Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong tác phẩm Hoàng Lê Nhất Thống Chí

Lời nói đầu
Hoàng Lê nhất thống chí (Ngô gia văn phái) là một tác phẩm văn
xuôi tự sự viết bằng chữ Hán có giá trị lớn trong nền văn học Trung đại Việt
Nam. Với bút pháp nghệ thuật tự sự xuất sắc, các nhà văn họ Ngô Thì đã tái
hiện lại một cách sống động bức tranh xã hội muôn màu, muôn sắc của chế
độ phong kiến Lê - Trịnh suy mạt và phong trào Tây Sơn vũ bão, phi thờng
giai đoạn nửa cuối thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX.
Tìm hiều nghệ thuật tự sự trong tác phẩm Hoàng Lê nhất thống
chí là khoá luận nhằm góp phần khẳng định giá trị văn ch ơng to lớn trong
tác phẩm văn xuôi chữ Hán tiêu biểu của văn học Trung đại Việt Nam.
Khoá luận này đợc hoàn thành là nhờ sự giúp đỡ, động viên, tận tình
chu đáo của thầy giáo Tiến sĩ Tr ơng Xuân Tiếu, thầy giáo - Tiến sĩ Phạm
Tuấn Vũ, các thầy cô trong tổ văn học Việt Nam Trung đại và các thầy cô
giáo trong khoa Ngữ văn trờng Đại học Vinh đã khuyến khích tôi hoàn
thành khoá luận.
Qua đây, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của mình tới thầy giáo
Tiến sĩ Trơng Xuân Tiếu và tất cả các thầy cô giáo khác trong khoa đã giúp
tôi hoàn thành khoá luận.
Vinh, ngày 30 tháng 04 năm 2005
Tác giả: Lê Đình T

SV. Lê Đình T

Khoa Ngữ Văn Trờng ĐH Vinh


Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong tác phẩm Hoàng Lê Nhất Thống Chí

A. phần mở đầu

SV. Lê Đình T

Khoa Ngữ Văn Trờng ĐH Vinh


Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong tác phẩm Hoàng Lê Nhất Thống Chí

II. Phạm vi giải quyết vấn đề:

Hoàng Lê nhất thống chí là một tác phẩm lớn, vừa có giá trị văn học,
vừa có giá trị lịch sử, phải cần nhiều thời gian và điều kiện để nghiên cứu. Bởi
vậy, với mức độ giải quyết của một khoá luận tốt nghiệp, chúng tôi chỉ có thể
tập trung tìm hiểu về nghệ thuật tự sự đợc sử dụng trong tác phẩm. Theo giới
hạn của đề tài, chúng tôi không quan tâm tìm hiểu nhiều tới nghệ thuật xây
dựng nhân vật, nghệ thuật hành văntrong tác phẩm. Chúng tôi chỉ bàn đến nội
dung tác phẩm dới góc độ chứng minh, làm sáng tỏ hơn nghệ thuật tự sự ợc sử
dụng trong tác phẩm.

III. Phơng pháp giải quyết vấn đề:

Tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí là sự kết tinh của nhiều thành công
trong sáng tạo nghệ thuật của các nhà văn họ Ngô Thì. Nghệ thuật tự sự là một
phơng tiện quan trọng, cốt yếu tạo nên sự thành công ấy. Để tiếp cận với vấn
đề, chúng tôi đã sử dụng một số phơng pháp sau:
Phơng pháp phân tích cụ thể từng chơng, hồi, mục và sau đó khái quát
toàn bộ tác phẩm.
Xem xét vấn đề qua các bình diện :
Bình diện hình thức thể loại (theo kiểu tiểu thuyết chơng hồi Trung Quốc).
Bình diện kiểu truyện kí lịch sử.
Bình diện văn phong tác giả.

V. Cấu trúc khoá luận:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung chính của
khoá luận sẽ đợc triển khai trong hai chơng:
Chơng I: Giới thuyết về nghệ thuật tự sự trong tác phẩm văn học - sơ bộ
tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong văn học Việt Nam Trung
đại .
Chơng II: Nghệ thuật tự sự trong Hoàng Lê nhất thông chí của các nhà
văn họ Ngô Thì.

SV. Lê Đình T

Khoa Ngữ Văn Trờng ĐH Vinh


Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong tác phẩm Hoàng Lê Nhất Thống Chí

B. phần nội dung
Chơng I
giới thuyết về nghệ thuật tự sự trong tác phẩm văn học - sơ
bộ tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong văn học việt nam trung
đại.

1.1. Giới thuyết về nghệ thuật tự sự :
Theo Từ điển thuật ngữ văn học của một nhóm tác giả do Lê Bá Hán
chủ biên: Tự sự là phơng thức tái hiện đời sống trong toàn bộ tính khách quan
của nó. Về nguyên tắc nó đợc phân biệt với phơng thức trữ tình phản ánh hiện
thực trong cảm nhận chủ quan. Vấn đề cơ bản của phơng thức tự sự là kể.
Nhà văn kể lại, tả lại những gì xảy ra bên ngoài mình khiến cho ngời đọc có
cảm giác rằng: Hiện thực đợc phản ánh trong tác phẩm tự sự là một thế giới

nổi tiếng: Việt điện u linh (kể về những điện thờ linh thiêng của đất Nam
Việt) của Lý Tế Xuyên,Lĩnh Nam chích quái (góp nhặt những truyện quái lạ
của nớc Nam) của Vũ Quỳnh, Kiều Phú, Thiền uyển tập anh (nói về ba vị s
anh tú trong vờn thiền). Và bớc sang thời hậu Lê cũng có một số tác phẩm văn
xuôi tự sự nổi tiếng nh: Thánh Tông di thảo (do Lê Thánh Tông soạn thảo),
Truyền kì mạn lục (Nguyễn Dữ), Truyền kì tân phả (Đoàn Thị Điểm ).
Sang thời cuối Lê đầu Nguyễn trên văn đàn Trung đại Việt Nam xuất
hiện các tác phẩm văn xuôi nổi tiếng nh : Vũ Trung tuỳ bút(Phạm Đình Hổ),
Thơng kinh kí sự (Lê Hữu Trác), Hoan Châu kí Và đặc biệt thành công
SV. Lê Đình T

Khoa Ngữ Văn Trờng ĐH Vinh


Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong tác phẩm Hoàng Lê Nhất Thống Chí
nhất trong văn xuôi tự sự Trung đại Việt Nam là sự ra đời của tác phẩm :
Hoàng Lê nhất thống chí(Ngô gia văn phái).
Tác phẩm văn xuôi chữ Hán thời Lý - Trần là những mẫu chuyện kể dân
gian đợc su tầm là chính, vì vậy nghệ thuật tự sự (cách kể) rất đơn giản ngắn
gọn. Bớc sang thời hậu Lê các tác phẩm văn xuôi tự sự có hình thức là những
truyện ngắn có cốt truyện, nhân vật, tình tiết, ngôn ngữ đối thoại bằng h cấu.
Tuy nhiên ở thời kì này các tác phẩm văn xuôi tự sự có quy mô vừa và nhỏ, nhân
vật ít, cốt truyện đơn giản. Sang các tác phẩm văn xuôi thời cuối Lê và đầu
Nguyễn theo hình thức kí sự lịch sử, nửa h cấu - nửa ghi chép, cho nên phạm vi
xã hội đợc miêu tả và thể hiện trong tác phẩm cha toàn diện. Đặc biệt trong hệ
thống tác phẩm văn xuôi tự sự, Hoàng Lê nhất thông chí là tác phẩm văn xuôi
duy nhất và lớn nhất bao quát đợc một hiện thực xã hội rộng lớn, đề cập đến
nhiều nhân vật và đợc trình bày bằng nghệ thuật tự sự phù hợp mà các nhà văn
họ Ngô Thì đã đem đến cho ngời đọc chúng ta.
Chơng II

64), mà còn khiến đất bằng nổi giận giếng Tam Sơn bỗng có tiếng nổ nh sấm
(Trang 64) và trời xanh bất bình bầu trời tự nhiên tối tăm, giữa ban ngày chỉ
cách nhau trong gang tấc cũng không trông rõ (trang 64 ). Trịnh Sâm còn đi
theo vết xe đổ của Tần Thuỷ Hoàng cung tần, mĩ nữ tuyển vào rất nhiều, mặc
ý vui chơi thoả thích (trang12). Nhất là khi say mê nàng chính phi họ Đặng,
Trịnh Sâm bất chấp tất cả. Nào gả con gái cng của mình cho em vợ là Đặng
Mậu Lân - một tên trác táng ngang tàng, nào tự ý phế trởng lập thứ, khiến phủ
chúa dần sinh ra bè nọ cánh kia và là nơi bọn đồng cốt ra vào tấp nập (trang
30). Trịnh Sâm trở thành đầu mối của mọi mâu thuẫn: Mâu thuẫn với mẹ là
Thánh mẫu Thái Tôn, với con trởng là Trịnh Tông, với vợ là Ngọc Hoan Từ
đó hàng loạt mâu thuẫn khác kéo theo : Ngọc Hoan với Đặng Thị Huệ, Trịnh
Tông với Trịnh Cán, giữa bà là Thánh mẫu Thái Tôn với cháu là Trịnh Cán,
giữa cánh Trịnh Tông với phe Thị Huệ, quận Huy, giữa các quan trong triều
Do đó khi chúa Trịnh Sâm vừa nằm xuống, loạn kiêu binh liền nổ ra. Một cuộc
chém giết tàn phá giữa các phe phái bùng lên.
Nh vậy Trịnh Sâm qua đời khi mới 45 tuổi bởi quá nhiều bệnh tật, bởi
thói ăn chơi xa xỉ, dâm đãng. Và khi ông vừa nằm xuống, xác còn quàn tại
chính cung, thì các con ông đã chém giết lẫn nhau để tranh quyền đoạt lợi.
Trịnh Cán:
Trịnh Cán là con của Trinh Sâm và Đặng Thị Huệ. Từ khi đắm say nhan
sắc Đặng Thị Huệ, Trịnh Sâm bỏ ban việc triều chính và chiều chuộng Thị Huệ
hết mực, đặc biệt là từ khi Trịnh Cán ra đời. Trịnh Cán là nòi đích Trịnh Sâm,
là anh tú của núi sông tạo nên, là điểm sao sáng biển hoà (trang 28). Nhng
không ngờ sau khi sinh ra đã bị bệnh bẩm sinh và càng lớn càng yếu ớt: Bụng
SV. Lê Đình T

Khoa Ngữ Văn Trờng ĐH Vinh


Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong tác phẩm Hoàng Lê Nhất Thống Chí

Khoa Ngữ Văn Trờng ĐH Vinh


Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong tác phẩm Hoàng Lê Nhất Thống Chí
lại, chỉ một hình ảnh cực tả: Bá quan văn võ kể cả chúa chỉ cóba ng ời. Lên
ngôi cao khác nào ăn trộm. Giọng văn ráo hoảnh, nhẹ tâng không một cái nhếch
mép. Còn riêng Trịnh Bồng đi tu nhng khi đánh hơi đợc cái ngai vàng thì liền
vứt bỏ phật. Khi đã đợc làm chúa rồi thì bọn bề tôi phải khiến ông khóc dở mếu
dở mà than rằng: Ta chẳng may đẻ ra ở nhà chúa, lại bị một lũ tiểu nhân làm
cho lầm lỡ.Nếu biết sớm thế này thà cứ ở Chơng Đức làm ông s già chống gậy
Thiền Trợng ở dới cửa thiền mà lại thấy hay (trang 190). Nhng hối đã muộn,
nếu trớc kia Bồng dựa vào Nhỡng, chày cối ép Chiêu Thống phải thăng cho
mình bằng đợc tớc vơng thì giờ đây ông ta lại thấy đau khổ vì chót đã làm
chúaở vào thế cỡi hổ không thể nào xuống đợc (trang 189). Bức th gửi quan
Bình chơng là tiếng thổn thức thốt lên từ đáy lòng ông: Kiếp này sinh ra lỗi
thờilạm dụng vào dòng đích nhà chúacon chim bị cháy tổ, bay quanh
không biết nơng nhờ vào đâu vì thế phải phiêu bạt giang hồ(trang 253). Cuối
cùng Trịnh Bồng bị dân Lạng Sơn nổi dậy đuổi đi, phải nấp náu trong chốn núi
rừng, và từ đó cả nớc không còn thấy mặt chúa đâu nữa (trang 262).
Nh vậy, kết cục Trịnh Sâm cũng nh Trịnh Cán, Trịnh Tông, Trịnh Lệ,
Trịnh Bồng phải chết một cách thê thảm không trọn vẹn. Trong vòng cha đầy 6
năm trời (1782 - 1788) năm chúa thay nhau mà chết và không chúa nào đợc
chết một cách trọn vẹn. Trịnh Sâm qua đời lúc 45 tuổi vì quá nhiều bệnh tật, và
đau đớn hơn là sau khi ông chết xác còn quàn tại đó thì các con ông đã giết hại
lẫn nhau để giành giật ngôi chúa. Trịnh Cán chết khi mới 5 tuổi đầu vì bẩm
sinh ốm yếu, lại gặp cơn binh đao do Trịnh Tông gây ra làm cho sợ hãi suốt
một ngày nên không cứu đợc. Trịnh Tông thì bị phơi xác ngoài cửa Tuyên Vũ
khi mới 23 tuổi (1763 - 1786). Còn Trịnh Côn (Trịnh Lệ) phải bỏ trốn và mất
tích. Trịnh Bồng bị dân Lạng Sơn nổi dậy đuổi đi, phải nấp náu trong chốn núi
rừng và từ đó Cả nớc không còn thấy mặt mũi chúa đâu nữa. Sự căm phẫn

chỉ biết một mà không biết hai (Trang 100). Điều đáng sợ nhất đối với ông là
chính sự nhất thống, vì nhất thống có nghĩa rằng: Nhà chúa bị diệt mà mất
chúa thì cái lo về ta, ta còn vui gì. Nhng mọi thứ đều có giá của nó, đời cha ăn
mặn đời con khát nớc. Vì sự vô tích sự, nhu nhợc nên khi chúa sai ngời vào
trong điện để bắt Duy Vĩ đem ra treo cổ, ông không biết cách gì hơn ngoài sự
im lặng, mặc chúa muốn làm gì thì làm. Tiếp đó chúa lại ép nhà vua lấy ngời
con trai thứ t của Duy Vĩ là Lê Duy Cận làm Hoàng thái tử nhà vua cũng gật
đầu.
SV. Lê Đình T

Khoa Ngữ Văn Trờng ĐH Vinh


Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong tác phẩm Hoàng Lê Nhất Thống Chí
Vua Lê Chiêu Thống :
Nếu Lê Hiển Tông điển hình cho mẫu hình nhà vua vô tích sự thì Lê Chiêu
Thống lại điển hình cho loại vua luồn cúi đê hèn, rớc voi về dày mả tổ.
Tính cách đê hèn, luồn cúi ở Lê Chiêu Thống nhất quán từ đầu đến cuối.
Khi nghe vua Tây Sơn Nguyễn Nhạc tuần du ra Bắc, Chiêu Thống định nghe lời
xúi của Nguyễn Hữu Chỉnh sắp sẵn ngọc tỷgiục các quan trong triều thảo
gấp một tờ biểu xin hàng (Trang 141). Buổi hội kiến với Nguyễn Nhạc, Chiêu
Thống sai viên quan cận thần nói thay mình rằng: Đất đai cùng dân chúng nớc
Nam đều do Thánh thợng (Nguyễn Nhạc) gây dựng lại. Nếu nh Thánh thợng
muốn thu nhận một vài quận ấp của nớc tôi để làm quà khao thởng quân sĩ, thì
quốc quân chúng tôi nhất nhất vâng mệnh (trang 142). ý tởng bán nớc, luồn
cúi của Lê Chiêu Thống nảy mầm khá sớm, ngay từ khi vừa ngồi vào chiếc ngai
vàng cha kịp đặt niên hiệu. Bên cạnh đó, Chiêu Thông còn là một ngời nhỏ
nhen luôn lấy thù riêng làm mục đích cho mọi hành động. Khi thấy Trịnh Tông
bị chết vì tay Tây Sơn, ông đã gặp Nguyễn Bình và nói: Tôi có thù cha (Duy
Vĩ) cha trả, nay ông trả thù thay tôi, đời tôi không còn mong gì hơn nữa

Lê Quýnh là kẻ tiểu nhân mạt hạng thế mà lúc Phúc Khang An bàn việc gọt
đầu, gióc tóc, đổi đồ mặc giống nh ngời Thanh thì ít ra Quýnh cũng còn nói đợc
một câu: Chúng ta đây đầu có thể chặt, tóc không thể cắt. Da có thể lột, đồ
mặc không thể đổi (trang 377). Còn Lê Chiêu Thống đáp rằng : Chúng tôi
không giữ đợc nớc nhà, mong nhờ thiên triều cứu viện, dù cả nớc phải ăn mặc
nh ngời Trung Quốc cũng xin vâng mệnh. Việc ấy còn tiếc gì. (Trang 376).
Thật không còn gì bỉ ổi hơn thế!.
Nếu kết cục Trịnh Tông bị phơi thây ngoài cửa Tuyên Vũ thì Lê Chiêu
Thống khi kết thúc cuộc đời cũng chẳng gì tốt đẹp hơn mà còn thê thảm gấp
nhiều lần vì phải bỏ thân nơi đất ngoại bang Trung Quốc.
Còn Lê Duy Cận? Do cầu may mà đợc làm Đông cung, do dựa dẫm vào
ngời khác mà đợc làm Giám quốc. Dân kinh thành Thăng Long nhận xét rằng,
ông chẳng qua chỉ là Giám quốc lại mục viên th lại coi việc nớc, hay nói
nh Ngô Văn Sở: Cận chỉ là cục thịt trong túi da, đứa tôi đòi ngoài chợ
(Trang 289). Chính Duy Cận cũng nhận ra điều đó, ông nói: Ta nay tiếng là
làm Giám quốc những thực ra chỉ là một ông từ giữ đền (Trang 294). Vì ông là
ngời bất tài, thất đức, ví nh cây tầm gửi bám vào cành cây, rễ không bén đất,
sống lâu dài làm sao đợc (trang 294).
SV. Lê Đình T

Khoa Ngữ Văn Trờng ĐH Vinh


Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong tác phẩm Hoàng Lê Nhất Thống Chí
Tóm lại với sự thực lịch sử hỗn loạn ở Việt Nam cuối thế kỷ XVIII đầu
XIX, các nhà văn họ Ngô đã nhìn ra một cách rõ ràng các xu hớng phát triển
cũng nh chung cục của xã hội bây giờ. Đặc biệt tác giả đã dựng lên chân dung
một cách sống động không chỉ các chúa Trịnh, mà còn sâu sắc và điển hình
hơn là các vị vua Lê cuối cùng.
2.1.2. Quan lại, thái hậu, quý phi, kiêu binh:

Trịnh càng ngày càng yêu chiều mà bỏ bê việc triều chính. ả nói gì chúa cũng
nghe và không việc gì không bàn với ả. Từ đó Thị Huệ có vẻ lộng hành nhất là
khi Trịnh Cán đợc ra đời. Vơng tử Cán ra đời khi Trịnh Tông đã tròn 15 tuổi,
Thị Huệ luôn lo sợ và cho rằng Trịnh Tông đã đủ lông đủ cánh và ngày một,
ngày hai sẽ đợc lên ngôi chúa. Vì vậy Đặng Thị Huê nuôi ý phế truất Trịnh
Tông để giành ngôi chúa cho con mình. Thị Huệ cấu kết cùng Huy quận công
Hoàng Tố Lý để gây dựng, lập thành bè đảng. Trịnh Cán sau khi sinh ra đã có
bệnh bẩm sinh, mỗi lớn mỗi bệnh, ngời gầy guộc, khẳng khiu, da nhợt, gân
xanh mà Trịnh Tông đã đến tuổi lập Đông cung và càng ngày càng có bè
cánh lớn. Đây là mối lo ngại lớn nhất của Thị Huệ, làm cho ả ngày đêm lo nghĩ
tìm cách phế truất. Đúng lúc này chúa Trịnh đổ bệnh nặng, vì vậy mà ả ngày
đêm hầu hạ chúa Trịnh mong chúa liệu tính trớc cho con mình. Tuy Trịnh Cán
bệnh tình đã đỡ và đợc chúa lập Đông cung (chúa không lập Đông cung cho
Trịnh Tông mặc dù đã đến tuổi) nhng Thị Huệ vẫn cha an lòng mà nhân cơ hội
nói rằng :
Thiếp thờ chúa thợng, nhờ ơn đợc chúa thợng yêu thành ra nhiều kẻ thù
ghét, không biết rồi đây mẹ con thiếp sẽ gửi thân vào đâu?.
Chúa an ủi rằng:
Thế tử đã chính thức đợc lên ngôi Đông cung, nớc là nớc của nó, rồi
đây khanh sẽ là mẹ cả thiên hạ, kẻ nào còn thay đổi đợc?.
Thị Huệ lại tha:
Sợ không dự định trớc, đến lúc tình thế khẩn cấp sẽ bị ngời khác cớp
mất (Trang 37).
Nh vậy trong lúc chúa Trịnh nguy nan, bệnh tình khó tránh khỏi, tởng
rằng Thị Huệ yêu thơng mà chăm sóc, ai ngờ đó là tình cảm giả tạo, không phải
ả cảm thơng chúa sắp lâm chung mà vì cái ngôi chúa ả muốn giành cho con
mình. Đây chính là tấn bi hài kịch đau xót nhất của ngời sắp chết. Thị Huệ
chứng tỏ là ngời xảo trá gian khôn, đem sắc đẹp mà dựa thế lộng hành ngang
dọc. Hơn thế Thị Huệ còn đợc Trịnh Sâm giao cho quận Huy cầm quyền phụ
chính cho Vơng tử Cán sau khi ông chết.

chúa nhng Trịnh Tông không đợc chúa yêu mến. Sau khi Trịnh Sâm băng hà, đợc sự hậu thuẫn của Thánh Mẫu Thái Tôn và sự phò dựng của kiêu binh, Trịnh
Tông đợc lên ngôi chúa. Lúc này Ngọc Hoan mới rửa đợc mối hận thù và chính
thức đợc giữ quyền quý phi.
Nếu nh các nhà văn họ Ngô Thì nghiêng về lên án và buộc tội Thị Huệ
thì ngời đọc chúng ta lại tự nhận ra bản chất thực của bà quý phi họ Dơng. Để
SV. Lê Đình T

Khoa Ngữ Văn Trờng ĐH Vinh


Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong tác phẩm Hoàng Lê Nhất Thống Chí
so sánh Ngọc Hoan với Thị Huệ, chúng ta nhận ra rằng, Ngọc Hoan đợc kén
vào làm cung tần của Trịnh Sâm là nhờ chị ruột tiến cử. Hoàn cảnh của nàng bớc đầu thuận lợi nh vậy, lại thêm có phe cánh lớn mà nàng lại bị bỏ quên, thì
hẳn là nàng kém xinh đẹp và son trẻ. Vì vậy, sau nàng đã nhờ sự giả vờ ngễnh
ngãng của hoạn quan để đợc mời vào hầu chúa. Nếu chỉ nhìn ngọn là miêu đồ,
ham muốn thì dờng nh cả hai ngời, Hoan và Huệ đều ngang nhau, nhng nhìn
vào gốc thì có khác: Một đằng tình thế khách quan đa đến, một đằng có sự sắp
đặt từ trớc, một đằng tự nhiên và một đằng nhân vi. Do đó, ham muốn của Ngọc
Hoan sâu sắc hơn nhiều, nung nấu tâm can hơn nhiều, vì vậy nàng mới có đủ
nhẫn tâm trừng trị kẻ dám ngáng trở đờng đi của mình đến thế. Đó là nguyên
nhân cắt nghĩa sự khác nhau giữa tính cách hồn nhiên, tin ngời, thiếu cơng
quyết của Huệ với tính thâm trầm, thủ đoạn không kém độc ác của Hoan toát
lên từ tác phẩm. Nói về ghen, Ngọc Hoan không thua Hoạn Th; nói về độc ác,
Ngọc Hoan chỉ kém một vài bà hoàng trong lịch sử của nớc ta chút ít mà thôi.
Còn nói về hèn hạ và xảo quyệt, ai đã ngồi sụp xuống đất, chắp hai tay lại vái
lạy, van xin (trang 71) kiêu binh tha mạng cho em trai? (trang 72) Ai, nếu
không phải là thái phi Dơng Thị Ngọc Hoan? Nhng bấy lâu nay Ngọc Hoan vẫn
lọt lới.
Còn Thánh mẫu Thái Tôn? Bà già này thoạt đầu có vẻ dễ mến. Bà phản
đối Sâm bỏ con trởng lập con thứ là điều có phần hợp lý. Khi hay tin Sâm cứ

Nh vậy với ngòi bút tự sự điêu luyện của mình, các nhà văn họ Ngô đã
dựng lên một bức tranh toàn cảnh sống động của xã hội phong kiến hỗn loạn đơng thời.
Lực lợng kiêu binh:
Nói về hiện thực xã hội, các nhà văn họ Ngô Thì không thể không nhắc
tới lực lợng kiêu binh trong tác phẩm của mình. Kiêu binh trớc đây là lực lợng u
binh, trung thành, có công phò dựng nhà chúa. Đến hồi này, trớc sự lộng quyền
của Đặng Tuyên phi và Hoàng Tố Lý mà đã làm cho u binh trở thành kiêu binh,
hoá ra một sức phá phách mù quáng, vua chúa trở thành một thứ đồ chơi trong
tay chúng. Chúng phò Trịnh Tông dẹp bỏ Trịnh Cán, chúng giết các quan đại
thần trong triều, tự ý cớp bóc gây nhiễu loạn trong thiên hạ đã làm cho lòng
dân oán giận hết mực.
Nh vậy đám kiêu binh chỉ là ung nhọt của triều đình, là cặn bã của xã
hội. Chúng dựng vua lập chúa, chẳng qua là để dễ bề hoành hành cớp bóc, đổi
trắng thay đen, nớc còn hay mất, nhân dân sống hay chết, Duy Kỳ hay Duy Cận
làm vua, Trịnh Tông hay Trịnh Cán làm chúa, đối với chúng cũng vậy. Khi dân
SV. Lê Đình T

Khoa Ngữ Văn Trờng ĐH Vinh


Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong tác phẩm Hoàng Lê Nhất Thống Chí
bốn phơng nổi dậy, kiêu binh hai xứ Thanh - Nghệ đóng ở các trấn phải bỏ
trốn. Lúc đi qua làng mạc chúng không dám lên tiếng, hễ kẻ nào buột miệng thò
ra thổ âm Thanh - Nghệ tức thì bị dân chúng bắt giết ngay. Bọn chúng luôn
luôn phải giả làm ngời câm ăn xin dọc đờng (Trang 80). Kiêu binh vốn là u
binh, là lính xuất thân từ đất thang mộc, vậy mà trở thành một lũ cậy quyền
chúa Trịnh để cớp bóc, làm rối ren thêm giang san xã tắc để lòng dân oán giận
và kết cục cũng không gì tốt đẹp trong thời buổi loạn quân loạn quan đó. Khi
Bắc Bình Vơng Nguyễn Huệ từ Tây Sơn ra phò Lê dẹp Trịnh, quân kiêu binh
đã bị đánh tơi bời và ít kẻ sống sót. Với ngòi bút tự sự xuất sắc, các nhà văn họ

đủ, vậy mà Nguyễn Bình chỉ đánh một trận đã làm cho mấy vạn quân sỹ không
còn sống sót lấy một mống (trang 97). Rồi ở Động Hải tớng giữ đồn là vị
Phái hầu cùng viên hiệp trấn là Ninh Tốn mới trông thấy bóng quân Tây Sơn
đã chạy trốn (Trang 97). Chiếm xong Phú Xuân, trên đà trúc chẻ ngói tan,
khởi nghĩa Tây Sơn nh cơn bão táp, cuốn sạch rác rởi trên đờng đi qua. Các
nhà văn họ Ngô không dừng lại miêu tả tỉ mỉ từng trận đánh ở các trấn Nghệ
An, Thanh Hoá, Ninh Bình nh trận đánh ở đồn Phú Xuân vì nó diễn ra quá
nhanh tới mức mà nếu dừng lại ở một vài chi tiết sẽ không diễn tả nổi khí thế vũ
bão của nó. Không khí trong tác phẩm cũng ào ào chuyển động nh cuộc hành
quân chiến thắng của Tây sơn. Các vị trấn thủ Nghệ An là Bùi Thế Toại, ở
Thanh Hoá là Tạ Danh Thuỳ phải bỏ thành mà trốn. Quân trong đồn Vị Hoàng
mới trông thấy bóng Tây Sơn đã bỏ chạy hỗn loạn, các đội quân tinh nhuệ nhất
của triều đình đã lần lợt bị bẻ gãy. Danh tớng 18 đời của triều đình là Đinh Tích
Nhỡng bị thất bại, Chơng trung hầu quân thua tớng chạy, Thái Bình hầu tự vỡ
quân tanTriều đình phải dốc hết tớng tá tinh nhuệ ra trận, đồng bình chơng
Trần Công Xán lẫn tham tụng Bùi Huy Bích, lão tớng thạc quận công Hoàng
Phùng Cơ lẫn tớng trẻ Thái Đình hầu và chúa cũng phải xuất chinh. Vậy mà
thua vẫn hoàn thua! Trận Nam D quân không kịp xuống thuyền bỏ cả cơm đang
ăn mà trốn, thây chất ngổn ngang, xác nằm gối bãi. Trận Thuỷ ái lính tráng sợ
hãi cuống cuồng đều nhảy cả xuống hồ mà chết. Lão tớng Hoàng Phùng Cơ chỉ
kịp đờng tháo thân, chúa Trịnh Tông sợ mất mật đến nỗi quảng cả khí giới và
giáp trận đề chui vào hòm sau voi mà trốn, quân lính mạnh ai nấy chạy dẫm đạp
lên nhau.
Khi tới kinh đô, đối với vua Lê, Nguyễn Bình còn ở thế dới. Trong buổi
triều kiến, Nguyễn Bình phải sụp xuống đất lạy hai lạy, dập đầu vái năm vái,
và không giám ngồi vào sập ngự đặt cạnh nhà vua. Lúc đã nhận thức đợc vai trò
SV. Lê Đình T

Khoa Ngữ Văn Trờng ĐH Vinh


SV. Lê Đình T
Khoa Ngữ Văn Trờng ĐH Vinh


Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong tác phẩm Hoàng Lê Nhất Thống Chí
yếu là vì hạnh phúc lâu dài vì hoà bình vĩnh viễn cho dân tộc. Lần này ra quân
chẳng qua chỉ mời ngày sẽ đánh đuổi đợc quân Thanh, song chúng là nớc lớn,
ta là nớc nhỏ sau khi bị thua chúng sẽ bày mu báo thù, nh vậy việc binh đao sẽ
không bao giờ dứt, việc đó không phải là phúc cho nhân dân mà lại đem hoạ
đến cho bá tánh. Bởi vậy nắm chắc phần thắng trong tay, Quang Trung nghĩ đến
ngày mai chờ mời năm nữa cho ta đợc yên ổn mà nuôi lực lợng, bấy giờ nớc
giàu dân mạnh thì sợ gì chúng. cha đầy ba năm sau quân đã mạnh, thế đã
vững, lơng thảo vật chất đủ đầy và Quang Trung quyết định việc đánh Trung
Quốc (240). Trong chiến lợc, bớc đầu ngài sai Vũ Văn Dũng sang nhà Thanh
dâng biểu cầu hôn công chúa con vua Càn Long, và đòi lại hai tỉnh Quảng
Đông, Quảng Tây. Cho dù đó không phải là bản tâm của vua Quang Trung,
chẳng qua là để thử ý nhà Thanh xem sao song nó cũng phản ánh sự vĩ đại của
phong trào Tây sơn, cha bao giờ ngời anh hùng mang tầm vóc lớn lao nh vậy,
vừa làm chủ hiện tại, vừa nắm chắc tơng lai. Tất cả quá khứ, hiện tại và tơng lai
đều chung đúc trong một con ngời Nguyễn Huệ Quang Trung.
Trận đánh mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789 đã dẹp tan hai mơi vạn quân
Thanh và bọn tay sai bán nớc là một bản hùng ca. Cha có cuộc hành quân nào
trong lịch sử thần tốc và vũ bão nh cuộc hành quân của chiến dịch này. Đi gần
năm trăm kilômét đờng dài từ Nghệ An đến Nam Quan trong vòng bảy ngày.
Với cây bút tự sự xuất sắc, bằng mấy nét đại lợc các nhà văn họ Ngô Thì đã
phác họa đợc bức tranh hoành tráng của chiến dịch. Ngày 25 tháng 12 năm
1788 làm lễ lên ngôi hoàng đế rồi xuất quân từ Phú Xuân, ngày 29 đến Nghệ
An, ngày 30 tới Tam Điệp. Tại đây Quang Trung cho quân lính nghỉ ngơi và ăn
tết trớc, ngài nói: Hẹn tới ngày mồng bảy năm mới vào thành Thăng Long
chúng ta mở tiệc ăn mừng, các ngơi đừng cho là ta nói khoác (trang 242).

Nói tới sự kiện chúa Trịnh sụp đổ, trớc hết nguyên nhân sâu xa là mâu
thuẫn giữa quân đội và triều đình : Mở đầu tác phẩm, các nhà văn họ Ngô đã ca
ngợi Trịnh Sâm là một bậc thánh chúa, ông đã đa đất nớc đến thái bình thịnh trị,
bốn phơng yên ổn, kho đụn đủ đầy (trang 12). Song cũng chính bàn tay ông
đã làm cho Trịnh tộc bị diệt vong. Vì tham vọng muốn làm bá chủ mà Trịnh
Sâm đã giết Duy Vĩ, vì mê say cô mỹ nữ Đặng Thị Huệ mà Sâm bất chấp tất cả.
Ông phế con cả lập con thứ, gả con gái cng là công chúa Ngọc Lan cho Đặng
Mậu Lân (là em trai Đặng Thị Huệ) là một tên dâm ô vô lại, ông để cho Thị
Huệ lộng quyền ngang dọc và cấu kết với quận Huy Những sự việc trên của
SV. Lê Đình T

Khoa Ngữ Văn Trờng ĐH Vinh


Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong tác phẩm Hoàng Lê Nhất Thống Chí
Tĩnh Vơng làm cho lòng ngời lung lạc, đất trời nổi giận và đặc biệt đã gây mâu
thuẫn lớn giữa quân lính (kiêu binh) với chúa Trịnh.
Kiêu binh là u binh trớc đây, trớc đây đã từng phò dựng chúa Trịnh, nay
thật bất bình với việc làm của Tĩnh vơng. Ông đã mê say Thị Huệ, phế con cả
lập con út là việc làm trái với phép nớc lòng dân. Làm cho trăm họ không đồng
lòng. Bởi vậy, quân lính triều đình đã về phe Trịnh Tông và có ý phế truất Trịnh
Cán. Mâu thuẫn giữa quân lính với chúa Trịnh là một mâu thuẫn gay gắt và đã
gây sự xáo trộn trong phủ chúa. Khi Trịnh Sâm qua đời, kiêu binh đã phò dựng
Trịnh Tông và lật đổ hoàn toàn phe Trịnh Cán với hai kẻ đứng đầu là quận Huy
và Đặng Thị Huệ.
Sau khi đã phò lập đợc Trịnh Tông, tởng rằng quân sĩ (kiêu binh) sẽ một
lòng tôn phục nhà chúa nhng không ngờ họ lại trở thành là những kẻ gây rối
loạn kinh thành, làm cho lòng dân oán giận. Kiêu binh đã tìm những kẻ có thù
oán riêng mà chém giết, mà quậy phá khắp kinh thành. Chúa Trịnh Tông lúc
bấy giờ rơi vào thế vô cùng khó xử, chúa phải bắt một ngời trong đám kiêu binh

binh kề vai vào khiêng, chốc chốc họ lại nâng bỗng chiếc mâm lên trên đầu
mà đội, đầu mỏi lại hạ xuống vai, vai mỏi lại đa lên đầu, cứ thế lên lên, xuống
xuống nh ngời ta dỡn quả cầu hay rớc một pho tợng phật (trang 50). Buổi lễ
đăng quang chẳng khác một trò hề khiến những kẻ buôn bán ở các phố phờng,
chợ búa trong kinh thành đều kéo đến xemsân phủ đông nh họp chợ (trang
50). Trong con mắt các nhà văn họ Ngô Thì, ngôi chúa chẳng qua là một mâm
cỗ để lũ tiểu nhân tranh nhau chọc đũa vào, và kết cục cuối cùng tác giả đã hé
lộ cho chúng ta biết đợc từ trong những mâu thuẫn đó đã tạo ra sự diệt vong và
sụp đổ của chúa Trịnh.
2.2.1.3. Cuộc ra Bắc đánh Trịnh của Tây Sơn:
Sau khi Trịnh Sâm qua đời, loạn kiêu binh nổi dậy phò Trịnh Tông, phế
Trịnh Cán. Kiêu binh cậy thế lộng quyền, gây nhiễu loạn khắp nơi, chúa Trịnh
bất tài không trị nổi, làm cho lòng dân oán giận, Bắc Hà không an. Trớc thảm
cảnh xuống dốc, suy tàn của dòng tộc chúa Trịnh, nếu nh kiêu binh là kẻ đào
mồ chôn chúa Trịnh, thì lực lợng Tây Sơn là ngời trực tiếp đa chúa Trịnh
xuống mồ.
Nghĩa quân Tây Sơn, với nhiệm vụ làm cuộc đấu tranh dân chủ, thống
nhất giang sơn về một mối, đã phò Lê diệt Trịnh đem lại an hoà cho xã tắc.
Nghĩa quân Tây Sơn đã đánh tan quân kiêu binh hoành hành ngang dọc suốt
mấy năm trời, và dẹp tan chúa Trịnh hơn một trăm năm chèn ép nhà vua. Đây
SV. Lê Đình T

Khoa Ngữ Văn Trờng ĐH Vinh