BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Mai Anh

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG
DẠY HỌC TIẾT THỰC HÀNH HÓA HỌC Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
(Chương trình hóa học lớp 10 cơ bản và nâng cao)

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh - 2012


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Mai Anh

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG
DẠY HỌC TIẾT THỰC HÀNH HÓA HỌC Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
(Chương trình hóa học lớp 10 cơ bản và nâng cao)

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Hóa học
Mã số: 60 14 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

Trang 3


MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN .................................................................................. 3
MỤC LỤC ........................................................................................ 4
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ............................................. 6
DANH MỤC CÁC HÌNH ............................................................... 7
MỞ ĐẦU ........................................................................................... 8
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI............................................................................... 8
2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU....................................................................... 9
3. ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU ................................... 9
4. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU ....................................................................... 9
5. PHẠM VI NGHIÊN CỨU .......................................................................... 9
6. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ............................................................ 10
7. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU.................. 10

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ........................ 11
1.1.Tổng quan vấn đề cần nghiên cứu ......................................................... 11
1.1.1. Các tài liệu hướng dẫn thực hành hoá học..................................................11

1.2.Cơ sở lý luận ............................................................................................ 17
1.2.1.Phương pháp trực quan và phương tiện trực quan trong dạy học hóa học ..17
1.2.2.Thí nghiệm trong dạy học hóa học [25].......................................................23
1.2.3.Tiết thực hành hóa học ở trường THPT [19] [20] [42]................................28
1.2.4.Hình thành và rèn luyện kĩ năng thực hành thí nghiệm cho HS phổ thông.28

1.3.Cơ sở thực tiễn ......................................................................................... 31
1.3.1.Một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học hiện nay [41] [42] [43] ...31
1.3.2.Thực trạng dạy học tiết thực hành hóa học ở trường THPT ........................34


KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT......................................................... 147
1. Kết luận .................................................................................................... 147
2. Hướng phát triển của đề tài ................................................................... 148
3. Kiến nghị .................................................................................................. 148

TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................... 151
PHỤ LỤC ..................................................................................... 154


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
CB

: cơ bản

Dd, dd

: dung dịch

ĐTBC

: điểm trung bình cộng

ĐC

: đối chứng

GD & ĐT

: giáo dục và đào tạo


: phenolphtalein

PPDH

: phương pháp dạy học

ptpư

: phương trình phản ứng

Pt

: phương trình

PTN

: phòng thí nghiệm

SGK

: sách giáo khoa

TB

: trung bình

Td

: tác dụng

Hình 2.1 : Cấu trúc quá trình dạy học theo mô hình GV – HS - ĐT.................... 37
Hình 2.2 : Cấu trúc quá trình dạy học theo mô hình M-N-P ............................... 37
Hình 2.3 : Cấu trúc quá trình dạy học theo mô hình M-N-P-HS-GV ................. 38
Hình 2.4 : Cấu trúc quá trình dạy học theo mô hình M-N-P-HS-GV trong môi
trường nhà trường, xã hội và quốc tế ................................................. 38
Hình 3.1 : Đồ thị đường lũy tích điểm thực nghiệm lần 1 ................................ .137
Hình 3.2 : Đồ thị đường lũy tích điểm thực nghiệm lần 2 ................................ .138
Hình 3.3 : Đồ thị đường lũy tích điểm thực nghiệm lần 3 ................................ .138
Hình 3.4 : Đồ thị đường lũy tích điểm qua 3 lần thực nghiệm.......................... .138
Hình 3.5 : Biểu đồ phân loại kết quả học tập qua điểm số thực nghiệm lần 1 ... 139
Hình 3.6 : Biểu đồ phân loại kết quả học tập qua điểm số thực nghiệm lần 2 ... 139
Hình 3.7 : Biểu đồ phân loại kết quả học tập qua điểm số thực nghiệm lần 3 ... 140
Hình 3.8 : Biểu đồ phân loại kết quả học tập tổng hợp qua điểm số 3 lần thực
nghiệm .............................................................................................. 140


MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Đổi mới phương pháp dạy học đang là một yêu cầu bức thiết của giáo dục Việt Nam
hiện nay.
Mục đích cuối cùng của giáo dục nói chung là đào tạo nên một thế hệ những người
học tích cực, chủ động, sáng tạo, không ngừng trau dồi học hỏi bằng niềm đam mê
và những động lực nội tại của bản thân.
Với đặc trưng là một môn khoa học kết hợp giữa lý thuyết và thực nghiệm, những
thực nghiệm sống động đã góp phần tạo nên sức cuốn hút và vẻ đẹp của thế giới
khách quan.
Cùng với ý nghĩa đó, chương trình sách giáo khoa cải cách ra đời, với mong muốn
đổi mới phương pháp dạy học dựa trên những đặc trưng và lợi thế vốn có của hóa
học, đã có sự tăng cường rõ rệt cả về số lượng và nội dung thực nghiệm cùng với
các hỗ trợ về cơ sở vật chất và thiết bị đi kèm.


4. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
-

Nghiên cứu nội dung chương trình SGK và hệ thống thí nghiệm ở trường

THPT.
-

Nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của đề tài.

-

Tìm hiểu thực trạng dạy học tiết thực hành hóa học ở một số trường THPT.

-

Nghiên cứu và đề xuất một số biện pháp nhằm góp phần tổ chức có hiệu quả

tiết thực hành và rèn luyện kỹ năng thực hành cho HS:


Xây dựng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm kiểm tra kỹ năng, thao tác thực

hành của HS.


Xây dựng giáo án, các mẫu báo cáo thí nghiệm thực hành hoá học nhằm tiết

kiệm thời gian.

-

Phương pháp thống kê toán học.

7. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
-

Xây dựng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm kiểm tra kỹ năng, thao tác thực hành

của HS.
-

Xây dựng các giáo án cho giáo viên, vở thực hành hoá học cho HS đi kèm CD

phim thí nghiệm.


Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.1.Tổng quan vấn đề cần nghiên cứu
Đổi mới phương pháp dạy học đang và luôn là một yêu cầu bức thiết của nền giáo
dục hiện đại, với mục đích cuối cùng là đào tạo nên thế hệ những con người mới
năng động, sáng tạo và độc lập. Đồng hành với sự đổi mới phương pháp, phương
tiện dạy học cũng đã và đang không ngừng được cải tiến và ứng dụng phổ biến hơn,
đi cả vào chiều sâu và bề rộng.
Với vai trò là phương tiện dạy học quan trọng nhất, thực hành thí nghiệm hóa học
tạo ra tính tương tác mạnh mẽ và đa chiều giữa người dạy - người học, giữa những
người học với nhau và giữa người học với khoa học hóa học.
Với mục đích vận dụng, phát triển hơn nữa mảng thực hành thí nghiệm như đúng
với tầm vóc và vai trò của nó, đã có một số công trình nghiên cứu có nội dung liên
quan và gần gũi với đề tài, xin được giới thiệu sơ nét dưới đây.

mỗi nội dung thí nghiệm. Đây là những tư liệu quý, có giá trị về thực tiễn, từ đó có
thể rút ra nhiều điều bổ ích và những gợi ý quan trọng. Các luận án, luận văn nghiên
cứu về thí nghiệm hóa học.
•

Luận án PTS Khoa học Sư phạm – Tâm lý “Hoàn thiện hệ thống thí nghiệm

hóa học để nâng cao chất lượng dạy học ở trường PTCS Việt Nam” của tác giả Trần
Quốc Đắc 1992.
Nội dung luận án gồm các phần:
- Xác định hệ thống thí nghiệm hoá học ở trường THCS gồm 105 thí nghiệm biểu
diễn và 27 thí nghiệm thực hành.
- Đề xuất 13 dụng cụ thí nghiệm cải tiến và cách sử dụng chúng.
- Đề xuất 13 thí nghiệm cải tiến và phương pháp tiến hành có kết quả các thí
nghiệm đó.
Những kết quả thu được từ công trình rất bổ ích và thiết thực, nhưng chỉ nghiên cứu
ở chương trình THCS.
•

Luận án TS Khoa học giáo dục “Hoàn thiện kĩ thuật, phương pháp sử dụng

thí nghiệm hóa học và thiết bị dạy học để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn hóa
học ở các trường phổ thông miền núi” của tác giả Nguyễn Phú Tuấn 2000.
Nội dung luận án gồm các phần :
- Điều tra thực trạng trang thiết bị đồ dùng dạy học ở các trường phổ thông miền núi
- Đề xuất phương hướng nghiên cứu hoàn thiện kĩ thuật, phương pháp sử dụng thí
nghiệm trong dạy học hoá học (Cải tiến, chế tạo một số dụng cụ thí nghiệm, giới
thiệu một số hóa chất gần gũi, dùng những dụng cụ tự tạo để thực hiện 13 thí
nghiệm)
- Sử dụng thí nghiệm hoá học theo hướng đổi mới phương pháp dạy học.

Bài thực hành số 2: Tính chất hóa học của bazơ và muối
Bài thực hành số 3:Tính chất hóa học của nhôm và sắt
Bài thực hành số 4: Tính chất hóa học của phi kim và hợp chất của chúng
Bài thực hành số 5: Tính chất hóa học của hiđrocacbon, dầu mỏ
Bài thực hành số 6: Tính chất của rượi và axít
Bài thực hành số 7: Tính chất của gluxít
Hướng dẫn sử dụng đĩa VCD thí nghiệm thực hành.
•

Vở thực hàng hóa học 12, tác giả Đặng Thị Oanh, Hoàng Văn Côi, NXB Đại

học Sư Phạm 2009
Nội dung sách gồm các phần


Nội quy phòng thí nghiệm
Bài thực hành số 1: Điều chế Este và tính chất của một số cacbonhiđrat
Bài thực hành số 2: Một số tính chất của amin, aminoaxit và protein
Bài thực hành số 3: Dãy điện hóa của kim loại, điều chế kim loại
Bài thực hành số 4: Sự ăn mòn và các biện pháp chống ăn mòn kim loại
Bài thực hành số 5: Tính chất của kim loại kiềm, kim loại kiềm thổ và hợp chất của
chúng
Bài thực hành số 6: Tính chất của nhôm và hợp chất của nhôm
Bài thực hành số 7: Tính chất hóa học của crom, sắt, đồng và những hợp chất của
chúng
Bài thực hành số 8: Nhận biết một số ion trong dung dịch
Bài thực hành số 9: Chuẩn độ dung dịch
•

Thực hành hóa học 8, tác giả Nguyễn Phú Tuấn, NXB Đại học Sư Phạm

Các hóa chất dùng cho thí nghiệm hóa học lớp 8
Hướng dẫn sử dụng một số dụng cụ đơn giản trong PTN
Phần thứ hai. THỰC HIỆN CÁC BÀI THỰC HÀNH TRONG SGK HÓA HỌC
LỚP 8
Bài thực hành số 1: Tính chất nóng chảy của chất, tính chất từ hỗn hợp
Bài thực hành số 2: Sự lan tỏa của chất
Bài thực hành số 3: Dấu hiệu của hiện tượng và phản ứng
Bài thực hành số 4: Điều chế, thu khí oxi và thử túnh chất của oxi
Bài thực hành số 5: Điều chế, thu khí hiđro và thử tính chất của khí hiđro
Bài thực hành số 6: Tính chất hóa học của nước
Bài thực hành số 7: Pha chế dung dịch theo nồng độ
Phần thứ ba. MỘT SỐ CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP THỰC HÀNH
•

Thực hành thí nghiệm hóa học lớp 9 của nhóm tác giả Nguyễn Phú Tuấn, Vũ

Anh Tuấn, Nguyễn Hồng Thúy, NXB Giáo dục 2008.
Nội dung sách gồm các phần
Phần thứ nhất. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH HÓA HỌC Ở
TRƯỜNG THCS
Một số quy tắc an toàn trong PTN
Cách sử dụng hóa chất
Các dụng cụ thí nghiệm hóa học lớp 9
Các hóa chất dùng cho thí nghiệm hóa học lớp 9
Hướng dẫn sử dụng một số dụng cụ đơn giản trong PTN
Phần thứ hai. THỰC HIỆN CÁC BÀI THỰC HÀNH TRONG SGK HÓA HỌC
LỚP 9
Bài thực hành 1 - Tính chất hóa học của oxit và axit
Bài thực hành 2 - Tính chất hóa học của bazơ và muối


11 trường THPT ở Hà Nội” của tác giả Nguyễn Thị Hoa (2003).
•

Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Nghiên cứu sử dụng thí nghiệm hóa học theo

hướng tích cực hóa hoạt động học tập của HS trong dạy học hóa vô cơ ở trường
trung học phổ thông ” của tác giả Cao Ngọc Sằng (2004).
•

Luận văn thạc sĩ giáo dục học “ Nghiên cứu sử dụng thí nghiệm hóa học của

HS nhằm nâng cao chất lượng dạy học trong quá trình giảng dạy hóa vô cơ lớp 10,
11, 12 ở trung tâm giáo dục thường xuyên ” của tác giả Nguyễn Văn Lưu (2005).
•

Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Hình thành và phát triển khái niệm các loại

phản ứng hóa học thông qua sử dụng thí nghiệm và bài tập hóa học trong chương
trình hóa học lớp 10 trung học phổ thông” của tác giả Thái Hạ Quyên (2007).
•

Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Lựa chọn sử dụng khai thác thí nghiệm hóa

học để khắc sâu kiến thức hóa học phần phi kim trong chương trình trung học phổ
thông ” của tác giả Nguyễn Kháng (2007).


•

Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Một số biện pháp nâng cao chất lượng rèn

định cho chất lượng lĩnh hội môn hóa học.Phương pháp này gọi theo nghĩa đầy đủ
là phương pháp dạy học sử dụng phương tiện trực quan hay còn gọi tắt là phương
pháp trực quan.
1.2.1.2. Phương tiện trực quan [19]


Phương tiện trực quan bao gồm mọi dụng cụ, đồ dùng, thiết bị kĩ thuật từ đơn giản
đến phức tạp dùng trong quá trình dạy học, được giáo viên và HS sử dụng trực tiếp
cho việc dạy học.
Trong dạy học hóa học, những đồ dùng, dụng cụ, thiết bị là mô hình đại diện cho
hiện thực khách quan, là cơ sở, điểm xuất phát cho quá trình học tập, nhận thức của
HS. Từ đây xuất phát quá trình nhận thức cảm tính để rồi sau đó diễn ra sự trừu
tượng hóa, tiếp đó từ trừu tượng đến tư duy. GS. Nguyễn Ngọc quang đã mô tả về
mô hình tư duy như sau:
Trừu tượng hóa

Cái cụ thể
hiện thực

Mô hình

Trừu tượng
lý thuyết

Cụ thể hóa

Hình 1.1. Mô hình tư duy
Bộ Giáo dục và Đào tạo trong văn bản “Những yêu cầu cần quán triệt trong xây
dựng chương trình THPT” đã nêu: “Phương tiện dạy học không chỉ dừng ở mức độ
minh họa nội dung dạy học mà đã trở thành công cụ nhận thức, là bộ phận hữu cơ


Hóa chất

Phẳng

Mô hình
(Tĩnh hoặc
động)

Nửa khối

Thiết bị kĩ thuật

Hình vẽ,
bảng biểu

Máy móc

Thiết bị
nghe nhìn

Khối

Đèn chiếu
– bản
trong

Thí
nghiệm


1.2.1.3. Vai trò của phương tiện trong dạy học hóa học [25]
Các phương tiện hóa học có vai trò rất quan trọng trong dạy học phổ thông.
- Cung cấp cho HS những kiến thức đầy đủ, rõ ràng, chính xác, sâu sắc
Dạy học bằng phương tiện trực quan, HS có thể tri giác dưới hai dạng sau:
Tri giác trực tiếp đối tượng: HS được quan sát các đối tượng nghiên cứu: dụng cụ,
hóa chất, hiện tượng thí nghiệm.
Tri giác những hình ảnh, biểu tượng, sơ đồ, mẫu vật, mô hình (không phải bản thân
đối tượng hay hiện tượng nghiên cứu).
Nhờ đó HS có thể tìm hiểu được bản chất của các quá trình hiện thực xảy ra, từ đó
dễ hiểu bài, hiểu bài sâu và ghi nhớ lâu.
- Làm sinh động nội dung học tập, tạo hứng thú cho HS
Phương tiện dạy học cụ thể hóa những cái trừu tượng, mặt khá lại đơn giản hóa
những quá trình hiện thực phức tạp giúp làm sáng tỏ, cụ thể hóa các dụng cụ thiết bị
phức tạp trong sản xuất hóa học để nghiên cứu học tập trong nhà trường. Do đó nội
dung học tập được sinh động hơn.
- Sử dụng phương tiện dạy học làm cho kiến thức trong sách, trên lớp trở nên sống
động, do đó HS hứng thú học tập bộ môn và nâng cao lòng tin đối với khoa học.
- Khi sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học, nội dung học tập sẽ gần với
thực tiễn hơn, hứng thú học tập được kích thích, tư duy của HS luôn được đặt trước
tình huống mới, buộc HS phải suy nghĩ tìm tòi sáng tạo.
- Phát triển năng lực nhận thức, thay đổi phong cách tư duy và hành động của HS
- Khi sử dụng các phương tiện trực quan trong dạy học, HS sẽ tăng cường sự chú ý,
quan sát, tư duy phân tích tổng hợp các hiện tượng để rút ra kết luận.
- Sử dụng phương tiện trực quan, nhất là phương tiện kĩ thuật hiện đại, với phương
pháp dạy học mới, phong cách làm việc, cách tổ chứuc dạy học của thầy thay đổi
kéo theo phong cách tư duy hành động của trò cũng thay đổi.
- Tăng năng suất lao động của thầy và trò


Sử dụng phương tiện dạy học hiện đại giúp cho giáo viên có thể truyền đạt kiến

sáng tạo, tự làm để làm phong phú hóa phương tiện dạy học, gần gũi hơn với điều
kiện dạy học cụ thể
1.2.2.Thí nghiệm trong dạy học hóa học [25]
1.2.2.1.Khái niệm thí nghiệm hóa học
Thí nghiệm là một phần của hiện thực khách quan được thực hiện hay tái hiện lại
trong các điều kiện đặc biệt, trong đó con người có thể chủ động điều khiển các yếu
tố tác động vào quá trình xảy ra để phục vụ cho những mục đích nhất định.
Thí nghiệm giúp con người loại bỏ những cái phụ, không bản chất để tìm ra bản
chất của sự vật hiện tượng. Thí nghiệm giúp con người phát hiện ra những quy luật
còn ẩn náu trong tự nhiên hoặc kiểm chứng, làm sáng tỏ những giả thuyết khoa học.
Đúng như Enghen đã nói: “Trong nghiên cứu khoa học tự nhiên cũng như lịch sử,
phải xuất phát từ những sự thật đã có, từ những hình thái hiện thực khác nhau của
vật chất. Cho nên trong khoa học tự nhiên, chúng ta không thể cấu tạo ra mối liên
hệ để ghép chúng vào sự thật mà phải xuất phát từ những sự thật đó, phát hiện ra
mối liên hệ ấy, sau đó phải hết sức chứng minh những mối liên hệ ấy bằng thực
nghiệm”
1.2.2.2.Phân loại thí nghiệm hóa học
Thông thường, tùy theo hoạt động của giáo viên và HS, người ta chia thí nghiệm
hóa học ở trường phổ thông thành thí nghiệm của giáo viên, thí nghiệm của HS và
thí nghiệm ngoại khóa.
a. Thí nghiệm của giáo viên
Là những thí nghiệm do giáo viên trực tiếp thực hiện, trình bày trước HS. Đây là
hình thức thí nghiệm quan trọng nhất trong dạy học hóa học ở trường phổ thông.
Thí nghiệm của giáo viên có những ưu điểm sau:
Nhanh, tiết kiệm hóa chất, ít tốn thời gian thực hiện.
Thao tác mẫu mực, cho kết quả chuẩn xác.
Dụng cụ được chuẩn bị chu đáo, có chọn lọc và đơn giản.


Có thể thực hiện được các thí nghiệm phức tạp, nguy hiểm, độc hại

Thí nghiệm ngoại khóa cũng bao gồm những thí nghiệm HS làm ngoài nhà trường.
Trong những trường hợp cho phép, giáo viên có thể giao nội dung, hướng dẫn cách
tiến hành để HS thực hiện các thí nghiệm tại nhà ví dụ thí nghiệm về sự ăn mòn kim
loại, thí nghiệm về sự lên men của ancol, đường, làm các thí nghiệm nghiên cứu


thực tế về tìm hiểu độ chua, độ mặn của đất, sự ô nhiễm nước ở song suối, hồ ao, về
tình trạng sử dụng phân bón hóa học, chất bảo vệ thực vật, chất dùng trong bảo
quản và chế biến thực phẩm… Đây là loại thí nghiệm và cách tiến hành rất đa dạng,
phong phú hướng cho HS vận dụng kiến thức hóa học vào thực tiễn, giúp cho việc
dạy học hóa học ở trường phổ thông mang tính thực tiến cao hơn, giúp HS hứng thú
học tập.
Có thể tóm tắt sự phân loại các thí nghiệm hoa học ở trường phổ thông theo sơ đồ
sau:
TN HÓA HỌC Ở TRƯỜNG PT

TN CỦA GIÁO VIÊN
(DO GV THỰC HIỆN)

TN CỦA HỌC SINH
(DO HS THỰC HIỆN)

TN NGOẠI KHÓA
(DO GV HOẶC HS THỰC HIỆN)

TN NGHIÊN CỨU KIẾN
THỨC MỚI

TN NGHIÊN CỨU HỌC
TẬP