BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRẦN THỊ HIỀN

THẾ GIỚI HÌNH TƯỢNG TRONG
BÃO TÁP TRIỀU TRẦN TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

VINH - 2012


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRẦN THỊ HIỀN

THẾ GIỚI HÌNH TƯỢNG
TRONG BÃO TÁP TRIỀU TRẦN
TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số: 60.22.34

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:
PGS.TS NGUYỄN VĂN HẠNH

NGHỆ AN - 2012


2.1. Hình tượng không gian........................................................................34
2.1.1. Giới thuyết khái niệm..................................................................34
2.1.2. Các không gian văn hóa trong Bão táp triều Trần......................35
2.1.2.1. Không gian kinh thành........................................................35
2.1.2.2. Không gian làng quê, trang ấp............................................42
2.1.2.3. Không gian chiến trận.........................................................46
2.1.2.4. Không gian thiên nhiên, chùa chiền....................................54
2.2. Hình tượng thời gian ..........................................................................59
2.2.1. Giới thuyết khái niệm..................................................................59
2.2.2. Các hình thức thời trong Bão táp triều Trần...............................60
2.2.2.1. Thời gian sự kiện................................................................60
2.2.2.2. Thời gian tâm trạng.............................................................68
Chương 3. HUYỀN TRÂN CÔNG CHÚAVỚI CUỘC TIẾP XÚC VĂN
HÓA ĐẠI VIỆT – CHĂM PA......................................................................75
3.1. Một cái nhìn khái lược về văn hóa Đại Việt và văn hóa Chăm Pa thời
nhà Trần......................................................................................................75
3.1.1.Văn hóa Đại Việt..........................................................................75
3.1.1.1. Tôn giáo, tín ngưỡng...........................................................76
3.1.1.2. Giáo dục, khoa cử...............................................................77
3.1.1.3. Văn học, nghệ thuật............................................................79
3.1.1.4. Khoa học kỉ thuật................................................................80
3.1.2. Văn hóa Chăm Pa........................................................................81
3.2. Nhân vật Huyền Trân Công Chúa...................................................... 83
3.2.1. Huyền Trân Công Chúa từ nhân vật lịch sử đến nhân vật
tiểu thuyết................................................................................ 83


3.2.1.1. Một vẻ đẹp thánh thiện........................................................83
3.2.1.2. Hi sinh tình riêng vì nghĩa lớn...........................................87
3.2.1.3. Bi kịch tình yêu...................................................................90

những giá trị đích thực của một tác phẩm đã tái hiện lại thời đại nhà Trần, một
thời đại lẫy lừng nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam.
1.3. Sức hấp dẫn của một tác phẩm, nhất là với một tiểu thuyết lịch sử
đồ sộ như Bão táp triều Trần không chỉ ở giá trị văn chương, cái nhìn văn
chương trong mối quan hệ với lịch sử mà lớn hơn ở bộ tiểu thuyết này đó
chính là trầm tích văn hóa Đại Việt đã được tái hiện sinh động qua thế giới
hình tượng trong tác phẩm. Khám phá tác phẩm từ góc nhìn văn hóa, vì vậy là
việc làm hữu ích, có tính khả thi.


2

Từ những nhận thức trên đây, chúng tôi lựa chọn đề tài Thế giới hình
tượng trong Bão táp triều Trần từ góc nhìn văn hóa làm luận văn tốt nghiệp.
2. Lịch sử vấn đề
Dựa trên nguồn tư liệu bao quát được và trong phạm vi quan tâm của
đề tài, chúng tôi điểm lại một số vấn đề nổi bật trong nghiên cứu, giới thiệu
tiểu thuyết Bão táp triều Trần làm cơ sở cho việc thực hiện nhiệm vụ khoa
học của đề tài.
Bộ tiểu thuyết lịch sử Bão táp triều Trần được nhà xuất bản Phụ Nữ
xuất bản lần đầu vào năm 2003 và trọn bộ sáu tập vào năm 2010. Trước đó,
với bốn tập đã xuất bản, năm 2008 Hoàng Quốc Hải được trao giải thưởng
Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội. Với việc viết bổ sung hai tập mới này,
bộ sách trở nên liền mạch từ khi nhà Trần ra đời tới khi kết thúc sứ mệnh lịch
sử 175 năm tồn tại. Mặt khác việc bổ sung hoàn thiện bộ tiểu thuyết sáu cuốn
cùng với bộ tiểu thuyết lịch sử bốn cuốn Tám triều Vua Lý, là kết quả của hơn
hai mươi năm miệt mài khảo cứu văn hóa – lịch sử và sáng tạo nghệ thuật. Bộ
sách góp phần khơi dậy hồn thiêng sông núi, khí phách Thăng Long, văn hóa
Đại Việt trong dịp đại lễ ngàn năm Thăng Long – Hà Nội. Ngay từ khi tác
phẩm chưa hoàn chỉnh thành bộ, trên báo Văn nghệ số 2/1999 tác giả Hoàng

nhất để làm nền cho cốt truyện” [58, tr14]. Nhà văn Phùng Văn Khai với bài
Vài suy nghĩ về bộ tiểu thuyết lịch sử Bão táp triều Trần, trên trang web
. Đã cho rằng, “thành tựu ở một bộ sách giá trị ở chỗ nó
tạo ra cho độc giả ngoài kiến thức về lịch sử, quân sự, văn hoá, kinh tế, chính
trị… của một thời đại nào đó còn thổi vào trái tim, tâm hồn bạn đọc một ý
thức sống, một thái độ sống, một niềm tin, ước mơ và khí phách cho riêng
mình”. Ngoài ra trên nhiều tờ báo, các trang web cũng có rất nhiều bài viết,
bài phỏng vấn, quan tâm đến sự ra đời, chất lượng, ảnh hưởng và đặc biệt là
giá trị - sự thành công của tác phẩm, như: Phùng Văn Khai trên trang web
có bài Hoàng Quốc Hải miệt mài tâm nguyện văn


4

chương hóa lịch sử. Cũng tờ báo này còn đăng bài Cuộc trò chuyện cùng nhà
văn Hoàng Quốc Hải của nhà văn Phùng Văn Khai. Cuộc trò chuyện xoay
quanh các vấn đề khoảng cách của triều đại nhà Trần từ thực tế lịch sử đến
tiểu thuyết, quá trình lao động của nhà văn, sự thành công nhất định của nhà
tiểu thuyết lịch sử đương đại Hoàng Quốc Hải. Hoàng Nguyên trên trang web,
có bài phỏng vấn “Nhà văn Hoàng Quốc Hải viết
thêm 1000 trang vì món nợ với nhà Trần”, Cuộc phỏng vấn như là một sự ghi
nhận đóng góp của tác giả tạo nên sự liên hoàn của lịch sử dưới triều đại nhà
Trần qua thể loại tiểu thuyết. Quỳnh Vân trên trang http://anninhthuđo.vn
đăng bài phỏng vấn Nhà văn Hoàng Quốc Hải cô đơn viết tiểu thuyết lịch sử.
Lan Hương trên web, http://sgtt cũng có bài Nhà Văn Hoàng Quốc Hải viết
tiểu thuyết lịch sử không lệ thuộc vào chính sử…Tác giả Phan Mi Ly có cuộc
trò chuyện với nhà văn Hoàng quốc Hải nhân dịp ra mắt hai bộ tiểu thuyết đồ
sộ về thời Lý, Trần đăng tải trên trang web , cuộc trò
chuyện như sự ghi nhận lại những cảm xúc, niềm vui, phấn khởi của nhà văn
khi hai bộ tiểu thuyết lịch sử có tầm cỡ, có ý nghĩa được ra đời đúng dịp chào

mặc dầu đó đây đã có những ý kiến đề cập đến dưới dạng nhận xét, thẩm
bình. Trong luận văn này chúng tôi cố gắng khảo sát, phân tích một cách hệ
thống thế giới hình tượng trong tác phẩm từ góc nhìn văn hóa trên cơ sở tiếp
thu những ý kiến mang tính gợi mở của những người đi trước.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Như tên gọi của đề tài đã chỉ rõ, đối tượng nghiên cứu của chúng
tôi là thế giới hình tượng trong tác phẩm. Nghĩa là toàn bộ sáng tạo nghệ thuật
mang tính chỉnh thể của nhà văn.
3.2. Phạm vi nghiên cứu của đề tài được giới hạn ở một số hình tượng
nổi bất như nhân vật, không gian, thời gian nghệ thuật.
3.3. Về tư liệu khảo sát, chúng tôi lựa chọn bộ tiểu thuyết Bão táp triều
Trần do nhà xuất bản Phụ Nữ ấn hành năm 2010, gồm sáu tập. (Bão táp cung


6

đình, Đuổi quân Mông Thát, Thăng Long nổi giận, Huyết chiến Bạch Đằng,
Huyền Trân Công Chúa và Vương Triều sụp đổ). Ngoài ra chúng tôi còn khảo
sát thêm bộ tiểu thuyết Tám triều vua Lý cùng tác giả, gồm bốn tập (Thiền Sư
dựng nước, Con ngựa nhà Phật, Bình Bắc dẹp Nam và Con đường định
mệnh) nhà xuất bản Phụ Nữ ấn hành năm 2010 để có một cái nhìn so sánh.
4. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Mục đích
Như tên đề tài đã xác định, mục đích nghiên cứu của đề tài là khảo sát,
phân tích thế giới hình tượng trong Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải
từ góc nhìn văn hóa.
4.2. Nhiệm vụ
Với mục đích đó đề tài đặt ra các nhiệm vụ:
Thứ nhất, chỉ ra được một số đặc điểm văn hóa truyền thống được thể
hiện qua hệ thống nhân vật, không gian – thời gian trong tác phẩm.

Điều cốt yếu trong một tác phẩm tự sự là xây dựng thành công một hệ
thống nhân vật. Hệ thống nhân vật đó sẽ bao quát toàn bộ bức tranh, đời sống
của văn học trong một tác phẩm, một thời kì, giai đoạn hay biểu tượng cho
một thể loại tương ứng. Từ điển Thuật ngữ văn học của nhóm tác giả Lê Bá
Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi chủ biên cho rằng “Nhân vật văn học
là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học. Nhân vật văn học
có thể là tên riêng (Tấm, Cám, Chị Dậu, anh Pha…) cũng có thể là không có
tên riêng như: thằng bán tơ, một mụ nào… trong truyện Kiều. Trong truyện
cổ tích, ngụ ngôn, đồng thoại, thần được đưa ra để nói chuyện con người.
Khái niệm nhân vật văn học có khi sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một
con người cụ thể nào cả, mà chỉ thể hiện một hiện tượng nổi bật nào đó trong
tác phẩm. Chẳng hạn có thể nói nhân dân là nhân vật chính trong Đất nước
đứng lên của Nguyên Ngọc, đồng tiền là nhân vật chính trong Ơ – giê– ni Gơ
– răng - đê của Ban – dắc. Nhân vật văn học là một đơn vị đầy tính ước lệ,
không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống” [26, tr235].
Chúng tôi lấy ý kiến trên đây làm điểm tựa lý thuyết để khảo sát thế giới nhân
vật trong Bão táp triều Trần.
1.1.2. Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải
Có rất nhiều quan điểm, trường phái khi xây dựng nhân vật trong tiểu
thuyết lịch sử. Hoàng Quốc Hải đã không chọn hay rập khuôn theo một quan


9

điểm nào nhất định. Hệ thống nhân vật trong Bão táp triều Trần vừa mang
những đặc trưng cơ bản của nhân vật tiểu thuyết, đồng thời là những con
người mang tầm vóc văn hóa bước ra từ trong lịch sử, làm ra lịch sử. Do đó
nghiên cứu nhân vật trong Bão táp triều Trần từ góc nhìn văn hóa, chúng ta
sẽ thấy rõ một thế giới nhân vật đông, đa chiều, nhiều kiểu từ đời sống chốn
cung đình của vua, chúa quan lại đến tri thức, tướng – sĩ, bình dân. Ở đó hội

nàng với Trần Khắc Chung, vế tình yêu của nàng với quốc vương Chế Mân…
Chính sử chỉ để lại vài dòng ngắn ngủi nhưng nguồn tư liệu trong nhân dân về
nàng quả là phong phú. Cái tài và hay của nhà văn là đã xử lí các nguồn thông
tin, tinh lọc đến độ đáng tin cậy nhất.
Thứ hai, Hoàng Quốc Hải xây dựng hệ thống nhân vật trong Bão táp
triều Trần theo nguyên tắc của nhân vật tiểu thuyết. Bên cạnh những nhân vật
theo nguyên mẫu lịch sử, giả sử, huyền thoại dân gian thì hệ thống nhân vật
mà Hoàng Quốc Hải sáng tạo ra cũng mang màu sắc cá nhân, có sự hư cấu.
Có những nhân vật được hư cấu một phần về tính cách hay ngoại hình, hành
động, việc làm. Có thể nói nhà văn đang làm nhiệm vụ tiểu thuyết hóa lịch sử
để làm cho lịch sử đầy đủ, trọn vẹn, gần gũi với công chúng hơn. Cũng có
những nhân vật được hư cấu hoàn toàn để điểm tô cho bức tranh cuộc sống
trong tác phẩm thêm hoàn chỉnh, các sự kiện thêm lôgic, liên hoàn. Chẳng
hạn việc nhà văn hư cấu thêm những chi tiết về nhân vật Huyền Trân Công
chúa học tiếng Chàm, văn hóa Chàm, lễ nhạc, nghệ thuật Chàm… Tất cả chỉ
để phụ họa thêm cho vẽ đẹp, tài năng của một quốc sắc thiên hương và qua đó
như một sự quảng bá về con người, văn hóa của Đại Việt. Rồi nhân vật An Tư
xả thân mình, nơi trại giặc khi đất nước lâm nguy “Quốc gia hữu sự - thất phu
hữu trách”, hành động của một người con gái chân yếu tay mền đã làm cho
người người, nhà nhà cảm động. Thôi thúc ý chí phục thù, diệt thù để đánh
đuổi bọn giặc cướp nước ra khỏi bờ cõi. Nàng như một tấm gương lẫy lừng
góp phần rạng ngời thêm ý chí của con em nhà Trần, làm vang dội thêm hào


11

khí Đông A. Hay một nhân vật hoàn toàn được hư cấu như nhân vật Hoàng
tiên sinh. Một bậc thức giả ẩn mình nơi núi rừng để giữ mình vì thời thế loạn
lạc nhưng lại chịu xuất hiện đúng lúc nhà Trần cần có một vị quân sư để
hoạch định giúp Thủ Độ tiến hành những bước chuyển giao triều đại. Yến Ly

ra một thế giới nhân vật đông đảo, đầy đủ mọi thành phần cùng chung sống
trong một thời đại dài 175 năm. Ở đó mỗi kiểu nhân vật có những mối quan
hệ, tính cách, lối sống, hoàn cảnh, số phận đều được nhìn nhận, đánh giá, ở
những góc độ khác nhau, phù hợp với những giai đoạn lịch sử khác nhau. Xã
hội nào thì con người ấy. Quả là một sự lao động và sáng tạo không mệt mỏi
của nhà văn Hoàng Quốc Hải.
1.2. Quan hệ và nghi lễ giao tiếp giữa các nhân vật
Thế giớ nhân vật trong Bão táp triều Trần, rất đông đảo. Từ vua chúa,
quan lại quý tộc đến tri thức, bình dân. Thế giới nhân vật đó phản ánh đầy đủ
bức tranh cuộc sống muôn màu, đa sắc với nhiều mối quan hệ, như: vua – tôi;
tướng – sĩ; quý tộc – bình dân và lễ nghi giao tiếp giữa các nhân vật. Từ góc
nhìn văn hóa, các quan hệ ấy đã phần nào phục dựng văn hóa, nghi lễ giao
tiếp của văn hóa Đại Việt cách đây hơn 700 năm.
1.2.1. Quan hệ vua – tôi
Xã hội phong kiến là xã hội coi trọng các mối quan hệ, cũng như lễ
nghi giao tiếp. Xã hội phong kiến Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư
tưởng đến cách quản lý xã hội của Trung Quốc. Dưới thời nhà Trần cũng
không ngoại lệ. Nho giáo vẫn được xem là tư tưởng chính thống trong việc
trị vì và quản lí xã hội. Vì thế quan hệ Vua – tôi là một trong ba mối quan hệ
chính của tam cương, ngũ thường. Ba mối quan hệ này gắn chặt với trách
nhiệm, bổn phận của người con trai. Trong ba mối quan hệ đó, quan hệ vua tôi là quan trọng nhất, được đặt lên hàng đầu. “Quân xử thần tử, thần bất tử
bất trung”. Trung quân gắn liền với ái quốc. Vấn đề này đã trở thành một sợi
chỉ xuyên suốt dòng văn học trung đại Việt Nam, đặc biệt là văn học từ thế kỷ


13

X đến thế Kỷ XV. Và đó cũng là một nội dung lớn trong hành trình văn hóa
Đại Việt. Nhà văn Hoàng Quốc Hải đã vận dụng dòng tư tưởng này rất tài
tình trong quá trình viết Bão táp triều Trần.

thời Thái tông, vua không vì uy danh của mình mà hạch sách bề tôi, quan hệ
không chỉ là “vua xử thần tử” mà Thái tôn còn là một ông vua có tâm thiện.
Vì vậy trong, ứng xử đối đãi với bề tôi rất thân tình, gần gũi. Trong chuyến
thăm thú Thăng Long đến An Bang, quân – thần cùng nhau đàm đạo thi phú,
chia sẽ những nỗi niềm. Chính những việc làm nhỏ nhặt đó mà khoảng cách,
quan hệ giữa vua - tôi được xích lại. Trần Cảnh với Lê Tần, Khuê Kình, nghĩa
là vua – tôi, tình là bạn bè, song đối với họ lúc nào cũng ý thức sâu sắc đạo
làm tôi. Thủ Độ người trực tiếp mở nghiệp nhà Trần, người biết lợi dụng lịch
sử để thâu tóm thiên hạ. Đưa Trần Cảnh lên ngôi, song đối với đức quân
trưởng lúc nào ông cũng thủ lễ, hoàn toàn khác với những gì ông ứng xử với
Huệ tông năm xưa. Thái độ ứng xử rất khiêm nhường khi Thái tông đến cung
Thủy Tĩnh “Quân vào bẩm có hoàng thượng tới dinh. Ông liền lật đật chạy ra
đón mãi cổng ngoài. Ông đon đả nói: chẳng hay bệ hạ có việc gì ngự giá đến
nhà thần. Hạ thần không biết trước để làm lễ cung nghinh. Thật đắc tội” [16,
tr321]. Nguyên do có cuộc gặp gỡ bởi cuộc đàm đạo giữa vua và Khuê Kình
một bề tôi tận trung, dám nói những lời nói thẳng, nói thật, nói đúng với Thái
tôn về Thủ Độ “Từ lâu thần vẫn áy náy một điều. Rằng bệ hạ còn rất trẻ. Mà
quyền hành lại tập trung quá nhiều trong tay thái sư…”. Vì có một bề tôi
lương đống nên Thái tôn muốn chính Khuê Kình cùng đi với mình tới cung
Thủy Tỉnh nói lại cho Thủ Độ nghe. Tới nơi Thái tôn như một người giám sát
câu chuyện Khuê Kình nói với Thủ Độ. Nghe một tướng trẻ kề cận vua tôi có
những lời tâm huyết Thủ Độ rất cảm kích ông nói với nhà vua “đúng như
Khuê Kình nói. Bấy lâu hạ thần thường lo đến trọng trách quốc gia. Thần chịu
cố mệnh của tiên quân, khuông phò bệ hạ từ ngày thơ ấu. Chỉ mong bệ hạ
sớm trưởng thành để trao lại quyền bính (…). Nghe Thủ Độ nói vua xúc động


15

đến ứa nước mắt. Thế nước đứng được là nhờ những đấng bề tôi lương đống

gia nể tình rộng lượng là quyền của quan gia, còn đạo làm tôi Quốc Tuấn này
đâu dám” [18, tr34]; Trần Nhật Duật cũng đã khẳng định “ (…) Muốn giữ kỉ
cương thì lễ phải là điều nghiêm cẩn bảo tồn. Lễ mà tùy tiện thì luật dễ bị
khinh nhờn. Bệ hạ nên nhớ tình tôn tộc là ở trong nhà. Và chỉ ở trong nhà
thôi”; Quốc Tuấn cũng từng trần tình với thượng hoàng Thánh tôn “Lễ là khởi
đầu cho mọi rường mối, bệ hạ có yêu mà miễn thứ, thần cũng không dám
vâng theo” [18, tr325]. Hay trong ba cuộc kháng chiến chống quân Nguyên
Mông mối quan hệ vua – tôi là cơ sở để cố kết toàn quân, cũng cố sách lược,
cũng cố lực lượng để giành thắng lợi vẽ vang. Chiến tranh lùi xa nhưng
những nhân cách lớn, những giá trị nhân bản thì mãi mãi trường tồn cùng thời
gian. Một tấm lòng trung với vua với nước đáng để tự hào như thế. Không chỉ
có những chiến công vang dội, những sơn hào hải vị, những vàng bạc châu
báu, có lúc chỉ là một nắm cơm trắng đơn sơ của những người dân lao động
cũng biểu hiện một tấm lòng trung nghĩa. Đó là Trần Lai có nắm cơm trắng,
thấy vua từ sáng chưa ăn gì vì lo vận nước, hắn muốn dâng vua nhưng lại sợ
không xứng khi mời vua ăn đồ ăn của sĩ tốt. Phạm tội khi quân. Ngược lại
Thánh tôn đón lấy nắm cơm chia mọi người “ai nấy đều rưng rưng nước mắt”,
Trong lòng Thánh tôn đầy cảm kích “may có ngươi cứu ta khỏi đói, tấm lòng
trung ấy sao ta quên được”. Như vậy không chỉ là tôi đối với quân mà để có
bề tôi trung thành tất yếu quân phải là bậc lương đống, mẫn tuệ.
Dưới góc nhìn văn hóa, quan hệ vua – tôi, thời nhà Trần còn được lồng
ghép vào trong cốt cách, nhân cách của hàng loạt đấng bề tôi lương đống:
Trần Khắc Chung, Trần Nhuệ và Trần Đương,… tình nguyện đem tấm thân
vào trại giặc, Trần Bình Trọng “Thà làm quỷ đất nam chứ không làm vương
đất bắc”; Trần Quồc Toản “Phá cường địch, báo hoàng ân”, Nguyễn Hiền, Lê
Văn Hưu, Chu An, Nguyên Đán, Khát Chân những bề tôi đã cống hiến cả


17



một lòng cố kết, tạo thành một sức mạnh vạn năng chiến thắng mọi kẻ thù.
Trong thế giới nhân vật đông đảo của Bão táp triều Trần, Hoàng Quốc Hải
giành nhiều tâm huyết, công sức để phục dựng, xây dựng lại bức tượng đài
bất tử về hình tượng tướng - sĩ dưới thời nhà Trần. Đó là những vị tướng do
nhà trời phái xuống giúp nhà Trần bảo vệ bờ cõi, xây dựng đất nước thịnh
vượng, trường tồn. Một lực lượng tướng - sĩ vô cùng đông đảo: Trần Thủ Độ,
Nguyễn Nộm, Đoàn Thượng cùng thuộc cấp. Trần Quốc Tuấn với số binh sĩ,
tinh binh hùng mạnh hơn cả lính triều đình, tiếp đó là Lê Tần, Khuê Kình,
Quang Khải, Trần Khánh Dư, Trần Nhật Duật,Trương Hán Siêu, Phạm Ngũ
Lão, Trần Quốc Tuấn, Trần Bình Trọng, Trần Khát Chân, vv… những con
người này đã trở thành bất tử, ghi danh mãi mãi vào dòng chảy thời gian. Họ
đã cùng nhau đồng cam cộng khổ, vào sinh ra tử, quyết tâm vì sự nghiệp nhà
Trần. Hưng Đạo đại vương là một điển hình, hội tụ mọi phẩm chất của một
bậc trí tướng, dũng tướng, và nhân tướng. Tài năng thao lược của đại vương
đã đi vào sử sách, lưu danh từ đông sang tây. Vó ngựa Mông Nguyên và
những bậc đại tướng đều kiếp sợ, đề phòng và bái phục. Con người đó còn có
một trái tim nhân hậu biết lo nỗi lo của dân biết cảm cho nỗi niềm, hoàn cảnh
của từng binh sĩ. Tình cảm, trách nhiệm của một người làm tướng được ông
thổi hồn vào trong lời hịch bất hủ “Tướng tướng sĩ”. Lời văn thốt ra từ đáy
lòng, huyết quản trong một đêm thức trắng. Tấm lòng đó, tư tưởng đó đã
được binh lính dưới thời nhà Trần thấm nhuần, thuộc lòng, đó là bài hịch thúc
quân để làm nên những trận chiến oanh liệt, những khúc khải hoàn bất hủ
trường tồn mãi với dòng chảy thời gian.Trong quân doanh, hay trên chiến
trường bên cạnh nghiêm khắc đối với chư tì tướng – sĩ, ông thật sự gần gũi,
thân tình, tôn trọng, chịu lắng nghe, tham vấn. Mỗi lúc thế nước lâm nguy,
tuy được toàn quyền quyết định việc quân nhưng lúc nào ông cũng cho quân
sĩ cùng hội bàn tìm kế sách. Ông thật sự trân trọng các kiến giải, các mưu




20

đến mức lúc tiểu tướng lâm chung trên chiến trường còn lạy sống Như Hổ để
thay mình về quê chăm sóc mẹ già, cai quản gia binh.., An Tư với Kim Liên,
Huyền Trân với Nhũ Mẫu, Thúy Quỳnh, Bích Huệ, em gái Bích Huệ, với
song thân, bà lão cụt tay bán nước ven sông. Hay Nương Thị với Tì nữ Chiêm
Thành. Ngay cả hoàng thượng với các bô lão tại Hội nghị Diên Hồng… Nhà
văn đã đặt các nhân vật trong mối quan hệ trái chiều nhưng thống nhất. Biểu
hiện cho một xã hội công bình, nét đẹp văn hóa đó nhà văn như mong muốn
được phục dựng, bảo tồn trong xã hội xô bồ của đời sống ngày hôm nay.
1.3. Đời sống tinh thần của nhân vật
Xây dựng hệ thống nhân vật trong Bão táp triều Trần, dưới góc nhìn
văn hóa nhà văn Hoàng Quốc không chỉ dừng lại ở việc đánh giá công lao hay
tội trạng của các nhân vật mà tác giả còn quan tâm, đi sâu khám phá con
người ở góc độ đời sống tinh thần bên trong của họ. Mỗi nhân vật mỗi tính
cách, một lối sống. ở Bão táp triều Trần, nhà văn đã khắc họa thành công bức
tranh đời sống tinh thần của các nhân vật hết sức phong phú, đủ các kiểu
người. Qua khảo sát chúng tôi đi vào từng kiểu lối sống gắn với từng kiểu
nhân vật cụ thể: Lối sống mộc mạc – dung dị, thanh cao - nghĩa khí. Lối sống
thực dụng - vụ lợi, sa đọa – trụy lạc.
1.3.1. Lối sống mộc mạc – dung dị , thanh cao - nghĩa khí
1.3.1.1. Lối sống mộc mạc – dung dị
Lối sống mộc mạc - dung dị, là một nét đẹp văn hóa của con người Việt
Nam. Đó là một lối sống đơn sơ, giản dị, giữ nguyên bản chất tự nhiên vốn
có. Trong Bão táp triều Trần, Hoàng Quốc Hải đã giành nhiều trang viết cho
kiểu loại nhân vật có lối sống này. Ở họ tuy nguồn gốc xuất thân, địa vị xã hội
khác nhau, nhưng điều cốt yếu hội tụ, gặp gỡ đó là sự chân chất, mộc mạc.
Coi thường vật chất, bổng lộc, quyền uy. Sống một cuộc đời đạm bạc nhưng