VAI TRÒ CỦA NHÂN VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI ĐỐI VỚI VẤN
ĐỀ BẠO LỰC HỌC ĐƢỜNG
Dương Văn Khánh*
HVCH. Lê Kim Thắng**

1. Đặt vấn đề:
Chúng ta có thể nhận thấy rằng, chƣa bao giờ ngành giáo dục của nƣớc ta lại
cần một sự cải cách mạnh mẽ và toàn diện nhƣ hiện nay, GS. Hoàng Tụy đã nhấn
mạnh: “Một thế kỷ nay chƣa bao giờ vai trò then chốt của giáo dục trong sự phát triển
của dân tộc ta nổi rõ nhƣ lúc này,…Chỗ nghẽn lớn nhất trong sự phát triển của xã hội
ta là giáo dục” (34). Thực tế, trong những năm qua, ngành giáo dục nƣớc ta đã từng
bƣớc cải cách và cũng có đạt đƣợc những thành quả nhất định trong tiến trình hội nhập
quốc tế, tuy nhiên, chúng ta vẫn không thể phủ nhận những mảng tối gây bức xúc cho
xã hội nhƣ vấn đề dạy thêm, học thêm, chất lƣợng giáo dục và đặc biệt là vấn nạn bạo
lực học đƣờng - một mảng tối nghiêm trọng đang gây nên bức xúc trong dƣ luận xã
hội, sở dĩ tôi cho rằng nhƣ vậy là vì nó không phải đơn thuần là hành vi đánh đập, gây
gổ của học sinh mà chính là sự xuống cấp trầm trọng về mặt đạo đức của cả một thế hệ
trẻ trong tƣơng lai và nó cũng phản ánh nền giáo dục thực tại của chúng ta đang cần
nhìn nhận và xem xét lại.
Khi chúng ta muốn tìm hiểu thực trạng về vấn đề này, sẽ không khó khăn gì để
tìm những vụ việc liên quan đến học sinh đánh nhau. Nếu vào Google và gõ từ khóa
“học sinh đánh nhau” thì trong thời gian 0,40 giây sẽ tìm thấy 1.130.000 kết quả. Còn
nếu chúng ta muốn tìm “clip” về chuyện nữ sinh đánh nhau thì vào Youtube rồi gõ “nữ
sinh đánh nhau” thì sẽ tìm thấy 52.300 kết quả, hoặc tìm số vụ việc liên quan đến việc
học sinh đánh nhau gây chết ngƣời, chúng ta vào Google chỉ cần gõ “học sinh đâm
chết bạn” thì trong thời gian 0,42 giây sẽ cho 748.000 kết quả.
Những con số đó đã báo động cho chúng ta thấy rằng, bạo lực học đƣờng đang
thật sự “phổ biến” một cách nghiêm trọng và thực trạng này đƣợc thống kê hàng ngày,
hàng giờ trên các kênh thông tin truyền thông đại chúng. Mới đây, theo chƣơng trình
chuyển động 24h, đƣợc phát trên kênh VTV1 lúc 11 giờ 15 phút ngày 04/11/2014 đã
thống kê nhƣ sau: hơn 1.000 thanh thiếu niên phạm tội mỗi tháng (Số liệu Bộ Công

kỹ năng đƣợc đào tạo sẽ là cầu nối giữa học sinh với gia đình, với nhà trƣờng và xã hội,
giúp học sinh phát huy hết tiềm năng và giải quyết những khủng hoảng, xung đột phát
sinh trong quá trình học tập của họ và nhất là thực hiện các vai trò nhằm ngăn chặn
hiệu quả vấn nạn này.
2. Nguyên nhân chính dẫn đến nạn bạo lực học đƣờng
Để tìm lời giải đáp do đâu mà có vấn nạn này? Chúng ta nên có cái nhìn toàn
diện hơn để có những giải pháp phù hợp và hiệu quả, lâu nay chúng ta đều đã biết
rằng: Ba môi trƣờng gia đình, nhà trƣờng và cộng đồng/xã hội đóng vai trò quyết định
cả quá trình hình thành và phát triển suốt cuộc đời của mỗi con ngƣời. Ba môi trƣờng
này đƣợc ví nhƣ một “tam giác giáo dục” tác động trực tiếp lên mọi hành vi của học
sinh, sự tƣơng tác này chặt chẽ hay lỏng lẻo sẽ quyết định đến việc hình thành nhân
cách, hành vi của học sinh tốt hay xấu, theo hƣớng tích cực hay tiêu cực. Xét đến hành
vi bạo lực học đƣờng của học sinh, chúng tôi tìm hiểu và phân tích lại những nguyên
nhân dẫn đến hành vi bạo lực từ ba môi trƣờng trọng yếu ảnh hƣởng trực tiếp này.
2.1. Gia đình
Sự giáo dục của cha mẹ tác động rất lớn đến hành vi của học sinh, cha mẹ có
những hành động biểu hiện bạo lực với con em, cha mẹ dạy con bằng cách chửi bới,
đánh đập, văng lời thô tục, tình trạng nghiện rƣợu của ngƣời cha hay đánh đập vợ con,
mối bất hòa giữa vợ chồng sinh ra sự xung đột cãi vã to tiếng, văng tục, đánh đập xảy
ra hằng ngày, làm ảnh đến tâm lý con cái. Tất cả những thứ đó làm tăng thêm nguy cơ
hung hăng ở trẻ em và ở tuổi vị thành niên mới lớn. Lý thuyết kiểm soát của Hirschi
(35)

Theo hiệp hội nhân viên công tác xã hội quốc tế (IFSW)

140


(1969), ông đƣa ra quan điểm rằng: “Những trẻ em có những mối quan hệ với cha mẹ
không chặt chẽ, thiếu quản lý đến đời sống con cái, làm cho các em tham gia vào các

Tình trạng bạo lực học đƣờng đƣ ợc hình thành tƣ̀ chính xã hô ̣i mà chúng ta
đang số ng. Khi mà hàng ngày, hàng giờ luôn đập vào mắt các em là cảnh chém giết,
bạo lực trên tivi, rồi các tác phẩm đồi trụy tràn lan không kiểm soát trên các phƣơng
tiện thông tin đại chúng, nhất là mạng internet, trò chơi trực tuyến. Đặc biệt, sống
trong mô ̣t xã hô ̣i mà ngƣời lớn - chúng ta vẫn thƣờng đ ối xử với nhau bằ ng ba ̣o lƣ̣c ,
sống với nhau bằng sự lãnh đạm, thờ ơ, đối đãi với nhau bằng quan hệ “tiền - quyền”
(36)

Thích Trí Giải, Những vấn nạn xã hội, Bạo lực học đƣờng và phƣơng pháp hóa giải.

141


thì không thể nào giáo dục trẻ em hiểu biết đƣợc các cách làm ngƣ ời tốt. Trong một xã
hội nhƣ vậy, chắc chắn sẽ tác động đến suy nghĩ và hành vi bắt chƣớc của các em.
2.4. Học sinh
Nguyên nhân cuối cùng mà chúng tôi cho rằng quan trọng nhất, đó chính là xuất
phát từ chính bản thân của các em học sinh. Xét về góc độ tâm lý lứa tuổi, đây là giai
đoạn khao khát khẳng định cái “tôi” của các em mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Các em
mong muốn đƣợc thể hiện những suy nghĩ, quan điểm, sự tự tin và hành xử theo cách
riêng của mình, không phụ thuộc vào ngƣời lớn, thay vì khẳng định bản thân mình
bằng kết quả học tập hay những hành vi tích cực, các em lại lấy những “chiến tích” về
bắt nạt, “trấn lột” và đánh đập bạn học để “ra oai” với bạn bè cùng trang lứa. Việc các
em tiếp thu các chuẩn mực, giá trị sai lệch đi ngƣợc lại với nội quy, quy tắc, chuẩn
mực của nhà trƣờng và xã hội là những thứ để khẳng định bản thân mình và cũng để
chứng minh rằng mình đang thiếu sự quan tâm nào đó nhất định và lợi dụng hành vi
bạo lực để thu hút sự quan tâm của ngƣời khác hơn. Ngoài ra, các em hứng thú, say mê
vào những trò chơi bạo lực thì có xu hƣớng bạo lực và có hành vi gây hấn hơn những
trẻ khác, hành vi đánh bạn đôi lúc xuất phát vì những lý do không thể chấp nhận đƣợc
nhƣ: “ngứa mắt”, “xinh hơn”, “không ƣa”, “thích thì đánh”…Ngoài ra, sự thờ ơ, vô

Thứ ba, đây là điều quan trọng nhất và dễ nhận biết nhất, đó là căn cứ vào
những biểu hiện bất thường của học sinh như: Học sinh có tiền sử khó khăn về tâm lý,
bị sang chấn tâm lí; Có biểu hiện: lầm lì, ít nói, “mặt lạnh”, cộc tính, có ít bạn bè thân
thiết, ít có sự liên hệ với nhà trƣờng, bị bạn bè trêu chọc, tẩy chay, có xu hƣớng tự tách
biệt mình, giải quyết các vấn đề thiếu thiện chí, thiếu tính hòa bình; Kết quả học tập
giảm sút đột ngột, học không tập trung, bỗng dƣng có biểu hiện nói dối; Bỗng nhiên
xuất hiện các hành vi lệch chuẩn nhƣ hút thuốc, uống rƣợu, chống đối thầy cô và gia
đình, thích đi chơi, về nhà muộn; Áo quần, sách vở, đồ dùng bị rách, mất, có các
thƣơng tích trên cơ thể mà không giải thích đƣợc, sợ đi học, sợ đi bộ đến trƣờng và về
nhà, khó ngủ và thƣờng xuyên bị ác mộng; lộ vẻ lo lắng… (37)
Trong những nhóm học sinh có những biểu hiện và hành vi kể trên, nhân viên
CTXH phải tiến hành quan sát, từ đó, xây dựng thành những hồ sơ đánh giá tổng thể
nhằm có cơ sở để khoanh vùng những “đối tƣợng khả nghi”. Sau đó, tiến hành tiếp cận
thƣờng xuyên, hỏi thăm tình hình của các em, kịp thời định hƣớng, giải quyết những
khó khăn cũng nhƣ những khúc mắc mà các em đang gặp phải. Đồng thời, có những
phƣơng pháp giúp cân bằng, hài hòa mối quan hệ giữa các em với những ngƣời xung
quanh, làm cho các em cảm nhận đƣợc sự ấm áp trong mối quan hệ của mình với mọi
ngƣời, giải quyết những lo âu, căng thẳng của các em. Song song đó, tiến hành tham
vấn, trị liệu tâm lí đối với những học sinh có nguy cơ gây ra hành vi bạo lực học
đƣờng cao, đƣa ra những hoạt động can thiệp mang tính định hƣớng nhằm tránh để
xảy ra những hành vi tiêu cực.
3.2. Vai trò cầu nối - trung gian
Chỉ với sức lực, tài năng, lòng nhiệt tình của một mình nhân viên CTXH thì sẽ
không giải quyết đƣợc hoặc là giải quyết không triệt để mang lại hiệu quả tối ƣu đối
với vấn đề bạo lực học đƣờng. Do đó, nhân viên CTXH phải biết kết nối các nguồn lực
giữa các bên liên quan để giải quyết vấn đề, cụ thể là học sinh với gia đình, nhà trƣờng
và xã hội. Khi các bên liên quan đƣợc kết nối lại với nhau thì sẽ tạo đƣợc một mạng
lƣới hỗ trợ, để từ đó có những giải pháp đồng bộ trong việc giải quyết vấn đề bạo lực
học đƣờng. Để làm đƣợc điều này, nhân viên CTXH phải làm tốt vai trò trung gian cầu nối giữa học sinh và giáo viên, giữa gia đình và nhà trƣờng, cụ thể nhƣ sau:


không biết đƣợc hoàn cảnh cụ thể về gia đình của từng học sinh, cách ứng xử, hành vi
của học sinh ở trƣờng có giống nhƣ ở nhà không, những khó khăn mà học sinh cũng
nhƣ gia đình học sinh đang gặp phải?
Nhƣ vậy, một vấn đề đặt ra là tăng số lần họp phụ huynh có cải thiện đƣợc tình
trạng của vấn đề bạo lực học đƣờng? Điều này không khả thi, vì trên thực tế, gia đình
của các em rất bận, bố mẹ phải lo xoay sở với chuyện cơm áo gạo tiền, giáo viên ngoài
việc lên lớp còn phải chăm lo cho gia đình của mình. Do đó, giữa nhà trƣờng và gia
đình của học sinh có một sự xa cách rất lớn và vai trò của nhân viên CTXH là phải kết
nối khoảng cách này lại gần nhau hơn. Vậy nhân viên CTXH thực hiện bằng cách nào?
Bằng cách làm cầu nối trung gian giữa gia đình và nhà trƣờng. Nhân viên CTXH có
nhiệm vụ cung cấp, phản ánh tình hình của học sinh, những biểu hiện, thay đổi của học
sinh ở trƣờng cho phụ huynh biết và ngƣợc lại. Bên cạnh đó, nhân viên CTXH đôi khi
cũng có thể “đại diện” cho gia đình của học sinh nói lên những mong muốn, nhu cầu,
yêu cầu của họ đối với nhà trƣờng.
Trong vai trò cầu nối giữa học sinh với gia đình và trƣờng học, nhiệm vụ của
nhân viên CTXH là giải quyết những mâu thuẫn hiểu lầm giữa học sinh với học sinh,
học sinh với giáo viên, nhà trƣờng và gia đình. Thông thƣờng, với một học sinh hay có
những hành vi bạo lực với các bạn hoặc có những hành vi chống đối thì các giáo viên
144


thƣờng cho rằng đó là một học sinh “hƣ” mà ít khi đi tìm lí giải nguyên nhân tại sao.
Đối với nhân viên CTXH, họ phải đi tìm hiểu nguyên nhân của hành vi này, dƣới “con
mắt” của nhân viên CTXH thì học sinh ấy có hành vi nhƣ vậy có thể là em đó muốn
đƣợc sự quan tâm, chú ý của mọi ngƣời, hoặc do trong gia đình phát sinh những vấn
đề mâu thuẫn nhất định nào đó làm ảnh hƣởng của vấn đề học tập, tinh thần và tâm lý
của bản thân học sinh. Nhân viên CTXH khi đã tìm ra đƣợc nguyên nhân cốt lõi của
vấn đề thì họ còn phải cho nhà trƣờng thấy đƣợc nguyên nhân và thực trạng vấn đề của
học sinh này, từ đó, sẽ có sự kết hợp với nhà trƣờng nhằm xây dựng kế hoạch can
thiệp giúp đỡ và hỗ trợ cụ thể.

145


cho học sinh tìm hiểu về bạo lực học đƣờng vì sợ sẽ bị ảnh hƣởng tiêu cực thì hậu quả
là khi học sinh gặp phải những tình huống có khả năng nảy sinh bạo lực, họ sẽ không
biết nên giải quyết nhƣ thế nào là hợp lý nhất.
Để thể hiện đƣợc vai trò giáo dục của mình, nhân viên CTXH cần làm:
Đầu tiên, nhân viên CTXH giáo dục học sinh nhận thức rõ về những nguy cơ,
nguyên nhân có thể dẫn đến hành vi bạo lực học đƣờng. Phải hình thành cho học sinh
khái niệm về bạo lực, hình thức biểu hiện của bạo lực là gì, những hậu quả để lại của
hành vi bạo lực, từ đó, giúp cho các em có những hiểu biết đúng đắn về hành vi bạo
lực học đƣờng, và cách phòng ngừa, ngăn chặn,...
Nhân viên CTXH cần giúp cho các em khắc phục và tránh đƣợc những hiểu biết
sai lệch, ứng xử sai lệch về bạo lực học đƣờng nhƣ: Khi đối mặt với bạo lực học
đƣờng, các em không nên có thái độ im lặng và chịu đựng, nên nói với bố mẹ và thầy
cô giáo hoặc những ngƣời có trách nhiệm giải quyết. Nếu các em im lặng chịu đựng sẽ
khiến cho những kẻ gây ra hành vi bạo lực thêm “lộng hành”, đeo bám các em. Do đó,
khi đối mặt với tình huống bạo lực các em nên giữ bình tĩnh để giải quyết, tránh làm
cho mâu thuẫn thêm cao trào, trƣớc tiên nên tìm cách tránh đi để bảo đảm an toàn cho
bản thân mình. Sau đó, nên kịp thời báo cáo sự việc với bố mẹ, gia đình, thầy cô, nhà
trƣờng cũng nhƣ cơ quan công an để kịp thời có cách giải quyết. Tuyệt đối, các em
không nên có các hành vi “trả đũa” bạo lực. Đây là một cách giải quyết vô cùng nguy
hiểm, vô tình đã đƣa các em thành kẻ côn đồ, tiếp tục lấy bạo lực để giải quyết bạo lực
không những không thể làm cho bạo lực cách xa mình, thậm chí còn làm cho bạo lực
ngày càng đến gần với mình hơn và bị xoáy vào vòng bạo lực - trả thù làm cho các em
trƣợt dài trên con đƣờng bạo lực khó có thể thoát ra đƣợc.
Ngoài ra, nhân viên CTXH thƣờng xuyên tổ chức các buổi thảo luận cho các học
sinh theo các chủ đề nhƣ “em nghĩ nhƣ thế nào là một học sinh ngoan?”, hay “thế nào
là trƣờng học thân thiện?”…Ví dụ, nhân viên CTXH có thể tổng hợp các vụ việc, tình
huống có thật về bạo lực học đƣờng, biên tập lại dựa trên các nội dung nhƣ các tình

từ các mối quan hệ bạn bè, thầy cô và ngay cả các những khó khăn khi các em giao
tiếp với các thành viên trong gia đình. Với mục đích là giúp các em có đƣợc sức khỏe
tâm lí tốt, để từ đó sản sinh ra “sức đề kháng” đƣơng đầu với những khó khăn một
cách có lý trí, tránh những sai lệch về cả nhận thức và hành vi. Đối với những học sinh
có khuynh hƣớng bạo lực hoặc đã có những hành vi bạo lực, nên kịp thời có những
điều chỉnh về tâm lí, định hƣớng cho các em về hành vi, hình thành cho các em kỹ
năng tự kiểm soát tâm lý và hành vi của bản thân; Tiến hành phân tích cho học sinh
biết điều gì là đúng là sai, những hành vi tự bảo vệ một cách chính đáng không nên
đánh đồng với hành vi bạo lực mà nên đƣợc khuyến khích. Thông qua hoạt động tham
vấn, nhân viên CTXH giúp các em có cơ hội đƣợc giải bày tâm sự, lắng nghe những
suy nghĩ của các em, giúp cho học sinh đó có cơ hội đƣợc giải tỏa, “xả” đƣợc những
dồn nén trong lòng, có cảm giác đƣợc chấp nhận, tôn trọng, mà những dồn nén ấy đôi
khi chính là nguyên nhân dẫn đến những hành vi bạo lực.
4. Kết luận
Thay cho lời kết luận về giải pháp nhằm giải quyết triệt để vấn đề bạo lực học
đƣờng, chúng tôi nhấn mạnh đến tầm quan trọng và sự cấp thiết của việc phát triển
công tác xã hội học đƣờng trong bối cảnh xã hội Việt Nam hiện nay. Không chỉ riêng
Việt Nam mà các nƣớc trên thế giới đang phải đối mặt và giải quyết nhiều vấn đề phát
sinh trong môi trƣờng học đƣờng, và bạo lực học đƣờng là một vấn nạn minh chứng
cho thực trạng đó. Chính vì vậy, việc có một đội ngũ nhân viên CTXH đảm nhận giải
quyết những vấn đề này trong học đƣờng càng thật sự cần thiết và cấp bách hơn bao
giờ hết, chính nhân viên CTXH là một mảng ghép quan trọng hỗ trợ phát triển giáo
dục. Vai trò của nhân viên CTXH là rất quan trọng trong việc thúc đẩy quá trình giáo
dục và đào tạo, họ không chỉ hỗ trợ học sinh vƣợt qua những cản trở về mặt tâm lý xã
147


hội, khám phá và phát huy những tiềm năng của các em mà còn là ngƣời kết nối chặt
chẽ trong hệ thống “tam giác giáo dục” giữa gia đình, nhà trƣờng và cộng đồng xã hội
để tạo ra những điều kiện học tập tốt nhất cho học sinh. Vì vậy, trong công cuộc cải