Cảm hứng lịch sử
trong tiểu thuyết
Nguyễn Huy Tưởng

Tiểu thuyết Sống mãi với thủ đô xây dựng một thế giới nhân vật đông đảo hơn và cá
tính cũng phức tạp hơn. Không có nhiều thời gian dành cho những suy tư của tâm trạng nhân
vật, mấy chục tiếng đồng hồ trong tác phẩm là quãng thời gian đầy ắp những sự kiện mà ở
đó, ta có thể thấy được những cảnh huống các nhân vật tự bộc lộ cá tính của mình. Trong hơn
năm trăm trang tiểu thuyết, các nhân vật lần lượt xuất hiện, dù ít dù nhiều vẫn để lại những
dấu ấn khó phai. Từng ấy con người, những cá tính bổ sung cho nhau, sát cánh bên nhau trên
một chiến tuyến. Ở tiểu thuyết này, chân dung phe phản diện không được khắc họa rõ ràng,
riêng biệt mà chỉ là những mảng đám đông hành động song để lại ấn tượng khá đậm nét. Có
khi đó là hình ảnh đoàn xe Háp-tờ -rắc ầm ầm lao trên phố với lũ lính mũ đỏ và bọn me Tây
nhâng nháo gây chiến. Có lúc là bọn quỷ khát máu đang tàn sát ngõ Yên Ninh. Nhưng cũng
có khi, chân dung kẻ thù lại hiện ra trong một sắc diện trái ngược hẳn: lời chào thân thiện
trong tiếng đệm đàn piano của đám Tây đầm ở ngôi nhà cạnh chiến tuyến của những người
lính tự vệ Thủ đô trong khoảnh khắc trước giờ nổ súng. Phải chăng điều tác giả muốn gửi
gắm qua những mảng tranh lắp ghép ấy là thông điệp: nhìn kẻ thù không nên chỉ nhìn từ góc
độ đối địch hằn học, mà hãy nhìn họ cả ở khía cạnh con người.
Như vậy, nhìn từ hệ thống các tuyến nhân vật, có thể thấy thế giới nhân vật trong ba
tiểu thuyết dù là chính diện hay phản diện, loại nhân vật lịch sử hay nhân vật hư cấu, được
mô tả đầy đặn từ diện mạo, tiểu sử đến đời sống nội tâm, hay chỉ sơ qua một vài nét tính
cách, hành động, đều thể hiện sự sắc sảo, tinh tế của nhà văn trong việc nắm bắt thần thái
nhân vật. Các nhân vật đều rất rõ ràng, không hề trộn lẫn, dù có quan hệ tương đồng hay bổ
sung. Những mối quan hệ này giúp cho việc khắc họa cá tính các nhân vật lịch sử rõ nét
hơn, và thế giới nhân vật hư cấu cũng sắc sảo và đời thực hơn.
2. Điểm nhìn nghệ thuật
Nhìn chung, trong cả ba tiểu thuyết, nhà văn xác định cho mình một điểm nhìn tương

lại tỉ mỉ, sống động. Điểm nhìn bên trong biểu hiện bằng hình thức tự quan sát của nhân vật,
bằng cái tự cảm thấy trong nội tâm nhân vật. Điểm nhìn bên trong thể hiện cách nhìn nhận
đánh giá của bản thân nhân vật với đối tượng khách thể nhưng cũng là cách để nhân vật tự
bộc lộ mình. Những trăn trở đau đớn của Trịnh Sâm khi đến thăm người con gái ốm yếu
vừa được quan sát từ điểm nhìn bên ngoài (qua cảm nhận của Quỳnh Hoa), vừa là cái nhìn
soi chiếu tự trách từ bản thân nội tâm ông ta. Nhưng từ điểm nhìn bên trong của nội tâm
nhân vật, ta thấy đọng ở đó những nỗi đau, những hờn tủi mà không một dòng lịch sử trang
trọng nào có thể xoá nhoà. Đó là tâm trạng bẽ bàng của An Tư sau mỗi lần chung đụng thân
xác với Thoát Hoan. Người đàn ông đó không phải là người nàng yêu, thậm chí là kẻ thù,
nên mỗi cuộc ân ái trở thành một cuộc chiến thực sự trong nội tâm người con gái hoàng tộc
này. So với những nhà văn cùng thời và cả sau này, có thể thấy, Nguyễn Huy Tưởng khá
mạnh dạn khi lồng vào tiểu thuyết của mình những cảnh ái ân, vốn là điều cấm kị trong giai
đoạn văn học đó trở về trước. Không táo bạo và sống sượng như một số tiểu thuyết gia cuối
thế kỷ XX miêu tả, cũng không né tránh bằng điển cố như các nhà tiểu thuyết lịch sử cùng
thời, Nguyễn Huy Tưởng miêu tả cảnh chăn gối của An Tư với Thoát Hoan rất thực tế mà
không thô lậu bằng sự thấu hiểu, đồng cảm. Như Tây Thi đem thân mình làm vũ khí, An Tư
cũng phải vận dụng thuật “nhu chế cương”, để vắt kiệt sinh lực của Thoát Hoan. Một người
con gái trong trắng, sinh ra trong môi trường gia giáo khắt khe là hoàng tộc, không có một
ngày được đào luyện nghệ thuật quyến rũ lại có thể dùng ngôn ngữ thân xác để chinh phục
gã chiến binh Mông Cổ sành sỏi trên tình trường; đó phải chăng là bản năng, là văn hóa
phồn thực bản địa, hay là sức mạnh tiềm ẩn của một dân tộc bé nhỏ nhưng kiên cường “giặc
đến nhà, đàn bà cũng đánh”.
Ở Sống mãi với thủ đô, điểm nhìn liên tục được thay đổi luân phiên bên trong bên
ngoài, giữa người trần thuật và nhân vật. Nhân vật Trần Văn - người trí thức tiểu tư sản
được khắc hoạ đan xen từ điểm nhìn của người trần thuật và điểm nhìn của nhân vật, có cái
nhìn bên trong và bên ngoài, thể hiện rõ tính cách của người trí thức tiểu tư sản với nhiều
lưỡng lự, đắn đo trước thời thế. Chất men say rất tiểu tư sản ấy đã đem đến cho cuộc chiến
tàn khốc những sự tươi mát, thi vị, làm giảm đi sức nóng ngột ngạt của mất mát hy sinh,
gieo vào lòng người tham gia niềm hy vọng tin tưởng về sự bất diệt của chính nghĩa, của
những giá trị nhân bản, nhân văn.

đô, nó vẫn đẹp trong những ngày đông trước giờ khắc chiến tranh nổ ra, nó mang vẻ đẹp
“buồn nghiêm nghị”. Hà Nội chuẩn bị bước vào kháng chiến không có dáng vẻ của thành
phố bi thương, ảm đạm mà trái lại vẫn ánh lên cái đẹp cương nghị, trầm lắng. Không gian
phố phường ấy khi lâm trận lại trở thành không gian chiến trận: những đường phố trở thành
giao thông hào, những nồi đất ụ cát ngổn ngang, những căn nhà ầm ĩ tiếng đục tường, tiếng
nói cười, hô hào nhau. Ở trong không gian ngổn ngang ấy, người ta thấy như quá khứ đang
đồng hiện với hiện tại, những chiến công Chương Dương, Đông Bộ Đầu, Đống Đa năm nào
đang được tiếp nối theo dòng lịch sử.