vật
và suy tư của nhân vật được thể hiện rõ hơn.
3.3. Thiên nhiên và những dấu ấn tâm hồn
3.3.1.Dấu ấn màu sắc

Trong tác phẩm Bác sĩ Zhivago là sự tổng hòa của cả một thế giới màu sắc, có 232
đoạn tả thiên nhiên trong ấn tượng tâm hồn nhân vật và B. Pasternak đã sử dụng rất nhiều
màu sắc tương phản nhau để có thể ghi lại dấu ấn tâm hồn nhân vật. Nhưng nổi bật hơn cả
là những không gian tương phản tranh sáng - tranh tối, của hai gam màu đen – trắng mang
ý nghĩa biểu tượng cao: “trong ngôi nhà ấy đã lên đèn. Bóng tối buông xuống.” [4, tr. 15]
hay “ Họ ngồi làm việc trong bóng tranh tối tranh sáng của gian thềm lợp kính” [4, tr. 19].
Trong các đoạn tả màu sắc, có nhiều đoạn tả về sự tương phản đen – trắng và sáng – tối
của màu sắc thiên nhiên. Hiệu quả của việc phối màu đen – trắng, sáng – tối như vậy đã
bộc lộ những trạng thái nặng nề ảm đạm, nổi đau âm ỉ trong tâm hồn nhân vật. Đó là nổi
đau đầu đời của cậu bé Yuri mất mẹ...
Ấn tượng hơn cả đó là khi nhà văn dùng nền màu đen để diễn tả nỗi đau trong tâm
hồn nhân vật trước những hiện thực xảy ra trong cuộc nội chiến bằng màu trắng “tang tóc”
phủ kín tâm hồn. Đó là những nổi đau, sự xót xa trước hiện thực tàn khốc của chiến tranh.
Sau chiến tranh, đặc biệt là sau cuộc nội chiến, dư âm của những sự mất mát và tàn
phá vẫn còn in dấu trên cảnh vật rồi từ đó khúc xạ, khắc sâu vào lòng người.
3.3.2.Dấu ấn hương vị

Trong Bác sĩ Zhivago có nhiều đoạn nói về hương thơm và hương thơm được nhà

vo ve, tiếng lạc ngựa… Nhưng có lẽ dấu ấn tâm hồn nhân vật in đậm hơn cả khi gắn với
những tiếng hót của chim họa mi, tiếng tuyết lạo xạo, tiếng gió và sấm… Yuri nhận thấy
tiếng hót nhộn nhịp của chim Vàng anh: “Cảnh vật chốn này mới đẹp làm sao! Chốc chốc
lại vang lên tiếng hót ba giọng lanh lảnh của chim Vàng anh”; Ở Varưkinô, Zhivago say
sưa với những âm thanh của họa mi hót: “Đầu tiên là “Chiốc! Chiốc! Chiốc!” dồn dập,
khát khao và lộng lẫy thì nhịp ba, đôi khi kéo dài liên tiếp không đếm xuể”.
Nhưng bên cạnh đó, âm thanh của thiên còn là những dấu ấn về nỗi đau, những dự
báo về điềm chẳng lành trong tâm hồn con người. Tiếng tuyết tan, tiếng sói tru, tiếng sấm,
tiếng mưa tuyết, tiếng thác đổ… gợi những ám ảnh, những dự cảm về sự mất mát chia ly
và những hành trình bất định của cuộc đời con người. Điển hình như tiếng kính vỡ dù là
trong giấc mơ xong sau đó là cái chết của Pasha. “Tiếng chim chóc líu lo chàng từng như
nghe văng vẳng tiếng người mẹ đã qua đời gọi chàng”, âm thanh của tiếng chim gắn với
hình ảnh của người mẹ, nó là nỗi đau mất mát của Yuri. Tuyết trắng gắn với hình ảnh cô
24


quặn của chàng sau đêm mẹ chàng mất và tiếng cũng lạo xạo vào lúc bà Anna mất, có lẽ
đó như một âm thanh của cái chết, âm thanh lạnh rợn người. Hay tiếng chó soi rú, những
âm thanh đó đã khiến cho Lara lo sợ: Anh có nghe thấy không? Một con chó đang trú.
Thậm chí hai con cũng nên. Ôi, kinh khủng quá, đó là một điềm gở vô cùng! Ta ráng chịu
đựng đến sáng, rồi ta sẽ ra đi, sẽ ra đi. Em sẽ không ở lại thêm một phút nào nữa” [6, tr.
502]. Chính đó là điềm gỡ báo hiệu cho Yuri sự chia lìa, một cuộc chia tay với Lara mà
mãi đến khi cậu đã qua thế giới bên kia Lara mới quay trở về gặp cậu. Âm thanh thiên
nhiên là một yếu tố xuất hiện quanh chúng ta hằng ngày, nó là một phần của cuộc sống con
người, thông qua âm thanh thiên nhiên ta nhận thấy đó như là những mách bảo tâm linh
cho Zhivago, như dự cảm của chàng về cuộc sống của chính mình.
3.4. Đàm thoại – phương tiện bộc lộ tư tưởng

Đàm thoại là hình thức đặc biệt chiếm dung lượng lớn trong tiểu thuyết. Đó là thời
của nhân vật được thể hiện trực tiếp qua nhiều cuộc nói chuyện, đối thoại giữa các nhân