BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH
NGUYỄN THỊ YẾN
THỂ LOẠI TRUYỆN NGẮN MINI
TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ: 60.22.34
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN
Người hướng dẫn khoa học:
PGS. TS. BIỆN MINH ĐIỀN
NGHỆ AN - 2012
MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU................................................................................................................................4
1. Lý do chọn đề tài................................................................................................................4
2. Đối tượng nghiên cứu và giới hạn của đề tài......................................................................5
3. Lịch sử vấn đề nghiên cứu..................................................................................................5
4. Nhiệm vụ nghiên cứu.......................................................................................................10
5. Phương pháp nghiên cứu..................................................................................................10
6. Đóng góp và cấu trúc của luận văn..................................................................................11
Chương 1 THỂ LOẠI TRUYỆN NGẮN MINI VÀ SỰ XUẤT HIỆN CÁC TẬP TRUYỆN
NGẮN MINI TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI..........................................12
2.3.3. Những thảm họa khó lường........................................................................................84
2.3.4. Những tươi sáng và hy vọng......................................................................................88
Chương 3 PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN CỦA TRUYỆN NGẮN MINI TRONG VĂN
HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI.........................................................................................92
3.1. Tình huống và kết cấu...................................................................................................92
3
3.1.1. Nghệ thuật tạo dựng tình huống.................................................................................92
3.1.2. Nghệ thuật kết cấu của thể loại truyện ngắn mini....................................................100
3.2. Nhân vật......................................................................................................................108
3.2.1. Nhân vật trong truyện ngắn và truyện ngắn mini.....................................................108
3.2.2. Các kiểu nhân vật của truyện ngắn mini Việt Nam đương đại................................111
3.2.3. Nghệ thuật xây dựng nhân vật của truyện ngắn mini Việt Nam đương đại.............118
3.3. Ngôn ngữ.....................................................................................................................122
3.3.1. Những yêu cầu về ngôn ngữ của thể loại truyện ngắn mini.....................................122
3.3.2. Đặc trưng ngôn ngữ của truyện ngắn mini Việt Nam đương đại.............................126
KẾT LUẬN........................................................................................................................132
TÀI LIỆU THAM KHẢO..................................................................................................139
4
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Trong văn học Việt Nam đương đại, truyện ngắn có vai trò hết sức
quan trọng. Vốn là thể loại năng động và khá nhạy cảm, hình thức truyện
ngắn luôn vỡ ra, thay đổi lại, luôn tự xác định tính bền vững của mình. Sự
cách tân của thể loại này đang là yêu cầu cấp thiết và đã đạt được những đột
phá nhất định. Có thể xem truyện ngắn mini là một biến thức, là một cách tân
có ý nghĩa của thể loại truyện ngắn.
Gòn, 2006.
- 3 tập truyện Vùng lặng, Nghĩa cử và Tiếng đáy của Phạm Sông Hồng,
Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, 2007.
- Tập truyện Ngắn và rất ngắn của Thái và Hậu, Nxb Thanh niên và
Phương Nam Book, 2010.
- Tập truyện Lời tiên tri của giọt sương của Nhật Chiêu, Nxb Hội Nhà
văn, Hà Nội, 2011.
- Tập truyện Ngón tay út của Nhã Thuyên, Nxb Hội Nhà văn, 2011.
- Tập truyện Những tàn dư mưa của Hoàng Long, Nxb Lao động Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội, 2011.
- Tập truyện Này hỏi thật đã nhìn thấy gì chưa đấy? của Y Ban, Nxb
Trẻ, 2011.
- Và một số tập khác...
3. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Truyện ngắn mini (hay truyện rất ngắn) đang là một thể loại văn
học thu hút được nhiều sự quan tâm của giới nghiên cứu, phê bình văn
học. Mặc dù là một chùm “hoa muộn” trên văn đàn và mới nở rộ được
mấy thập kỷ gần đây, nhưng truyện ngắn mini đã khẳng định được vị trí
6
độc lập của mình trên văn đàn. Cho đến nay, vẫn chưa có những công
trình nghiên cứu về lý thuyết chuyên sâu và toàn diện về thể loại như tiểu
thuyết, truyện ngắn. Lịch sử nghiên cứu về thể loại cũng còn khá mỏng và
chưa tập trung. Tuy nhiên đã có nhiều bài viết đề cập đến những điểm có
thể xem như đặc trưng thi pháp của loại hình truyện ngắn mini. Chúng tôi
xin điểm qua những bài viết tiêu biểu nhất.
Sau cuộc thi viết truyện rất ngắn của Tạp chí Thế giới mới năm 19931994, Ban tổ chức cuộc thi đã tổng hợp được 125 bài viết có tính chất bình
giảng, nghiên cứu về thể loại này, được chọn lựa và đưa vào phần Phụ lục
cuốn 108 truyện hay cực ngắn xuất bản năm 2006. Trong đó có nhiều ý kiến
đáng chú ý.
rằng trong truyện rất ngắn thì tư tưởng chưa phải là điều quan trọng nhất.
Theo ông
“Chính niềm trắc ẩn là tâm pháp duy nhất khiến người đọc trở thành người
đồng sáng tạo. Có thể nói một cách đơn giản, niềm trắc ẩn chính là sự xao
xuyến dễ lây lan, là phần hồn của một truyện rất ngắn”. Ông rất đề cao vai trò
“đồng sáng tạo” của người đọc. Ông nhấn mạnh: “Một truyện rất hay, theo ý
tôi, là một tác phẩm luôn luôn gây cho bạn đọc cái ám ảnh đang ngồi trên một
bệ phóng”.
Là một người rất đam mê đọc truyện cực ngắn, Hoàng Dân trong bài
Nỗi ám ảnh của các nhân vật không tên lại dành ưu ái của mình cho yếu tố
nhân vật trong truyện “Nhân vật! Đúng là các nhân vật của thời đại thông tin.
Họ thoắt ẩn thoắt hiện trong tâm thức của tôi như một nỗi ám ảnh” [31, 404].
Ông đã chỉ ra được vai trò, ý nghĩa của việc xây dựng nhân vật - một trong
những phương thức quan trọng trong nghệ thuật thể hiện truyện rất ngắn. Ông
cho rằng chỉ cần nhớ những hành vi tâm thế của nhân vật chứ không nhất
thiết phải nhớ một cái tên cụ thể làm gì.
8
Về nghệ thuật viết truyện rất ngắn, Nguyễn Nho Khiêm trong bài Ước
mơ của mỗi nhà văn khẳng định: “Nhà văn viết truyện rất ngắn giống như nhà
điêu khắc”, tức là phải biết “đục bỏ những yếu tố thừa” “nhà văn phải biết cô
đúc tối đa mọi chi tiết, từ hành động nhân vật, kết cấu truyện, đến ngôn ngữ”
[31,459]. Ông cho rằng truyện rất ngắn là mơ ước và cũng là thách đố của
mỗi nhà văn.
Bên cạnh đó, còn nhiều bài viết của những tác giả như: Hoàng Ngọc
Hiến, Lê Trí Viễn, Nguyễn Khải, Nguyễn Kiên, Nguyễn Quang Sáng, Nguyễn
Văn Hùng, Phan Cung Việt đã đề cập đến nhiều vấn đề quan trọng về truyện
rất ngắn như: cốt truyện, sự cố, nhân vật, ngôn ngữ, đặc biệt nhấn mạnh đến
tính ngắn gọn, hàm súc, dư ba của loại hình tự sự cỡ nhỏ này. Hoàng Ngọc
báo chí và có cội rễ sâu xa từ văn học dân gian ở các truyện tiểu lâm, truyện
trạng. Bà cũng đưa ra nhận xét ban đầu về thể loại này: “Sức hấp dẫn không
nằm ở cốt truyện mà chủ yếu là ở sức gợi cảm, khả năng viết sao cho ý tại ngôn
ngoại của nhà văn. Chính khả năng viết ngắn mà nói được nhiều khiến cho thể
loại này giống như một bài thơ”. Lý giải cho điều đó, bà giải thích: “Nói truyện
rất ngắn gắn với thơ bởi nó thường sử dụng sức gợi của biểu tượng và phản đề.
Do đó nó có sức mạnh của châm ngôn và sấm truyền” [16].
Nguyễn Thanh Tâm trong bài Một số đặc trưng của truyện cực ngắn
trên trang web Thừa Thiên Huế đã nói đến “dấu ấn kỹ thuật viết hiện đại” của
truyện cực ngắn. Tác giả đã có nhiều ý kiến sắc sảo và xác đáng về đặc trưng
của thể loại về: nhân vật, kết cấu, chất văn... Bài viết khẳng định “Là một thể
loại ra đời trong lòng xã hội hiện đại, tất yếu truyện cực ngắn phải dung hợp
những kỹ thuật viết mới” [62]. Tác giả cũng chỉ rõ những thủ pháp đó là: bút
pháp đồng hiện, yếu tố kì ảo, kết thúc bất ngờ. Trên cơ sở tổng hợp những ý
kiến trước đây và những phát hiện, sáng tạo, có thể nói đây là bài viết khá
hoàn chỉnh về đặc trưng của loại hình vi truyện này.
10
Trên trang web Hạt nắng, Nguyễn Hưng Quốc có bài Vài ý ngắn, thật
ngắn, về truyện cực ngắn đã đi sâu phân tích ba đặc điểm của truyện cực ngắn
là: nhanh, mạnh và hàm súc. Theo ông: “Trong truyện cực ngắn không chỉ có
tốc độ nhanh mà còn cần mạnh nữa. Mạnh ở ấn tượng khi đọc và ở nỗi ám
ảnh không nguôi sau khi đọc xong... Nhanh, mạnh nhưng phải hàm súc. Cái
hay ở truyện cực ngắn không nằm ở chỗ nó gợi ra. Một truyện cực ngắn hay
là truyện có sức ngân và vang thật xa và thật lâu” [55].
Nhìn chung, qua những nhận định trên, chúng ta có thể thấy rằng giới
nghiên cứu phê bình đang ngày càng quan tâm hơn đến thể loại truyện ngắn
mini trên phương diện lý thuyết. Trên cơ sở đó, chúng tôi sẽ đi sâu vào phân
tích một cách có hệ thống những đặc điểm của thể loại ở phương diện nhận
Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của
luận văn gồm 3 chương:
Chương 1. Thể loại truyện ngắn mini và sự xuất hiện các tập truyện
ngắn mini trong văn học Việt Nam đương đại
Chương 2. Nội dung nhận thức và phản ánh của thể loại truyện ngắn
mini trong văn học Việt Nam đương đại
Chương 3. Phương thức thể hiện của thể loại truyện ngắn mini trong
văn học Việt Nam đương đại
12
Chương 1
THỂ LOẠI TRUYỆN NGẮN MINI
VÀ SỰ XUẤT HIỆN CÁC TẬP TRUYỆN NGẮN MINI
TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
1.1. Vấn đề định danh thể loại (truyện ngắn mini)
1.1.1. Lược sử các khái niệm đã được dùng để định danh thể loại
Truyện ngắn mini (hay truyện rất ngắn) là một loại truyện có dung
lượng nhỏ - đúng như cách gọi rất ngắn có mức độ phổ biến toàn cầu, với
đông đảo số lượng người viết và người đọc. Truyện ngắn mini xuất hiện trong
văn học Việt Nam từ những năm 90 của thế kỷ XX và hiện nay đang trong
giai đoạn phát triển mạnh mẽ. Loại truyện này tồn tại trên thế giới dưới nhiều
tên gọi khác nhau như: truyện thật ngắn (very short story), truyện ngắn ngắn
(short - short story), truyện nhanh (fast fiction), truyện bất ngờ (sudden
fiction), truyện bưu thiếp (postcard fiction), truyện vội (quick fiction), truyện
mỏng (skinny fiction)... Ở Pháp những truyện ngắn thật ngắn này được gọi là
“novelles” (dùng theo định nghĩa của Daniel Boulanger). Trung Quốc lại có
những cái tên rất ấn tượng như “truyện bỏ túi”, “truyện dài bằng hơi khói”
(với ý nghĩa là thời gian để đọc nó chỉ bằng thời gian hút xong một điếu thuốc
lá). Với hàm ý nhỏ gọn, người Nhật Bản gọi nó là “những truyện ngắn chỉ lớn
nhiều ý kiến tranh luận, kiến giải trên những trang báo mạng về ranh giới thể
loại truyện này. Có ý kiến cho rằng, đại khái những truyện có độ dài khoảng
từ ba bốn trăm từ đến khoảng một hai ngàn từ là truyện thật ngắn. Dài hơn
nữa là truyện ngắn. Còn dưới ba bốn trăm từ thì được gọi là truyện cực ngắn.
Truyện cực ngắn ngắn hơn truyện thật ngắn... Cứ như vậy cho đến nay vẫn
chưa thể có một quy chuẩn nhất quán nào cho thể loại truyện này.
Theo chúng tôi tên gọi truyện ngắn mini khá khoa học, ổn định, khái
quát cao và lại mang tính quốc tế. Chúng ta đều biết thể loại này xuất hiện
14
khá sớm ở các nước phương Tây và đã đạt được nhiều thành tựu trước khi nó
có mặt tại Việt Nam. Tên gọi này không mang nhiều tranh cãi và gợi mở được
nhiều điều thú vị. Mini trong tiếng Anh vừa có nghĩa là váy cộc, váy ngắn vừa
có nghĩa chỉ sự thu gọn lại. Dần dần từ mini được sử dụng rộng rãi để chỉ sự
ngắn gọn, nhỏ gọn như: xe đạp mini, máy tính mini, áo tắm mini, điện thoại
mini... Đây là xu thế vi mô hóa mang tính toàn cầu trên mọi lĩnh vực chứ
không chỉ dừng lại ở những dạng vật chất thô sơ (giống như Bùi Việt Thắng
khẳng định). Mini gợi tả sự tinh tế, đáng yêu và hấp dẫn. Thực tế những tập
truyện ngắn mini xuất bản cũng đem lại cho người đọc cảm giác đó.
Hơn nữa theo dõi diễn biến của thể loại truyện ngắn mini ta thấy có
rất nhiều bí ẩn. Từ những tác phẩm dễ đọc (từ cuộc thi của tạp chí Thế giới
mới), đến nay chúng ta có những tác phẩm rất khó đọc (truyện của Nhật
Chiêu, Hoàng Long, Nhã Thuyên) và đặc biệt loại truyện này đang ngày
càng có xu thế rút ngắn tối đa về câu chữ. Hiện nay Nhật Chiêu đã có hẳn
tập truyện tuyệt ngắn chỉ có một câu, thậm chí chỉ có một chữ. Như vậy, tên
gọi truyện ngắn mini xét thấy phù hợp hơn cả để diễn tả cả một diễn trình
phát triển hình thức của thể loại, từ những mẩu chuyện nhỏ đến những
truyện chỉ còn một chữ, bởi mini bao gồm cả nghĩa chỉ sự thu gọn lại. Nói
như Nguyễn Thanh Tâm: “Ở một góc độ nào đó, hai chữ Mini đúng là vòng
văn học. Mỗi thể loại, nhất là thể loại lớn, thể hiện một thái độ thẩm mỹ đối
với hiện thực, một cách nhìn nhận, cảm thụ, giải minh thế giới và con người”.
Vì vậy, trong hoàn cảnh mới truyện ngắn có một vị trí vai trò hết sức quan
trọng trong việc thể hiện hiện thực.
Hoàn cảnh mới yêu cầu với thiên chức thiêng liêng là văn học phải
hướng con người đến Chân, Thiện, Mỹ, phải tiếp tục nỗ lực khám phá, phát
hiện ra những vẻ đẹp mới của con người. Không phải là vẻ đẹp đã được lý
tưởng hóa, thi vị hóa trong “môi trường đã khử trùng sạch sẽ” đầy xa cách với
16
hiện thực đời sống mà là vẻ đẹp “bụi bặm” của đời sống thường nhật. Trước
1975, do yêu cầu của hoàn cảnh: tất cả dành quyền sống cho dân tộc, văn học
trở thành vũ khí, nhà văn cũng là chiến sĩ nên văn học có nhiệm vụ phục vụ
chính trị, nhà văn dựa trên tinh thần của thời đại, lợi ích của cộng đồng để
viết. Con người được xây dựng vừa theo công thức, vừa lý tưởng hóa, vừa là
phương tiện để soi sáng lịch sử, không quan tâm đến những ngẫu nhiên may
rủi, những nghịch lý đầy rẫy trong cuộc đời. Sau 1975, đặc biệt với sự đổi
mới của Đảng, hoàn cảnh lịch sử, tình hình đất nước đã thay đổi. Tiếng nói
của văn nghệ hiện thực XHCN Việt Nam phải là tiếng nói đầy trách nhiệm,
trung thực, tự do, tiếng nói của lương tri, của sự thật. Quan niệm nghệ thuật
về con người được đổi mới, từ con người sử thi đến con người thế sự đời tư,
con người cá nhân đầy bí ẩn phức tạp, “bên cạnh chúa có quỷ, bên cạnh phật
có ma” (Nguyễn Khải) và “rồng phượng lẫn lộn rắn rết, thiên thần và ác quỷ”
(Nguyễn Minh Châu). Lịch sử bên trong con người với những khát khao mơ
ước cùng dục vọng thủ đoạn, hạnh phúc lẫn khổ đau, cao thượng lẫn thấp hèn
làm cho con người trở nên “Người” hơn. Chưa bao giờ đời sống tình cảm
riêng tư ở cả mặt sáng và mặt tối lại được văn học thể hiện phong phú, muôn
màu muôn vẻ như thế. Đó có thể chỉ là sự bé nhỏ, mong manh của từng số
phận, từng mảnh đời, là những cái thật vặt vãnh không đâu của cuộc sống, để
mình. Mặt khác, truyện ngắn Việt Nam đương đại còn hướng vào “hiện thực
ẩn kín, thế giới bên trong của con người”, nhất là đời sống tâm linh, nên còn
có thời gian, không gian “siêu thực”, thời gian, không gian “ảo”. Kiểu nhân
vật “tự thú”, “sám hối”, nhân vật “tư tưởng” phổ biến. Nhà văn “hướng nội”
để khám phá chiều sâu tâm hồn con người. Kiểu cốt truyện sự kiện được đưa
xuống thứ yếu, đẩy cốt truyện tâm lý lên hàng đầu.
Ngôn ngữ của truyện ngắn Việt Nam đương đại ngày càng trở nên thực
hơn và đời thường hơn. Hướng vào đời tư, khám phá vùng sáng - tối, thiện -
18
ác trong con người và miêu tả cái cao cả lẫn cái thấp hèn, cái thánh thiện lẫn
cái ty tiện nên ngôn ngữ truyện ngắn đã bớt đi vẻ trang trọng, khuôn mẫu mà
gần gũi với ngôn ngữ hàng ngày, chân thật, thô ráp, gai góc như chính cuộc
sống vẫn thế. Giọng điệu trong truyện ngắn cũng trở nên phong phú, đa dạng
hơn, đan cài giữa tin yêu và lo âu, giữa hồn nhiên và những suy tư, khắc
khoải, những chiêm nghiệm về cuộc đời.
Văn học nói chung, truyện ngắn nói riêng từ sau 1986 có bước đột khởi
nhờ vào ngọn gió lành của công cuộc đổi mới. Chính không khí dân chủ, cởi
mở trong văn học là động cơ xuất hiện cây bút hiện đại tài năng, cá tính.
Nguyễn Huy Thiệp được coi là “một hiện tượng” của văn học cuối thế kỷ XX.
Theo đó nhiều cây bút trẻ có khả năng làm nóng lên đời sống văn chương
hiện đại được công chúng đón nhận nông nhiệt: Phạm Thị Hoài, Nguyễn Thị
Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Nguyễn Thị Ấm, Từ Nguyên Tĩnh... Cùng với công
cuộc đổi mới, truyện ngắn đã mở rộng biên độ, nội dung phản ánh, cách viết
và hình thức truyện hết sức đa dạng. Bùi Việt Thắng đánh giá: “Rõ ràng là có
một nền truyện ngắn Việt Nam, đó là sự tổng kết thành tựu thể loại trong
vòng một thế kỷ” [64,180]. Sự phát triển mạnh mẽ của truyện ngắn trong suốt
thời gian qua đã tạo nên một dòng chảy liên tục của truyện ngắn dân tộc suốt
cả hai thế kỷ.
nhiều thành tựu và đậm đà hồn cốt dân tộc. Ngày nay người ta không còn
nghi ngờ gì về vị trí và vai trò của truyện ngắn trong đời sống văn học cũng
như nhu cầu thẩm mỹ của con người.
Khác với tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự
đầy đặn và toàn vẹn của nó, truyện ngắn thường hướng tới việc khắc họa một
hiện tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan niệm nhân sinh; nó là một
nhát cắt, một khoảnh khắc có ý nghĩa trong cuộc đời, số phận nhân vật. Yếu
tố quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là những chi tiết cô đúc, có dung
lượng lớn và lối hành văn mang nhiều ẩn ý, tạo cho tác phẩm những chiều sâu
20
chưa nói hết. Truyện ngắn rất nhạy cảm với những biến động của đời sống xã
hội nên “tự nó đã hàm chứa cái thú vị của những điều sâu sắc trong một hình
thức nhỏ xinh, gọn ghẽ và truyền dẫn cực nhanh những thông tin mới mẻ”.
Đây là thể loại văn học có “nội khí một lời mà thiên cổ, một gợi mà trăm
suy”. “Truyện ngắn có khả năng sống và chớp lấy sự thật nếu không quá
chăm chú vào cái đặc biệt độc đáo nổi lên như một hiện tượng đời sống. Sự
thật ấy tiềm ẩn trong cái bình thường, trong những sự kiện hoàn toàn có thực
bởi “truyền ngôn” chứ không phải “truyền thuyết” để đem lại cho truyện ngắn
những con người thực sự và sự thật về con người” [46, 293]. Bởi rất nhạy
cảm với đời sống mà truyện ngắn thu hút được sự quan tâm của giới sáng tác,
giới nghiên cứu cũng như người đọc. Với hình thức nhỏ gọn, truyện ngắn
luôn bắt kịp những vận động của xã hội và tái hiện được mọi biến thái trước
đời sống vật chất cũng như tinh thần của con người.
Vốn là một thể loại năng động, truyện ngắn có khả năng to lớn trong
việc đáp ứng những đòi hỏi ngày càng cao của cuộc sống. Truyện ngắn hiện
đại dung lượng thường ngắn gọn, cô đọng, giản lược tới mức tối đa số lượng
ngôn từ nhưng phải dồn nén nhiều thông tin đến mức điển hình hóa, khái quát
hóa. Cái hay của truyện ngắn là vừa vặn, nghĩa là biết bắt đầu vào truyện như
từng khẳng định: “Nếu có tư tưởng của thời đại thì cũng có những hình thức
của thời đại”. Sự xuất hiện của thể loại truyện ngắn mini là xu thế vận động
phù hợp với tư tưởng, tâm lý và nhịp sống của con người hiện đại.
Truyện ngắn mini là một kiểu của truyện ngắn hiện đại. Nó là hình
thức phát triển mới của truyện ngắn, là một thể loại văn học có những đặc
điểm riêng chứ không phải là một kiểu truyện được viết ngắn. Nhà văn
Hoàng Đình Quang đã rất có lý khi phân tích cái ngắn “cố ý”của truyện ngắn
mini với cái ngắn tự nhiên của truyện ngụ ngôn và thơ. Theo ông: với truyện
ngụ ngôn “Cái cần là cấu tứ và khúc ngoặt bất thần với hành động, sự việc,
lời nói... làm cho tình huống chuyển sang hướng khác đột ngột để rút ra một
ý nghĩa. Ở đây lời văn không thành vấn đề, chất văn lại càng không quan
22
trọng. Người ta có thể kể lại bằng nhiều dạng thái khác nhau, thậm chí cần
giữ lại cái “mô-tip” để kể lại, câu chuyện vẫn còn nguyên giá trị. Như thế thì
không phải truyện ngắn. Vì truyện ngắn phải có văn, văn của người viết”[31,
415]. Còn truyện rất ngắn mà viết theo kiểu một bài thơ ngắn thì lại rất vụng
về và rườm rà “Câu văn không được tự nhiên, cứ ép lại, gượng gạo. Đọc cứ
phải lên gân, lên cốt. Nhân vật không có hoặc có nhưng không rõ hình hài,
tính cách...” [31, 415]. Lê Ngọc Trà cũng phân biệt truyện ngắn rất ngắn
với các truyện viết ngắn khác. Theo ông sự khác nhau đó nằm ở chỗ:
“Truyện ngắn là sáng tạo của nhà văn nhằm bộc lộ cảm nhận, sự bức xúc,
trăn trở, nghiền ngẫm của người viết về con người. Đó là dòng cảm xúc,
chất nhạc của tâm trạng chảy đằng sau các sự kiện, các tình huống, kết dính
các nhân vật, làm cho chúng sống động và gợi cảm và làm nảy sinh bao
rung động, ý tưởng, bao nhiêu ám ảnh, liên tưởng miên man; không có nó không có nghệ thuật”. Còn “Truyện tiếu lâm là một thể loại văn học thuộc
phạm trù văn học dân gian và được xây dựng theo nguyên tắc giải trí - trí
tuệ. Truyện ngụ ngôn là thể loại văn học mang tính chất giáo huấn bằng
hình tượng và do đó cũng thiên về trí tuệ”. Truyện ngắn dù là rất ngắn
nhiều, thì mỗi từ anh ta dùng sẽ tự nó có sức vang, sức gợi rất mạnh đến kỳ lạ.
Có lẽ đó cũng chính là một trong những bí mật của nghệ thuật” [64, 317] và
“để viết được ngắn, thì phải biết rất nhiều” [31, 453]. Cần hiểu rằng dù truyện
ngắn thông thường hay truyện ngắn rất ngắn đều là những “lát cắt của đời
sống” được phản ánh một cách đặc biệt trong một dung lượng nhỏ.
Tuy nhiên truyện ngắn mini với tư cách là một thể loại văn học tương
đối độc lập đã tồn tại trong đời sống văn học vẫn có những đặc điểm khác
nhau cơ bản với thể loại truyện ngắn thông thường. Dương Hiểu Mẫn - một
trong những người sáng lập nên tạp chí truyện cực ngắn khẳng định rằng:
“Truyện cực ngắn là một sự sáng tạo cách tân về một thể loại văn học, có
những giới định về quy luật nghệ thuật, như có hạn định về số chữ tương đối
24
quy phạm (trên dưới 1500 chữ), tư thái thẩm mỹ (độ tinh chất lượng), và đặc
trưng kết cấu (yếu tố tiểu thuyết).v.v...”.Truyện ngắn mini (hay truyện rất
ngắn) khác với truyện ngắn thông thường ở tính chất rất ngắn của nó, nghĩa là
nó tiết kiệm câu chữ đến mức tối đa “Bởi truyện ngắn là chưng cất, truyện rất
ngắn càng là chưng cất tinh túy hơn” [31, 454]. Từ khi tạp chí Thế giới mới tổ
chức cuộc thi viết truyện rất ngắn (năm 1993 - 1994) đến nay thể loại này đã
phát triển theo nhiều hướng đa dạng. Từ những truyện hơn một nghìn chữ rút
ngắn xuống vài trăm chữ, rồi rút xuống còn một câu, thậm chí một chữ. Chưa
nói đến hiệu quả, chất lượng, giá trị của những truyện đó, nhưng thực tế đó
cho thấy nhiều tác giả đã muốn thử sức mình và chuyên tâm vào thể loại văn
học mới này. Điều đó hứa hẹn những triển vọng cho sự phát triển của truyện
ngắn mini.
Tuy nhiên truyện ngắn mini nếu chỉ làm nên sự khác biệt ở tính chất
ngắn thì sức ảnh hưởng của nó không thể lớn vậy được. Truyện ngắn mini
khác truyện ngắn nói chung không phải chỉ ở chỗ nó ngắn hơn, ít lời hơn mà
còn ở chỗ dường như dư ba của nó rõ ràng hơn, mạnh hơn. Điều này cũng dễ
như thế truyện không kể nhiều mà khiến người đọc liên tưởng đến hàng loạt
những chuyện trong đời sống. Cái hay, thú vị của truyện cực ngắn đó là những
giới hạn về câu chữ không phải là rào cản của sáng tạo nghệ thuật. Sức mạnh
của truyện ngắn mini thiên về sức ám gợi mạnh mẽ từ người đọc. “Không thể
phủ định được loại hình truyện rất ngắn là một thể loại văn học đầy sức mạnh,
rất gần với thơ. Điều hay ở thể loại này là nó không chỉ rọi sáng - flast - trí óc
của người đọc trong một khoảnh khắc ngắn ngủi mà tạo ra sức nặng dài hơi
mặc dù câu chuyện chỉ gói gọn trong một nhúm chữ” (Jason Sanford).
“Khoảng trắng” của truyện ngắn mini là khá lớn, nhưng để phát hiện, lý giải
cho được thông điệp thẩm mỹ của tác giả phải mất rất nhiều tâm lực. Truyện
Con ma nhảy múa của Hoàng Long chỉ vẻn vẹn hai câu, đọc trong vài giây là
xong: “Bạn đã bao giờ thấy một con ma nhảy múa chưa? Nó đang ở trước mặt
Copyright: Tài liệu đại học ©