BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

-----***-----

Phạm Thị Huyền Thanh

VẬN DỤNG MÔ HÌNH DẠY HỌC
THEO CHỦ ĐỀ VÀO DẠY HỌC
PHẦN “QUANG HÌNH HỌC”
VẬT LÍ LỚP 11 BAN CƠ BẢN

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh, 2011


BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

-----***-----

Phạm Thị Huyền Thanh

VẬN DỤNG MÔ HÌNH DẠY HỌC
THEO CHỦ ĐỀ VÀO DẠY HỌC
PHẦN “QUANG HÌNH HỌC”
VẬT LÍ LỚP 11 BAN CƠ BẢN

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học môn Vật lí
Mã số: 601410

MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Lời cám ơn
Mục lục
Danh mục các chữ viết tắt trong luận văn
Danh mục các bảng

MỞ ĐẦU ....................................................................................................................................................6
CHƯƠNG 1 : CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
CỦA MÔ HÌNH DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ .............................................................. 12
1.1. Những định hướng chung của việc đổi mới PPDH Vật lí ở trường THPT ............ 12
1.1.1.Hiện trạng mô hình dạy học Vật lí ở trường phổ thông nước ta............................ 12
1.1.2.Mục tiêu của một số mô hình dạy học tích cực trên thế giới ................................... 12
1.1.3.Những khó khăn gặp phải trong quá trình đổi mới PPDH Vật lí ở trường
THPT ...................................................................................................................................................................................... 16
1.2.Tổng quan về dạy học theo chủ đề ............................................................................................................ 18
1.2.1. Khái niệm về dạy học theo chủ đề ................................................................................................ 18
1.2.2.So sánh đặc điểm của dạy học truyền thống và dạy học theo chủ đề ................ 19
1.2.3. Các đặc trưng cơ bản của dạy học theo chủ đề ................................................................... 22
1.2.4. Áp dụng dạy học theo chủ đề vào thực tiễn dạy học ở trường THPT hiện
nay ............................................................................................................................................................................................ 30
1.3.Kết luận của chương 1 ......................................................................................................................................... 42

CHƯƠNG 2 : VẬN DỤNG MÔ HÌNH DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ
VÀO DẠY HỌC PHẦN “QUANG HÌNH HỌC”
VẬT LÍ LỚP 11 BAN CƠ BẢN ............................................................................................. 44
2.1. Phân tích nội dung kiến thức phần “Quang hình học” Vật lí lớp 11 ban Cơ bản
........................................................................................................................................................................................................... 44



Viết đầy đủ

1

CHBH

câu hỏi bài học

2

CHND

câu hỏi nội dung

3

CHKQ

câu hỏi khái quát

4

GV

giáo viên

5

HS

trang

Bảng 1.1. So sánh đặc điểm của dh truyền thống và dạy học theo chủ đề

19

Bảng 2.1. Cấu trúc nội dung phần “Quang hình học”

43

Bảng 2.2. Bộ câu hỏi định hướng

53

Bảng 2.3. Nội dung cơ bản của chủ đề học tập

56

Bảng 2.4. Hệ thống bài tập của chủ đề học tập

63

Bảng 2.5. Phiếu HT 1 chuẩn bị các CHND cho CHBH 1

71

Bảng 2.6. Phiếu HT 2 chuẩn bị các CHND cho CHBH 2

75


119

Bảng 3.2. Bảng phân phối tần suất tích lũy kết quả điểm qt học tập lớp TN 120
Bảng 3.3. Bảng các tham số thống kê kết quả điểm qt học tập lớp TN

121

Bảng 3.4. Bảng phân phối tần số điểm số lớp TN và lớp ĐC

122

Bảng 3.5. Bảng phân phối tần suất điểm số lớp TN và lớp ĐC

123

Bảng 3.6. Bảng phân phối tần suất tích lũy điểm số lớp TN và lớp ĐC

124


Bảng 3.7. Bảng các tham số thống kê kết quả học tập lớp TN và lớp ĐC

125

Bảng 3.8. Tổng hợp các chỉ số thống kê.

126

Danh mục các hình vẽ
trang

122

Hình 3.4. Biểu đồ phân phối tần suất điểm số lớp TN và lớp ĐC

123

Hình 3.5. Biểu đồ phân phối tần suất tích lũy điểm số lớp TN và lớp ĐC

124


MỞ ĐẦU
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong thời đại ngày nay, thế giới đang bước vào một kỷ nguyên mới với
sự phát triển nhanh chóng của khoa học kỹ thuật hiện đại mà những thành tựu
của nó gần như được áp dụng ngay vào nhiều lĩnh vực và tạo ra những chuyển
biến cơ bản trong nền sản xuất hiện đại. Để đáp ứng được những chuyển biến
mạnh mẽ đó, người lao động không những phải có trình độ văn hóa, chuyên
môn nghiệp vụ nhất định mà còn phải có tính độc lập, tự chủ, năng động, sáng
tạo, có năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn, có khả năng học và tự học để
không ngừng phát triển và đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội và sản xuất.
Thực tiễn đó đặt ra cho nền giáo dục của mỗi quốc gia phải không ngừng đổi
mới cả về nội dung cũng như phương pháp giáo dục và đào tạo con người.
Việc giải quyết những nhiệm vụ nói trên cần được bắt đầu từ giáo dục
phổ thông. Nghị quyết số 40/2000/QH 10 ngày 09 tháng 12 năm 2000 của Quốc
hội khóa 10 về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đã khẳng định mục
tiêu của đổi mới chương trình giáo dục phổ thông lần này là: “Xây dựng nội
dung chương trình, phương pháp giáo dục, sách giáo khoa phổ thông mới nhằm
nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện thế hệ trẻ, đáp ứng nhu cầu phát triển
nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phù hợp với

Môi trường tôi đang giảng dạy với đa số là các HS có sức học trung bình
và yếu, các em còn quen với cách dạy học truyền thống. Chính vì vậy tôi quyết
định chọn lựa một PPDH theo quan điểm hiện đại nhưng không quá xa so với
PPDH truyền thống để HS từng bước làm quen, thích ứng được với các PPDH
tích cực. Qua quá trình tìm hiểu thực tế dạy và học bộ môn Vật lí ở trường phổ
thông tôi nhận thấy rằng, dạy học theo chủ đề giúp HS tập trung sự chú ý vào
đối tượng, dễ dàng hiểu được các vấn đề GV trình bày, định hướng tốt nội dung
bài học, dễ tiếp thu thông tin, do đó có thể rút ngắn được thời gian trình bày


của GV. Hơn thế nữa, nội dung kiến thức phần “Quang hình học” lớp 11 ban
Cơ bản vừa dài lại vừa liên hệ nhiều với thực tiễn cuộc sống, do vậy nếu GV cứ
mãi tìm cách làm sao để truyền thụ hết kiến thức đó cho HS thì thuyết trình hay
diễn giảng sẽ là những phương pháp được lựa chọn nhiều nhất và kết quả là HS
chỉ kịp ghi bài, về nhà học thuộc, rồi cho tái hiện lại khi kiểm tra. Quá trình
dạy học như thế quả là thiếu chiều sâu, thiếu tính ứng dụng, không phát huy
được tính tính cực, tự lực trong học tập và không rèn luyện được kỹ năng liên
hệ thực tế của HS.
Với xu thế xã hội và thực tiễn đặt ra như trên, cùng với sự mong muốn
nâng cao chất lượng dạy học phần kiến thức này, tôi chọn đề tài: “VẬN DỤNG
MÔ HÌNH DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ VÀO DẠY HỌC PHẦN “QUANG
HÌNH HỌC” VẬT LÍ LỚP 11 BAN CƠ BẢN” nhằm đưa ra một tiến trình
dạy học mới có thể khắc phục được kiểu dạy học truyền thống lấy người dạy
làm trung tâm và góp phần làm thay đổi không khí học tập, lôi cuốn HS tích
cực tham gia vào quá trình xây dựng kiến thức mới, làm cho lớp học sôi động,
không buồn tẻ, HS dễ dàng ghi nhận kiến thức một cách có hệ thống, không
nhồi nhét, quá tải. Từ đó, giúp HS có cơ hội rèn luyện những kỹ năng học tập
của mình, làm quen với cách làm việc theo tổ nhóm để rồi cùng nhau liên hệ
bài học với thực tế cuộc sống.
II. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU


-

Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa Vật lí lớp 11 ban Cơ bản.

-

Nghiên cứu khả năng ứng dụng một số phần mềm máy tính và Internet

trong việc thiết kế chủ đề học tập và dạy học theo chủ đề.
-

Tìm hiểu thực tế của việc giảng dạy phần “Quang hình học” ở trường

THPT.
-

Nghiên cứu, thiết kế chủ đề học tập phần “Quang hình học” Vật lí lớp 11

ban Cơ bản.
-

Tiến hành thực nghiệm sư phạm dạy học phần “Quang hình học” Vật lí

lớp 11 ban Cơ bản theo mô hình dạy học theo chủ đề nhằm nâng cao hiệu quả
của việc dạy học “Quang hình học” đồng thời nghiên cứu hiệu quả sư phạm của
việc vận dụng phương pháp mới trên đối tượng HS tại trường THPT Hoàng
Văn Thụ, huyện Châu Thành, tỉnh Tây Ninh.
VI. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Nghiên cứu lí luận:

học tập của hai nhóm: nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng.

VII. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu vận dụng mô hình dạy học theo chủ đề vào dạy học phần
“Quang hình học” Vật lí lớp 11 ban Cơ bản tại trường THPT Hoàng Văn Thụ,
huyện Châu Thành, tỉnh Tây Ninh.
VIII. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN
Luận văn gồm phần mở đầu, ba chương nội dung, kết luận, tài liệu tham khảo
và phụ lục.
- Ở phần mở đầu có nêu rõ lí do chọn đề tài, mục đích nghiên cứu, khách thể và
đối tượng nghiên cứu, giả thuyết khoa học, nhiệm vụ nghiên cứu, phương pháp
nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu.
- Các chương nội dung có tên cụ thể là:
Chương 1: Cở sở lí luận và thực tiễn của mô hình dạy học theo chủ đề
Chương 2: Vận dụng mô hình dạy học theo chủ đề vào dạy học phần “Quang
hình học” Vật lí lớp 11 ban Cơ bản
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
- Trong phần phụ lục gồm hai phụ lục sau:
Phụ lục 1: Phiếu thăm dò ý kiến giáo viên
Phụ lục 2: Bảng điểm kết quả học tập lớp thực nghiệm và lớp đối chứng


CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
CỦA MÔ HÌNH DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ
1.1. Những định hướng chung của việc đổi mới PPDH Vật lí ở trường
THPT
1.1.1.Hiện trạng mô hình dạy học Vật lí ở trường phổ thông nước ta
Trong thực tiễn giáo dục phổ thông, mục tiêu giáo dục đích thực của các
môn học đã bị chi phối triệt để bởi nội dung, cách thức thi cử nhiều chục năm

Dạy học theo chủ đề (Themes based learning), dạy học dựa trên vấn đề
(Problem based learning) và dạy học theo dự án (Project based learning) là ba
trong các mô hình dạy học tích cực có thể hướng tới nhiều mục tiêu giáo dục
tích cực, trong đó mỗi mô hình chú trọng hơn đến một nhóm kỹ năng được cho
là quan trọng và cần thiết đối với người học trong cuộc sống đương đại.
Nhìn chung, trong thời đại của công nghệ thông tin và công nghệ truyền
thông, các mô hình dạy học này bằng nhiều con đường đã đến với nhiều giáo
viên, nhiều nhà nghiên cứu, nhưng hình như chúng ta loay hoay mãi vẫn chưa
tìm ra con đường để đưa chúng vào thực tiễn giáo dục Việt Nam. Mọi lý do
thuyết phục và cơ bản là mục tiêu giáo dục quá khác nhau dẫn đến sự khác biệt
không chỉ đơn thuần là PPDH mà là cả mô hình dạy học.
Đổi mới mô hình dạy học, dù chỉ là chuyển sang các mô hình dạy học đã
phổ biến từ lâu ở nhiều nước tiên tiến, đòi hỏi sự đổi mới trước tiên là đổi mới
tu duy của những người làm giáo dục, đòi hỏi sự từ bỏ nhiều quan niệm quen
thuộc, lâu đời về giáo dục.
1.1.2.2 Những mục tiêu cơ bản của các chiến lược dạy học hiện đại
Thế giới hiện nay đang ở trong thời kỳ biến đổi cực kỳ nhanh chóng đi
cùng sự phát triển mang tính xu thế tất yếu của kinh tế thị trường và sự bùng nổ


của khoa học kỹ thuật và công nghệ truyền thông, đòi hỏi phải luôn có sự đổi
mới tư duy giáo dục kịp thời. Trong thế giới biến động ấy, mỗi người nói riêng
và mỗi dân tộc nói chung muốn tồn tại và phát triển được thì điều đầu tiên là
phải biết thích nghi, chủ động thích nghi, chủ động tham gia một cách sáng tạo
vào sự phát triển và góp phần thúc đẩy sự phát triển. Trong xu thế toàn cầu hóa
và hội nhập ngày càng triệt để thì bất cứ ai hay dân tộc nào không muốn hay
không kịp đổi mới tư duy, không muốn tham gia vào xu thế chung sẽ nhanh
chóng tụt hậu.
Thích nghi và sáng tạo là hai phẩm chất quan trọng của con người trong
thời đại ngày nay và giáo dục phải giúp cho con người hình thành và phát huy

sống của mình.
So sánh những mục tiêu cơ bản của các chiến lược dạy học tích cực, mục
tiêu giáo dục của UNESCO với mục tiêu giáo dục môn học Vật lí, chúng ta
nhận thấy có những điểm khác biệt:
- Các chiến lược dạy học hiện đại coi trọng sự phát triển hiểu biết vượt ra
khỏi khuôn khổ chương trình học, làm cho nội dung học gần gũi và có ý nghĩa
với cuộc sống thực chứ không chỉ dừng lại ở mục tiêu trang bị một hệ thống
khái niệm khoa học cơ bản, quan trọng.
- Coi trọng việc rèn luyện những kỹ năng chung, cần thiết có thể áp dụng để
giải quyết các vấn đề khác nhau không chỉ riêng trong lĩnh vực Vật lí.
- Coi trọng việc rèn luyện các kỹ năng sống cần thiết cho sự thành công của
con người trong thời đại ngày nay.
- Coi trọng sự phát triển đa dạng của nhân cách người học.


Những mục tiêu trên là rất tích cực, rất cần thiết cho sự phát triển lâu dài
của con người. Làm thế nào để việc dạy học Vật lí nói riêng và các môn học
khác nói chung đạt được nhiều mục tiêu giáo dục tích cực, giúp ích cho sự phát
triển của HS là câu hỏi mà việc đổi mới PPDH phải cố gắng trả lời.
Tổ chức lại nội dung dạy học, thay đổi cách thức tổ chức của quá trình
dạy học, áp dụng một cách sáng tạo và linh hoạt các chiến lược dạy học tích
cực vào thực tiễn có thể là cách làm phù hợp trong thực tiễn hiện nay. Việc vận
dụng sáng tạo những tư tưởng cơ bản của dạy học theo chủ đề vào quá trình
học ở nước ta hiện nay là cách làm theo hướng đó.
1.1.3.Những khó khăn gặp phải trong quá trình đổi mới PPDH Vật lí ở
trường THPT
Để thực hiện được mục tiêu đổi mới giáo dục, phải giải quyết đồng bộ
rất nhiều mặt. Riêng về phương pháp giáo dục, những định hướng đổi mới
phương pháp dạy học (PPDH) đã được đề cập trong các nghị quyết TW4 khóa
VII (01/1993), TW2 khóa VIII (12/1996), trong Luật giáo dục (6/2005), trong

- Một khó khăn không nhỏ cản trở việc đổi mới PPDH nữa là thiết bị thí
nghiệm của các trường phổ thông rất nghèo nàn, bàn ghế, trường lớp được thiết
kế, xây dựng theo các quy cách cổ hủ, không thuận lợi cho việc tổ chức cho HS
hoạt động trong tiết học.
- Một khó khăn gián tiếp nhưng ảnh hưởng mạnh mẽ đến quá trình đổi mới
PPDH ở THPT là cách đánh giá kết quả học tập, thi cử. Hiện nay, mục đích của
các kỳ thi chỉ nhằm xem HS có nắm vững các kiến thức sách vở, có giải được
các bài toán khó hay không? Xã hội chưa có cách nào kiểm tra xem khi tốt
nghiệp THPT, HS đã trang bị đủ các kỹ năng cần thiết, tối thiểu cho cuộc sống
hay chưa?


- Cuối cùng là cách thức các cơ quan chỉ đạo và tập thể GV đánh giá việc
giảng dạy của đồng nghiệp cũng không thật thuận lợi cho việc đổi mới PPDH.
Chẳng hạn, khi dự giờ thao giảng, nhiều người chỉ chăm chú xem GV dạy
chính xác hay không, có đặt nhiều câu hỏi hay không, có bị cháy giáo án hay
không?...Ít người chú ý phân tích xem cách thức mà GV tổ chức cho HS hoạt
động học tập trong tiết học có phù hợp hay không? Hiệu quả của dạy học cao
hay thấp?
Trên đây là một số nguyên nhân ảnh hưởng đến tiến trình đổi mới PPDH
ở trường phổ thông nói chung và THPT nói riêng. Có thể còn nhiều nguyên
nhân khác nữa mà ta chưa nêu lên được. Tuy việc đổi mới còn nhiều khó khăn
và việc khắc phục các khó khăn không thể thực hiện một cách dễ dàng trong
một sớm một chiều, nhưng tình thế vẫn buộc chúng ta phải tìm cách đổi mới
PPDH.
1.2.Tổng quan về dạy học theo chủ đề
1.2.1. Khái niệm về dạy học theo chủ đề
Dạy học theo chủ đề là kiểu dạy trung gian giữa dạy học truyền thống và
hiện đại, nó là một trong nhiều chiến lược dạy học cụ thể hóa mô hình dạy - tự
học và quan điểm “lấy người học làm trung tâm” có khả năng đáp ứng được

Dạy học theo cách tiếp cận

Dạy học theo cách tiếp cận hiện đại

truyền thống

(dạy học theo chủ đề)

(giải quyết vấn đề, xây dựng
kiến thức mới)


1- Tiến trình giải quyết vấn đề 1- Các nhiệm vụ học tập được giao, HS
tuân theo chiến lược giải quyết quyết định chiến lược học tập với sự chủ
vấn đề trong khoa học Vật lí: động hỗ trợ, hợp tác của GV (HS là trung
Logic, chặt chẽ, khoa học do GV tâm).
áp đặt (GV là trung tâm)
2- Phù hợp với phong cách tư duy 2- Phù hợp nhiều phong cách học khác
não trái: Logic, tuần tự, chặt chẽ.
nhau do HS được quyết định một phần
chiến lược học tập.
3- Nếu thành công có thể góp phần 3- Hướng tới các mục tiêu: Chiếm lĩnh
đạt tới nhiều mục tiêu của môn một dung lượng kiến thức khoa học, hiểu
học hiện nay: Chiếm lĩnh kiến biết tiến trình khoa học và rèn luyện các
thức mới thông qua hoạt động, bồi kỹ năng tiến trình khoa học: Quan sát,
dưỡng các phương thức tư duy thu thập dữ liệu (thông tin), xử lý (so
khoa học và các phương pháp sánh, sắp xếp, phân loại, liên hệ… thông
nhận thức khoa học: Phương pháp tin), suy luận và áp dụng thực tiễn.
thực nghiệm, Phương pháp tương
tự, Phương pháp mô hình, suy

8- Kiến thức khá xa rời thực tiễn
mà người học đang sống do sự

8- Kiến thức gần gũi với thực tiễn mà HS
đang sống hơn do yêu cầu cập nhật thông
tin khi thực hiện chủ đề.

kém cập nhật của nội dung trong
9- Hiểu biết có được sau khi kết thúc chủ

sách giáo khoa.

9- Kiến thức thu được sau khi học đề luôn vượt ra ngoài khuôn khổ nội
chỉ giới hạn trong chương trình dung cần học do quá trình tìm kiếm và
xử lý thông tin ngoài nguồn tài liệu chính

nội dung học.
10- Không thể hướng tới nhiều

thức của HS.

mục tiêu nhân văn quan trọng như: 10- Đặt quan tâm và có thể hướng tới bồi
Rèn luyện các kỹ năng sống và dưỡng các kỹ năng làm việc với thông
làm việc: giao tiếp, hợp tác, quản tin, giao tiếp, ngôn ngữ, hợp tác.
lý, điều hành, ra quyết định.
Điểm tương đối tương đồng giữa dạy học theo chủ đề
và dạy học truyền thống là:
Vẫn coi trọng việc lĩnh hội một dung lượng kiến thức nền tảng, vì thế
dạy học theo chủ đề là mô hình dạy học có thể vận dụng vào thực tiễn hiện nay
dễ dàng hơn các mô hình khác. Điều cần làm để vận dụng nó là phải tổ chức lại