Kinh nghiệm tổ chức trò chơi học tập khi dạy Lịch sử và Địa lí lớp 4, 5

I. PHẦN MỞ ĐẦU
I.1. Lí do chọn đề tài
I.1.1. Cơ sở lí luận
Phát triển trí tuệ cho học sinh tiểu học là một trong những vấn đề được quan
tâm hàng đầu của hầu hết các quốc gia, của những bậc phụ huynh và các thầy cô giáo.
Cùng với tất cả các môn học khác trong chiến lược phát triển toàn diện, có thể nói
rằng mọi người vẫn coi Toán và Tiếng Việt là một trong những môn học quan trọng
còn những môn học khác là môn phụ không quan trọng. Song như Chủ Tịch Hồ Chí
Minh đã từng nói:
"Dân ta phải biết sử ta
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam".
Qua bộ môn Lịch sử các em được hiểu sâu hiểu kĩ về quá trình và từng thời kì
xây dựng đấu tranh và gìn giữ đất nước. Mặt khác qua môn Địa lí các em được tìm
hiểu về các địa danh, lãnh thổ của đất nước. Có thể nói rằng học Địa lí có tác dụng rất
lớn khi học lịch sử hay nói cách khác học Lịch sử là điểm tựa, là nền tảng cho môn
Địa lí.
Trước đây các em thường chú trọng đến hai môn Toán và Tiếng Việt, không
chú ý đến Địa lí và Lịch sử. Vì vậy muốn các em học tốt môn học thì điều trước tiên
phải tạo cho các em say mê và hứng thú với môn học. Trên quan điểm đó người giáo
viên cần lựa chọn những phương pháp dạy học cho phù hợp để phát huy tính hiệu quả
nhất trong từng bài học đảm bảo theo những yêu cầu và kĩ năng cần thiết, nhằm đáp
ứng được những yêu cầu đổi mới chương trình môn Lịch sử và Địa lí. Song phát triển
trí tuệ cho học sinh thông qua hoạt động học tập, hoạt động vui chơi là một quá trình
bền bỉ không thể tính bằng tuần, bằng tháng. Hơn nữa còn phải xuất phát từ trình độ
nhận thức và hoàn cảnh sống của trẻ em để các em luyện tập dần dần từ dễ đến khó,
từ đơn giản đến phức tạp nhằm phát huy ở trẻ một óc quan sát tinh nhạy, trí tưởng
tượng phong phú, tư duy suy luận lôgíc...
Trên tinh thần " học mà chơi, chơi mà học" , "chơi vui học càng vui" nhằm thoả
mãn được nhiều loại nhu cầu trong khi chơi. Với ưu thế như vậy trò chơi thực sự là

đề cao và phát huy áp dụng rộng rãi mang lại hiệu quả tương đối khả quan. Đặc biệt,
rất nhiều giáo viên biết vận dụng linh hoạt và khá thành công trong các khâu tổ chức
cũng như cách thiết kế trò chơi. Tuy nhiên, cũng không ít giáo viên đang còn lúng
túng, bế tắc chưa biết cải tiến trò chơi bằng cách nào, cứ xoay quanh những trò chơi
quen thuộc, lặp đi, lặp lại nhiều lần dẫn đến gây ra nhàm chán đối với các em. Thậm
chí, khi bắt đầu tổ chức trò chơi học sinh đã đoán ngay được nội dung của trò chơi.
2

Đàm Lệ Quyên


Kinh nghiệm tổ chức trò chơi học tập khi dạy Lịch sử và Địa lí lớp 4, 5

Chính vì lẽ đó mà trò chơi mất đi sự hấp dẫn, lôi cuốn, không thu hút tính tò mò, tính
tư duy, “bí mật” khám phá của các em.
Thiết nghĩ, các chương trình như : đường lên đỉnh Ô-lym-pi-a, ai là triệu phú,
đấu trường 100, chiếc nón kì diệu, rung chuông vàng, đấu trí ,…thực sự là những sân
chơi bổ ích, lành mạnh cho mọi đối tượng. Người chơi muốn dành được phần thắng
về mình phải có lượng kiến thức khá sâu rộng. Mặt khác, ngày nay các cuộc thi học
sinh giỏi, thi tìm người thắng cuộc, …đều đổi mới hình thức.Vậy tại sao? Chúng ta
không vận dụng những trò chơi này vào trong dạy học?
Xuất phát từ những suy nghĩ trên, với những kinh nghiệm trong quá trình giảng
dạy, tôi mạnh dạn đưa ra một số phương án thiết kế và hình thức tổ chức các hoạt
động trò chơi trong quá trình dạy học môn Lịch sử và Địa lí lớp 4, 5. Hi vọng rằng,
kinh nghiệm này sẽ là một đóng góp nhỏ bé góp phần làm phong phú thêm các hình
thức “dạy học bằng trò chơi” hiện nay. Trên cơ sở đó tôi mạnh dạn chọn viết về đề tài
"Kinh nghiệm tổ chức trò chơi học tập khi dạy Lịch sử và Địa lí lớp 4, 5 tại trường
PTCS Đại Dực ".
I.2. Mục đích nghiên cứu
Giúp trẻ học Lịch sử và Địa lí thông qua các trò chơi học tập là một trong

lớp 4+5, chương trình giáo dục phổ thông cấp Tiểu học của Bộ GD & ĐT và tài liệu
hướng dẫn thực hiện trò chơi học tập môn Lịch sử và Địa lí ban hành năm 2010. Bằng
các phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh mô hình hoá để rút ra những vấn đề lí
luận có tính định hướng làm cơ sở để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu.
I.4.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
- Nghiên cứu điều tra thực tiễn qua dự giờ, qua phỏng vấn học sinh và giáo viên
để làm nền cho quá trình nghiên cứu, đề ra những giải pháp mang tính khả thi nhất.
I.4.3. Phương pháp điều tra:
- Thông qua việc trao đổi bàn bạc với giáo viên, với học sinh nhằm nắm bắt thu
thập tài liệu và các thông tin về tình hình thực tế có liên quan đến vấn đề nghiên cứu.
- Tìm hiểu thực trạng về việc tổ chức trò chơi học tập khi dạy Lịch sử và Địa lí
lớp 4, 5 tại trường PTCS Đại Dực, từ đó phát hiện các vấn đề cần nghiên cứu và
chuẩn bị cho các bước nghiên cứu tiếp theo.
I.4.4. Phương pháp đàm thoại:
- Trao đổi với đồng nghiệp về những thuận lợi, khó khăn trong dạy học và cách
sử dụng phương pháp tổ chức trò chơi học tập hiện nay.
I.4.5. Phương pháp quan sát:

4

Đàm Lệ Quyên


Kinh nghiệm tổ chức trò chơi học tập khi dạy Lịch sử và Địa lí lớp 4, 5

- Thông qua các tiết dự giờ, thao giảng trên lớp có thể quan sát trực tiếp tình
hình học tập của học sinh trong một tiết học để qua đó biết được khả năng tiếp thu
bài, nắm bắt kiến thức qua bài giảng của học sinh. Bên cạnh đó tiếp thu học tập đồng
nghiệp và phát hiện ra những hạn chế trong giảng dạy của giáo viên.
I.4.6. Phương pháp thực nghiệm:

Kinh nghiệm tổ chức trò chơi học tập khi dạy Lịch sử và Địa lí lớp 4, 5

II.2. Chương II: NỘI DUNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
II.2.1.Tìm hiểu về trò chơi học tập
1. Thế nào là trò chơi học tập?
Trong nhà trường Tiểu học trò chơi học tập là trò chơi có luật, trong đó có nội
dung tri thức gắn liền với nội dung bài học, giúp học sinh khai thác vốn kinh nghiệm
của bản thân để chơi, thông qua chơi, học sinh được củng cố vận dụng các kiến thức,
nội dung đã học vào các tình huống của trò chơi và do đó trẻ được học. Trò chơi học
tập có tác dụng cả về mặt rèn luyện trí tuệ lẫn thể chất và phẩm chất đạo đức.
Một trò chơi nói chung, trò chơi học tập nói riêng chỉ trở thành trò chơi thực sự
khi những người chơi thực hiện hành động chơi. Do đó nếu hành động chơi đòi hỏi
những kiến thức, kĩ năng học sinh chưa có thì trò chơi đó không có tác dụng đối với
các em. Trò chơi Lịch sử và Địa lí là trò chơi trong đó có chứa đựng một trong các
yếu tố về Lịch sử hoặc Địa lí.
Trò chơi có thể phân loại theo số người chơi: Trò chơi tập thể, trò chơi cá nhân.
Trò chơi có thể là trò chơi vận động, có thể là trò chơi trí tuệ cũng có thể kết
hợp vận động và trí tuệ.
Vì là một trò chơi, trò chơi khi dạy Lịch sử và Địa lí cũng mang đầy đủ các đặc
điểm của trò chơi, nhưng trò chơi này khác hẳn với những trò chơi khác ở chỗ ít
nhiều phải chứa đựng trong đó một yếu tố lịch sử hay địa lí nào đó. Đối với các lớp
duới, trò chơi còn nặng về vận động, song môn học này chỉ có ở lớp 4, 5 nên càng
mang tính trí tuệ hơn.
Trong nhà trường trò chơi có thể tổ chức như một hoạt động học tập. Cơ sở tâm
lí và sinh lí khẳng định hoạt động dạy học Lịch sử và Địa lí dưới dạng trò chơi rất
phù hợp với lứa tuổi tiểu học. Thực tế cho thấy hình thức tổ chức của trò chơi Lịch sử
và Địa lí rất dễ được học sinh hưởng ứng và tham gia. Xét về mục đích phục vụ dạy
học nói chung, trò chơi Lịch sử - Địa lí nói riêng có thể là:
+ Trò chơi nhằm dẫn dắt hình thành tri thức mới.
+ Trò chơi nhằm củng cố kiến thức, luyện tập kĩ năng.

Tóm lại, trò chơi nói chung, trò chơi học tập nói riêng giúp cho học sinh phát
triển toàn diện các năng lực một cách tự nhiên, giúp cho các em trao đổi kinh nghiệm,
tương tác lẫn nhau, từ đó các em tiếp thu kiến thức một cách dễ dàng.
3. Những phản ứng tâm lí của học sinh khi tham gia trò chơi:
a. Phản ứng tích cực:
- Hăng say chơi hết mình.
- Ý thức trách nhiệm cá nhân cao.
8

Đàm Lệ Quyên


Kinh nghiệm tổ chức trò chơi học tập khi dạy Lịch sử và Địa lí lớp 4, 5

- Dễ bỏ qua sai phạm nhỏ của người khác.
- Tôn trọng tính kỉ luật.
- Giúp đỡ và nâng đỡ đồng đội.
- Gắn bó với đồng đội trong nhóm mình.
- Tích cực hoạt động và sẵn sàng hy sinh vì danh dự đội chơi.
- Phục tùng "thủ lĩnh".
b. Phản ứng tiêu cực:
- Người mạnh lấn át người yếu hay người được hoạt động nhiều, người được
hoạt động ít.
- Sẵn sàng trừng phạt người thua.
- Chơi gian lận không thành thật để được thắng.
- Dễ ganh tỵ dẫn đến ghét nhau.
- Chia bè, chia nhóm.
Như vậy khi giáo viên tổ chức chơi phải lưu ý tránh cho học sinh những phản
ứng không tích cực và nếu có xảy ra thì kịp thời sửa chữa, cố gắng khuyến khích,
động viên khen thưởng để học sinh có những phản ứng tích cực.

Việc chuẩn bị các trò chơi đơn giản, dễ làm, dễ tìm( quy trình, bìa giấy cũ được dán,
mẫu dây thép, sợi dây, bông hoa giấy, thẻ chữ...hoặc qua mạng Internet, giáo viên xây
dựng trên máy tính có thể sử dụng được nhiều lần, nhiều năm.
Giáo viên phải hướng dẫn cụ thể cách chơi rồi sau đó các nhóm tự đánh giá,
giám sát lẫn nhau. Ngoài ra, giáo viên phải có nhận xét, khích lệ, cũng không nên để
thời gian quá dài ảnh hưởng đến giờ học.
Một chương trình học tập thường tiến hành như sau:
- Giới thiệu chương trình và nêu tên chương trình.
- Hướng dẫn cách chơi, vừa mô tả vừa thực hành.
- Phân nhóm chơi.
- Chơi thử (một số trưòng hợp có thể bỏ qua).
- Nhấn mạnh luật chơi nhất là những lỗi lầm thường gặp ở phần chơi thử.
- Chơi thật, xử " phạt" những người vi phạm luật chơi.
* Người chủ trò: người tổ chức trò chơi được gọi là chủ trò hoặc người đầu trò. Trò
chơi học tập thường do giáo viên làm chủ trò, khi học sinh đã chơi qua thì có thể giao
cho học sinh.
* Người tổ chức hướng dẫn chương trình cần:
- Hăng hái, gây hứng thú cho mọi người.
- Có khả năng lôi kéo, thu hút.
10

Đàm Lệ Quyên


Kinh nghiệm tổ chức trò chơi học tập khi dạy Lịch sử và Địa lí lớp 4, 5

- Kiên nhẫn nói rõ ràng, vui vẻ.
*Thưởng- phạt:
- Thưởng phạt phải công minh, đúng luật sao cho người chơi chấp nhận thoải
mái và tự giác, làm cho trò chơi thêm hấp dẫn, kích thích hứng thú học tập của học

Kinh nghiệm tổ chức trò chơi học tập khi dạy Lịch sử và Địa lí lớp 4, 5

những hành động thân thể hay tâm lí cụ thể. Những phương thức đó vừa là công cụ,
phương tiện giúp trẻ chinh phục thế giới xung quanh, vừa là cơ sở để trẻ học được
cách điều khiển hành vi, cách bắt hành vi tuân theo một nhiệm vụ nhất định. Tức là
rèn luyện để có tính chủ định, một trong những cấu tạo tâm lí. Nhờ vậy, được phát
huy và phát triển hết khả năng của mình. Hơn thế nữa khi say sưa và sống hết mình
cho trò chơi, học sinh sẽ tìm thấy niềm vui sướng thực sự và được sống trong thế giới
của cảm giác dào dạt dấu ấn của trò chơi. Vì vậy lắng đọng mãi trong tâm trí trẻ và
làm nên nguồn sức mạnh thôi thúc trẻ sống tốt hơn, học tốt hơn và phát triển tốt hơn.
Với sức mạnh như vậy trò chơi luôn là một phương tiện dạy học, con đường cung cấp
tri thức và giáo dục phù hợp nhất với đặc điểm mong muốn của học sinh tiểu học.
II.2.2. Thực trạng việc tổ chức trò chơi học tập môn Lịch sử và Địa lí ở đơn vị
trường PTCS Đại Dực năm học 2012 - 2013.
Hiện nay, đa số giáo viên chúng ta đã linh hoạt vận dụng một số trò chơi với
những tên gọi khá quen thuộc để làm thay đổi không khí tiết học như : “đúng – sai”,
“nên - không nên”, “nếu – thì”, “ghép từ vào hình”, “tiếp sức”, “ai nhanh - ai đúng” ,
…Những trò chơi như vậy rất gần gũi và quá quen thuộc với học sinh. Hơn nữa, trò
chơi thường để củng cố bài ở cuối tiết học, khởi động đầu giờ học hay giữa tiết học để
thay đổi không khí tiết học. Tuy nhiên, tính đa dạng phong phú, tính sáng tạo trong
trò chơi chưa cao. Chính vì thế, sự hấp dẫn lôi cuốn, thu hút học sinh ngày càng bị
giảm, chưa tạo được cơ hội cho học sinh trình bày được những tư duy, khả năng phán
đoán thông minh của mình. Đây chính là vấn đề trăn trở đối với bản thân trong thời
gian qua. Vậy phải thiết kế như thế nào để hình thức dạy học bằng trò chơi ngày càng
đa dạng, phong phú hấp dẫn hơn, tạo mối giao lưu qua lại giữa “trò và trò”, giữa
“thầy và trò” ngày càng thắt chặt tình đoàn kết, vui tươi và nhộn nhịp hơn.
II.2.3. Đánh giá thực trạng
Qua tìm hiểu thực trạng việc tổ chức trò chơi học tập môn Lịch sử và Địa lí lớp
4,5 tại trường tôi có một số đánh giá về các mặt như sau:
* Ưu điểm: Giáo viên chuẩn bị kỹ lưỡng bài dạy, thể hiện tốt bước khi chuẩn bị

khoa về các chủ đề dạy học của từng môn học, từng phần, từng chương, từng bài từ
đó hoạch định cho mình phương án xây dựng các trò chơi cụ thể đó là bài nào,
chương nào, phần nào. Bài nào thì thiết kế trò chơi, bài nào không phù hợp với trò
chơi. Phần này nên thiết kế trò chơi gì? phần kia nên thiết kế trò chơi ra sao?...đồng
thời kèm theo những thao tác viết, vẽ, phác thảo lên giấy, sửa chữa, bổ sung, điều
chỉnh,…Các kế hoạch này phải ghi chép chi tiết vào sổ tay để có cẩm nang theo dõi
và điều chỉnh nếu như trò chơi đó khi tổ chức thực hiện còn kém hiệu quả.
b. Tiến hành thiết kế trò chơi.
Sau khi đã lập được kế hoạch chi tiết cho các trò chơi cần kiểm tra lại xác suất, độ
chính xác phù hợp tầm nhận thức hiểu biết của người học, phù hợp với mục tiêu
chương trình tránh lạm dụng về thời gian, về kiến thức, về độ khó,… Thiết kế trò chơi
có thể chia ra từng giai đoạn, từng thời điểm tương ứng nội dung của từng phần như
đã nêu không nhất thiết phải thiết kế cùng một lúc.
c. Tổ chức thực hiện.
Việc thực hiện các phương pháp và hình thức dạy học bằng trò chơi tiến hành
theo các phương án đã lập. Hàng tuần, hàng tháng tổ chức các tiết dự giờ, thao giảng
trong khối, trước toàn trường tham khảo ý kiến của đồng nghiệp về các phương án tổ
chức, về ưu điểm và tồn tại, ghi chép vào sổ tay những điều cần rút kinh nghiệm.
d. Đánh giá rút kinh nghiệm và điều chỉnh.
Đánh giá rút kinh nghiệm dựa trên cơ sở những ưu đểm và tồn tại đồng nghiệp
đã góp ý, bản thân tự điều chỉnh, tham khảo thêm những đồng nghiệp có kinh nghiệm
14

Đàm Lệ Quyên


Kinh nghiệm tổ chức trò chơi học tập khi dạy Lịch sử và Địa lí lớp 4, 5

dày dạn từ đó chấn chỉnh và có thể đưa ra một phương án khác mới mẻ hạn chế những
tồn tại phương án đã làm.



Kinh nghiệm tổ chức trò chơi học tập khi dạy Lịch sử và Địa lí lớp 4, 5

*Mục đích: Củng cố các cuộc khởi nghĩa của nhân ta chống lại ách đô hộ của các
triều đại phong kiến phương Bắc.
*Chuẩn bị: 2 tờ giấy có ghi đầy đủ các nội dung chơi, 2 bút dạ.
*Cách tiến hành:
Chọn hai đội chơi, mỗi đội có 6 học sinh.
Giáo viên bật màn hình cho cả hai đội và cả lớp cùng quan sát, sau đó giáo viên phát
cho hai nhóm, mỗi nhóm 1 tờ giấy có nội dung như trên màn hình, mỗi đội có 15 giây
đọc các thông tin trên bảng. Sau khi giáo viên hô "1, 2, 3. Bắt đầu!" và tính giờ thì
mỗi đội cử 1 em lên nối, nối xong em đó trở về đứng cuối hàng em thứ hai mới được
lên. Cứ như vậy cho đến học sinh cuối cùng. Hết giờ đội nào nối đúng nhiều hơn, thời
gian nhanh hơn, nối đẹp hơn đội đó là đội thắng cuộc.
- Nội dung trò chơi" nối nhanh tay":
Nối các ý cột A với các ý ở cốt B cho phù hợp.
B
( Các cuộc khởi nghĩa)
Khởi nghĩa Lí Bí
Khởi nghĩa Mai Thúc Loan
Khởi nghĩa Hai Bà Trưng
Chiến thắng Bạch Đằng
Khởi nghĩa Khúc Thừa Dụ
Khởi nghĩa Triệu Quang Phục
Khởi nghĩa Dương Đình Nghệ
Khởi nghĩa Bà Triệu
Khởi nghĩa Phùng Hưng
A
( Thời gian)

Đại
việt
sử kí
toàn
thư

Nguyễn Trãi

Lam

Dư

Sơn

địa

thực

chí

Đại
thành
toán
pháp

lục

Ngô Sĩ Liên

Lương Thế Vinh

6

7

Câu hỏi 1: Nhà Trần thay thế cho triều đại nhà nào?
Câu hỏi 2: Nhà Trần thành lập năm nào?
Câu hỏi 3: Tên một chức quan trông coi việc đắp đê.
Câu hỏi 4: Thời Trần quy định con trai từ bao nhiêu tuổi trở lên phải dành một số
ngày tham gia đắp đê?
Câu hỏi 5: Nghề chính của nhân dân ta cuối thời Trần là nghề gì?
Câu hỏi 6: Tên nước ta dưới triều Trần là gì?
Câu hỏi 7: Kinh đô dưới thời Trần ở đâu?
* Tác dụng của trò chơi: Học sinh có thể chọn bất kỳ ô chữ nào, không nhất thiết
máy móc chọn lần lượt các ô chữ. Trò chơi này có thể tổ chức chơi cá nhân, nhóm
hoặc cũng có thể chơi cả lớp bằng cách học sinh viết câu trả lời vào bảng con.
4. Trò chơi " Ô chữ kì diệu"
* Mục đích: Củng cố kiến thức về thời gian, nhân vật và sự kiện lịch sử về chiến
thắng Bạch Đằng do Ngô Quyền lãnh đạo năm 938.
* Chuẩn bị: Các ô chữ, các câu hỏi và đáp án trên giáo án điện tử( màn hình)
*Cách tiến hành:
18

Đàm Lệ Quyên


Kinh nghiệm tổ chức trò chơi học tập khi dạy Lịch sử và Địa lí lớp 4, 5

+ Ô chữ gồm 8 từ hàng ngang và 1 từ hàng dọc. Cách chơi như sau:
Cả lớp chia thành 4 đội chơi.
Các đội chơi lần lượt chọn từ hàng ngang, giáo viên sẽ đọc gợi ý về các từ hàng


Đàm Lệ Quyên


Kinh nghiệm tổ chức trò chơi học tập khi dạy Lịch sử và Địa lí lớp 4, 5

- Các ô chữ, các câu hỏi và đáp án trên giáo án điện tử (màn hình).
- Kẻ sân chơi và đánh số báo danh của người chơi.
*Cách tiến hành:
- Lựa chọn số lượng học sinh tham gia tuỳ vào từng lớp hoặc khối lớp.
- Người dẫn chương trình đọc các câu hỏi, người chơi ghi đáp án và giơ bảng
khi có hiệu lệnh hết thời gian. Đáp án sai sẽ bị loại khỏi sân chơi và chờ cứu trợ. Học
sinh nào trả lời đúng nhiều và ngồi lại trên sân chơi sau cùng sẽ là người thắng cuộc.
Mô phỏng1 số câu hỏi trình chiếu như sau:

21

Đàm Lệ Quyên


Kinh nghiệm tổ chức trò chơi học tập khi dạy Lịch sử và Địa lí lớp 4, 5

22

Đàm Lệ Quyên


Kinh nghiệm tổ chức trò chơi học tập khi dạy Lịch sử và Địa lí lớp 4, 5

23

* Tác dụng của trò chơi này: Học sinh được quan sát đáp án và nhận xét nhanh bài
của các đội.
7. Trò chơi: " Đố vui"
25

Đàm Lệ Quyên