PHẦN MỞ ĐẦU
Lý do chọn đề tài
Nói như Barkhtin, lịch sử văn học giống như một cuộc hòa tấu của các thể
loại văn học. Vào những năm 90 của thế kỷ trước, ở Việt Nam, bắt đầu có sự góp
mặt của một thể loại mới đó là truyện cực ngắn. Mặc dù thể loại đàn em “sinh sau
đẻ muộn” này không có khả năng để lấn át các thể loại đàn anh đàn chị như tiểu
thuyết, thơ, kịch, kí nhưng trên thực tế, truyện cực ngắn không chỉ thu hút nhiều
cây bút tài năng như Phạm Sông Hồng, Phan Thị Vàng Anh, Thái Bá Tân mà
còn chiếm được cảm tình của đông đảo bạn đọc cũng như niềm say mê của không
ít các nhà lí luận phê bình đương đại như tiến sĩ Lê Dục Tú, giáo sư Đặng Anh
Đào, phó giáo sư Phùng Ngọc Kiếm Bên cạnh đó, một số cuộc thi viết truyện
cực ngắn được tổ chức như: Cuộc thi viết truyện ngắn mi-ni do tạp chí Thế Giới
Mới tổ chức năm 1993 – 1994 dung lượng dưới 1000 từ, Cuộc thi viết truyện cực
ngắn trên blog do vanchuong.vnweblogs.com tổ chức, Cuộc thi viết truyện ngắn
dưới 1200 từ do báo Tuổi trẻ phát động năm 2006, Cuộc thi truyện ngắn mini của
tập san Áo Trắng viết về “Nơi tôi đang sống” với độ dài không quá 500 từ Tất
cả đã chứng tỏ một điều: “chùm hoa muộn” này thực sự đã gây sự thu hút của khá
nhiều người, đồng thời cũng chứng minh rằng đây thực sự là một thể loại đầy tiềm
năng, có tố chất của một thể loại văn học triển vọng trong tương lai. Nghiên cứu
về kết cấu của thể loại này sẽ là một hướng tiếp cận để thấy được…
1.1 Ý nghĩa khoa học
Kết cấu là một khái niệm quan trọng trong lý luận về tác phẩm văn học, một
phạm trù nằm ở trung tâm những nghiên cứu có tính nội quan về tác phẩm văn học
(thi pháp học, ký hiệu học, tự sự học ). Coi tác phẩm văn học trước hết là một
văn bản, một phức thể cấu thành nên từ những cấp độ vật liệu khác nhau, những
nghiên cứu này cho phép nhận diện những lớp thành tố cấu thành nên phức thể và
1
kết cấu chính là những nguyên tắc kết hợp các lớp thành tố cấu thành đó. Với một
quan niệm như vậy thì kết cấu là một phạm trù cần phải được tính đến khi nghiên
cứu tác phẩm văn học về mặt ngữ nghĩa (sự kết hợp tổ chức hệ chủ đề và hệ đề tài,
hệ thống nhân vật, hệ thống tình tiết của cốt truyện ) cũng như về mặt hình thức

phó chủ tịch hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật thành phố Trịnh Châu, Tổng biên
tập tạp chí “Bách Hoa Viên” kiêm Tổng biên tập tạp chí “Truyện cực ngắn chọn
lọc”, Chủ tịch danh dự của hội nhà văn thành phố Trịnh Châu, người có công lớn
trong sự nghiệp vun trồng truyện cực ngắn trên văn đàn Trung Quốc cho rằng
“truyện cực ngắn là nghệ thuật bình dân” bởi vì “nó là hình thức nghệ thuật mà:
đại đa số người đều có thể đọc hiểu (đơn thuần thông tục); đại đa số người đều có
thể tham gia sáng tác (gần gũi cuộc sống); đại đa số người đều có thể trực tiếp
thu được lợi ích từ trong ấy (nói nhỏ nghĩa lớn)” [27]. Qua bài viết này, Dương
Hiểu Mẫn đã chứng minh tính “bình dân” của truyện cực ngắn ở góc độ tiếp nhận,
sáng tác cũng như ảnh hưởng của nó trong đời sống văn hóa nhân loại.
Julio Cotázar có những nhận xét khá sắc sảo về truyện cực ngắn trong hai tiểu
luận "Algunos aspectos del cuento" (Vài phương diện của truyện ngắn), và "Del
cuento breve y sus alrededores" (Về truyện cực ngắn và những dạng tương cận)
được đăng tải trên
/>D2697509BB08CE877D195?action=viewArtwork&artworkId=1100. Ông gọi thể
loại này là “truyện chạy đua với đồng hồ”, có thể chứa đựng nội dung tự sự lớn
hơn nhiều cái phương tiện ít ỏi của nó. Hiệu quả của truyện cực ngắn là “Chúng
tạo ra được một cú sét đánh từ một nhúm chất liệu tối thiểu ” [60].
Trong bài “Truyện chớp: Từ thật ngắn đến cực ngắn”, trên
/>3
F3FF047CD5840EA45C80?action=viewArtwork&artworkId=1023, Casto
Pamelyn đã chỉ ra tính nhanh và gọn của truyện cực ngắn: “cách viết chặt và gọn,
bị nén lại và gây cảm xúc thật mạnh” [7]. Đồng thời tác giả thể hiện niềm tin vào
tương lai tươi sáng của nó.
2.2. Tình hình nghiên cứu truyện cực ngắn ở Việt Nam
Ở Việt nam, vào khoảng những năm 90 của thế kỷ trước, truyện cực ngắn ra đời.
Tuy nhiên, việc nghiên cứu nó ở góc độ lý luận còn là con số không nhiều.
Lúc đầu, các nhà nghiên cứu thể loại này không tách nó ra khỏi phạm vi truyện
ngắn, truyện cực ngắn được coi là một biến thể của truyện ngắn, nó chưa được
nhìn nhận là một thể loại riêng biệt: Khóa luận tốt nghiệp của Phạm Đặng Xuân

thành hai quan điểm lớn: quan điểm nghi ngờ và tin tưởng vào truyện cực ngắn.
2.1.1 Quan điểm nghi ngờ về truyện cực ngắn
Nhà văn Nguyễn Quang Thân đã thể hiện những hoài nghi của mình về thể loại
non trẻ này qua bài viết “Sự trói buộc trong truyện ngắn”. Ông cho rằng “Rồi sẽ
không có truyện ngắn mi-ni cũng như trước nay chưa hề có. Phần lớn những
truyện cực ngắn mà tôi đọc được đều cho tôi cảm hứng là chúng được viết ra là
để thích hợp với khuôn khổ báo chí dành cho chúng hơn là những yêu cầu nghệ
thuật. Tôi nghĩ truyện ngắn thế là đủ rồi ” [54]. Thực tế đây chỉ là ý kiến nhỏ của
tác giả trong khuôn khổ của một bài viết về truyện ngắn chứ không phải là ý kiến
trong một bài dành cho truyện cực ngắn, nhưng cũng đủ để ta thấy được ý kiến
phủ nhận của Nguyễn Quang Thân về thể loại mới mẻ này.
Đồng quan điểm với Nguyễn Quang Thân, quan điểm của một số độc giả trên
tạp chí “Thế giới mới” khi bình về truyện cực ngắn cũng đã bày tỏ ý kiến phủ nhận
về sự tồn tại của thể loại mới mẻ này. Tiêu biểu là ý kiến của Trần Văn Loa :
“Truyện cực ngắn ít chữ nên không thể đựng hết nội dung cần nói ” [21]. Gay gắt
5
hơn là ý kiến của Trần Vi Hoàng, tác giả này đã cho rằng : “ truyện cực ngắn chỉ
như nốt ruồi trên mặt tệ hại hơn là điểm mụn cóc trên đầu ông khổng lồ. Văn
chương cần đến sự khoáng đạt như làn gió thu quyện trên đồng ruộng, vút cao
như cánh diều bay bổng, réo rắt dữ dội như thác ngàn, cần một sự hóa thân, vùng
thoát khỏi cõi đời dung tục thì than ôi, lại hạn chế trong vài trăn đến một ngàn
âm tiết. Đó là nghịch lí truyện rất ngắn sẽ làm người đọc thêm lười vì tính gọn
nhẹ của nó, đó là tai họa, không thể vịn hai chữ “tốc độ” để ngốn vội quên nhau,
luẩn quẩn như chiếc đèn cù ”. Qua đó, chúng tôi khẳng định ý kiến của Trần Vi
Hoàng không hề dựa trên cơ sở khoa học nào, đó chỉ là ý kiến mang tính cảm tính,
xuất phát từ việc Trần Vi Hoàng quá tôn thờ thể loại truyện ngắn.
Có thể thấy, những quan điểm nghi ngờ truyện cực ngắn không phải là nhiều, nó
chưa đủ mạnh để vùi lấp thể loại non trẻ này, bởi bên cạnh những ý kiến cực đoan
trên còn có không ít ý kiến thể hiện sự tin tưởng vào thể loại này.
2.1.2 Quan điểm tin tưởng vào truyện cực ngắn.

để tạo được tình tiết đắt giá, tác giả còn “sáng tạo và sử dụng yếu tố kỳ ảo, dị biệt,
phi thường như một phương tiện hiệu quả để tạo dựng những chi tiết, những hoàn
cảnh đặc sắc nhanh chóng gây cho người đọc những ấn tượng sậu đậm, phong
phú về cuộc sống, con người” [20].
Ở bài “ Vài ý ngắn, thật ngắn về truyện cực ngắn” của Nguyễn Hưng Quốc đăng
trên trang có những nhận định rất sắc về kết cấu hình thức của
thể loại đặc biệt này như sau: “Nhanh và mạnh là những đặc điểm cơ bản của
truyện cực ngắn” [44]. Đồng quan điểm với Nguyễn Hưng Quốc là ý kiến khá thú
vị của Võ Phiến trong lời tựa cho tuyển tập truyện cực ngắn của mình : “ Truyện
thật ngắn có cố ý ngắn nó cố tình tạo ra một dáng điệu thoăn thoắt, nhẹ nhõm”
[44].
7
Nhà văn Nguyên Ngọc với bài viết “Truyện rất ngắn: một từ âm vang hàng chục
từ không nói”, ông đã chỉ ra đặc trưng càng ngắn càng tốt, tình tiết trong truyện
phải đắt, ngôn từ phải hay và sắc: “Từng từ phải âm vang thành hàng chục từ
không nói tạo dư vị không nguôi” [33].
Các nhà nghiên cứu phê bình cũng như những người quan tâm, ủng hộ “Chùm
hoa muộn” này không quên đi tìm hiểu kết cấu bề sâu của thể loại: Nguyễn Hưng
Quốc rất sắc xảo khi nhận thấy mỗi truyện cực ngắn “là một kinh nghiệm mang
tính thẩm mĩ” [44]. Tác giả Châu Thành Nguyễn lại nhận thấy “Truyện rất ngắn
thường là sự gặp gỡ của những trạng thái đời sống ở những thời điểm ngưng kết
đi tới chuyển đổi như phút 89 tràn đầy kịch tính trên sân cỏ trong những trận
bóng nghiêng ngửa” [36]. Nhà văn Võ Khắc Nghiêm khẳng định: “Theo tôi
truyện rất ngắn là một câu chuyện với lối kể rất ngắn, dù có muốn viết dài cũng
không thể hay hơn, tốt hơn. Nó giống như một mảnh vải chỉ đủ may chiếc áo cộc
tay, không thể may áo dài” [35]. Ngoài ra, kết cấu truyện cực ngắn đặc biệt ở việc
tình huống trong truyện thường là tình huống mới lạ, độc đáo, có tính đột phá tới
mức có thể dẫn đến những bùng nổ ở phần kết thúc truyện một cách bất ngờ.
Trong bài viết “Thể loại truyện rất ngắn trong đời sống văn học đương đại”, Lê
Dục Tú đã chỉ ra cái hay của truyện cực ngắn không chỉ ở kỹ xảo, kỹ thuật viết mà

từng khẳng định: “ Chính cái bé lại có cách hoành tráng riêng của nó, lắm khi
còn hiệu quả hơn cả cái to lớn, rườm rà, khả năng của truyện rất ngắn là những
khả năng không ngờ” và “có thể là vô tận”. Đồng quan điểm của nhà văn Nguyên
Ngọc còn có ý kiến của giáo sư Hoàng Như Mai: “ Ngắn, ít, chọn lọc thì lượng
thông tin càng mạnh; đối với nghệ thuật cũng vậy, càng như vậy: vài nét vẽ
thường khi sắc sảo hơn nhiều so với bức chân dung có đầy đủ chân tơ kẽ tóc”. Ý
kiến của TS. Châu Thành Nguyễn “ Khả năng thích ứng và biến hóa của truyện
9
rất ngắn thật không lường. Sức sống của nó cũng khó mà tiên liệu được bằng
những định thức cứng nhắc” .
Ngoài những ý kiến trên còn có một số khóa luận tốt nghiệp của sinh viên, luận
văn của học viên cao học ở khoa Ngữ Văn, trường Đại học sư phạm Hà Nội cũng
đã đi nghiên cứu về truyện cực ngắn một cách công phu hơn, tuy nhiên những
khóa luận và luận văn này mới chỉ dành cho kết cấu truyện cực ngắn một đề mục
nhỏ. Đó là khóa luận tốt nghiệp“ Truyện cực ngắn hiện đại mang phong cách ngụ
ngôn ” của Ngô Thanh Hải, “ Bước đầu tìm hiểu đặc trưng truyện rất ngắn” của
Trần Thị Xuyến và luận văn “Truyện cực ngắn Việt Nam hiện đại” của học viên
cao học Phạm Thị Ngọc Diệp. Ở “ Bước đầu tìm hiểu đặc trưng truyện rất ngắn”
của Trần Thị Xuyến, tác giả mới chỉ đi tìm hiểu một cách sơ giản về truyện cực
ngắn qua việc so sánh truyện cực ngắn với truyện ngụ ngôn, truyện cười để tìm ra
nét tương đồng và khác biệt của thể loại. Thậm chí tác giả còn so sánh truyện cực
ngắn với truyện ngắn để chỉ ra chất thơ của truyện cực ngắn. Song do phạm vi
khảo sát còn hẹp, nên khóa luận chưa đi sâu làm nổi bật đặc trưng của thể loại,
chưa làm rõ được vai trò kết cấu của thể loại này. Khóa luận của Ngô Thanh Hải,
tuy đã nói nhiều hơn đến kết cấu của truyện cực ngắn, song khóa luận mới chỉ
dừng ở việc khảo sát ở truyện ngắn của Kafka nên chưa nói được đầy đủ về kết
cấu truyện cực ngắn. Đi sâu hơn tìm hiểu truyện cực ngắn là luận văn “Truyện cực
ngắn Việt Nam hiện đại” của học viên cao học Phạm Thị Ngọc Diệp. Nhưng do
mục đích của luận văn là đi sâu tìm hiểu đặc điểm truyện cực ngắn Việt Nam hiện
đại nên tác giả cũng chưa đi nghiên cứu sâu về kết cấu của thể loại này.

kiến đó để triển khai luận văn này.
4.3 Phương pháp so sánh
11
So sánh đối chiếu sự khác biệt giữa thể loại truyện cực ngắn với tiểu thuyết và
thể loại tương cận, truyện ngắn, truyện ngụ ngôn… để chỉ ra đặc trưng của thể
loại, từ đó sẽ thấy được đặc trưng của tổ chức tác phẩm.
Những đóng góp mới của luận văn
Trên cơ sở tổng hợp, kế thừa và phát triển những ý kiến của các nhà lí luận phê
bình cũng như những nhà văn ở các bài viết lẻ tẻ viết về truyện cực ngắn, cộng với
việc dùng lí luận kết cấu tác phẩm văn học để khảo sát các tác phẩm truyện cực
ngắn, luận văn phần nào chỉ ra kết cấu, sự tổ chức trong tác phẩm của thể loại non
trẻ này.
Cấu trúc luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm có bốn
chương:
Chương I – Lý thuyết về kết cấu và truyện cực ngắn
Chương II – Kết cấu thế giới hình tượng trong truyện cực ngắn Việt Nam hiện đại
Chương III–Kết cấu văn bản ngôn từ của truyện cực ngắn Việt Nam hiện đại
12
PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG I
KẾT CẤU TÁC PHẨM VĂN HỌC VÀ KẾT CẤU
TRONG TRUYỆN CỰC NGẮN
1.1. Kết cấu tác phẩm văn học
1.1.1. Khái niệm kết cấu
Kết cấu là phương diện cơ bản của hình thức tác phẩm nghệ thuật. Trong tác
phẩm tự sự, kết cấu là cơ sở của hình thức truyện, đồng thời cũng là một cách bao
quát nội dung câu chuyện.
Theo Từ điển thuật ngữ văn học, “Kết cấu là toàn bộ tổ chức phức tạp và sinh
động của tác phẩm” [39]. Thuật ngữ “kết cấu” thể hiện một nội dung rộng rãi và

kết cấu của tiểu thuyết khác với kết cấu của truyện ngắn: số lượng nhân vật trong
tiểu thuyết bao giờ cũng nhiều hơn số lượng nhân vật trong truyện ngắn, thời gian
và không gian trong tiểu thuyết dài hơn, rộng hơn thời gian không gian trong
truyện ngắn. Kết cấu của tác phẩm kí cũng khác với kết cấu của tác phẩm kịch…
Thậm chí cùng là tiểu thuyết nhưng kết cấu
của tiểu thuyết chương hồi cũng khác so với kết cấu của tiểu thuyết hiện đại. Kết
cấu tiểu thuyết tâm lí cũng khác so với kết cấu tiểu thuyết trinh thám, phiêu lưu.
Hay trong tác phẩm trữ tình cũng vậy, kết cấu của thơ thất ngôn bát cú khác kết
cấu của thơ thất ngôn tứ tuyệt, kết cấu của thơ năm chữ cũng khác với kết cấu của
thơ bốn chữ, kết cấu của thơ song thất lục bát khác với kết cấu của thơ lục bát…Ở
đây, sự hiểu biết về các loại hình tác phẩm, các tri thức về thi pháp của các dân
tộc, các thời đại sẽ có ý nghĩa quan trọng để nhận ra tính độc đáo trong kết cấu của
một tác phẩm.
14
Kết cấu không chỉ chịu sự quy định của thể loại văn học mà nó còn chịu sự chi
phối bởi phong cách sáng tác của mỗi nhà văn. Tác phẩm văn học là sản phẩm
sáng tạo nghệ thuật của nhà văn, nó luôn chịu sự chi phối của thế giới quan và
phong cách sáng tạo của người nghệ sĩ. Đó chính là dấu ấn của người nghệ sĩ
trong tác phẩm nghệ thuật của anh ta. Là một trong những yếu tố để phân biệt giữa
nhà văn này với nhà văn khác.
1.2. Kết cấu của truyện cực ngắn
Cũng như các thể loại khác, kết cấu của truyện cực ngắn bao giờ cũng bị chi
phối bởi đặc trưng của thể loại.
1.2.1. Tên gọi của thể loại
Tuy ra đời muộn hơn so với các thể loại đàn anh đàn chị khác, nhưng truyện cực
ngắn lại được đón nhận một cách nồng nhiệt với nhiều tên gọi khác nhau. Có thể
nói chưa một thể loại văn học nào lại được gán cho nhiều tên gọi như thể loại
truyện cực ngắn. Song do hạn chế trong việc tiếp cận văn bản nguyên ngữ của các
nước nên chúng tôi chỉ thống kê những tên gọi của thể loại từ những bài viết của
được chuyển ngữ sang tiếng Việt và các bài viết được đăng trên các tạp chí, trang

là trong và sau cuộc thi viết truyện cực ngắn do tạp chí Thế giới mới tổ chức năm
1993-1994, nó được du hành dưới những tên gọi: “truyện rất ngắn”, “truyện cực
ngắn”, “ truyện ngắn rất ngắn”, “truyện ngắn ngắn”, “truyện thật ngắn”, “truyện
ngắn mini”…Tại Nhật Bản, tên gọi của truyện cực ngắn bắt nguồn từ “Tuyển tập
truyện ngắn trong lòng bàn tay” của nhà văn Kawabata Yasunari, nó được gọi là
“Truyện ngắn chỉ lớn bằng bàn tay”.
Tóm lại, Ở phương Đông cũng như ở phương Tây, truyện cực ngắn tuy ra đời
muộn hơn so với một số thể loại khác nhưng thể loại này đã chiếm một vị trí
16
tương đối trong nền văn học đương đại. Bằng chứng là chưa có một thể loại văn
học nào lại có tên gọi đa dạng và phong phú đến như vậy.
Những tên gọi trên hầu hết đều ngầm thừa nhận hình thức rất ngắn của thể loại:
Truyện cực ngắn ngắn về dung lượng ngôn từ: "Postcard fiction" (truyện bưu
thiếp) – dung lượng chữ của truyện vừa đủ để viết trên một tấm bưu thiếp, số
lượng từ của tác phẩm có thể chỉ bằng hoặc ít hơn lời chúc ghi trên tấm thiệp nhỏ.
Do ngắn về dung lượng ngôn từ nên truyện cực ngắn không thể lớn về số trang:
"Minute fiction" (truyện mini), "Skinny fiction" (truyện mỏng), "Micro-fiction" (vi
truyện)… Truyện “Con khủng long” của thiên tài viết truyện cực ngắn Augusto
Monterroso vẻn vẹn chỉ có tám từ “Thức dậy, con khủng long vẫn còn đó” là một
minh chứng tiêu biểu cho đặc điểm cực ngắn này.
Những tên gọi trên không chỉ thừa nhận tính ngắn về dung lượng ngôn từ của
thể loại mà nó còn nhấn mạnh về độ ngắn thời gian để đọc xong một tác phẩm:
"Fast fiction" (truyện nhanh), "Quick fiction" (truyện vội), "Truyện dài bằng hơi
khói"…Tất cả dường như để nói rằng lượng thời gian để đọc “Truyện cực ngắn” là
không nhiều, thời gian đọc xong một tác phẩm có thể chỉ bằng thời gian để hút hết
một điếu thuốc lá . Theo thống kê của ban tổ chức cuộc thi “Truyện thế giới mới”
dành cho loại truyện rất ngắn do tạp chí thế giới mới tổ chức, họ đã căn đồng hồ
để đọc liền mạch các truyện dự thi và thấy lượng thời gian để đọc hết 50 truyện là
120 phút, như vậy có thể thấy thời gian trung bình để đọc một truyện chỉ mất vài
phút mà thôi.

dài.” [34], với quan niệm như vậy, nhà văn Võ Khắc Nghiêm đã đưa ra khái
niệm truyện cực ngắn chủ yếu ở góc độ hình thức của thể loại.
18
Như vậy, dù hiểu theo góc độ nào thì những khái niệm trên đều khẳng định truyện
cực ngắn là một thể loại, có đặc trưng rất ngắn về dung lượng ngôn từ, giàu khả
năng biểu đạt. Ở nó, từng chi tiết nhỏ nhất trong tác phẩm cũng là dụng ý nghệ
thuật, người viết phải biết chắt lọc những gì tinh túy nhất, loại bỏ những yếu tố
thừa không cần thiết. Điều này làm cho tác phẩm có sức dồn nén thông tin cao. Vì
thế truyện cực ngắn mới có khả năng bùng phát lớn về nội dung. Thiết nghĩ,
truyện cực ngắn chẳng khác gì cây bonsai, bởi nó có khả năng “nhốt cả thiên
nhiên hùng vĩ trong chậu kiểng bé tí” [33], chính điều này làm nên sức hấp
dẫn lạ kì của những tí hon nghệ thuật!
1.2.3. Hoàn cảnh ra đời của truyện cực ngắn
Có nhiều ý kiến khác nhau khi nói về hoàn cảnh ra đời của truyện cực ngắn. Ở
luận văn này, chúng tôi xin được khái quát thành hai ý kiến cơ bản sau:
Một là, ý kiến cho rằng truyện cực ngắn có từ xa xưa, tiền thân của nó bắt nguồn
từ trong văn học dân gian bởi nó rất gần với một số thể loại truyện dân gian như
truyện cười, truyện ngụ ngôn…Những người theo ý kiến này chủ yếu nhìn nhận
truyện cực ngắn ở góc độ “cực ngắn” về dung lượng ngôn từ trong tác phẩm.
Hai là, ý kiến cho rằng truyện cực ngắn được ra đời trong hoàn cảnh xã hội hiện
đại, thời đại mà giáo sư Hoàng Như Mai cho rằng “Thời đại của tốc độ, của khoa
học thông tin. Nếp sống phải nhanh gọn, trí não đỏi hỏi những gì cần và đủ, gạt
bỏ không thương tiếc những gì rườm, thừa” [25] và truyện cực ngắn chính là sản
phẩm của thời đại đó, thời đại mà con người không còn hứng thú với những rườm
rà, chỉ thích sự nhanh gọn, hiệu quả bởi con người không có thời gian để tràng
giang đại hải.
Chúng tôi đồng ý với ý kiến cho rằng truyện cực ngắn ra đời trong thời đại của
tốc độ và thông tin, bởi tốc độ cuộc sống đang trên đà tăng lên, độ đậm đặc trong
mọi thứ đặt ra những yêu cầu mới: nhanh hơn, hiện đại hơn. Người đọc hôm nay,
với nhịp sống công nghiệp đang áp đảo nhịp sống cũ, người ta muốn tiếp nhận

nhưng không có tính ép buộc. Còn truyện cực ngắn, thể loại tự sự nhỏ nhất được
gọi là “cực đoản thiên”, dung lượng ngôn từ trở thành vòng kim cô định mệnh cho
thể loại này. Trong quá trình sáng tác, người viết truyện luôn có ý thức viết ngắn,
càng ngắn càng tốt, đây là chỗ khó và cũng là chỗ đặc trưng tiêu biểu của thể loại,
nó là “cái mũi nhọn bé tí của chiếc dùi, ở đó dồn toàn bộ sức mạnh ấn xuống”
[33]. Truyện “El Dinosaurio” (Con khủng long) của nhà văn Augusto
Monterroso, người được mệnh danh là “thiên tài truyện cực ngắn” trong nền văn
chương Mỹ La-tinh thế kỷ 20, là một minh chứng hùng hồn về độ ngắn bất thường
của thể loại. Tác phẩm chỉ vẻn vẹn một câu bao gồm 8 chữ: “Thức dậy, con khủng
long vẫn còn đó.”
Tuy không có quy định nào về dung lượng ngôn từ cho truyện cực ngắn, nhưng
không ít ý kiến luận bàn về dung lượng ngôn từ về thể loại này.Theo ý kiến của
tiến sĩ Nguyễn Ngọc Tuấn, tức Nhà phê bình văn học Nguyễn Hưng Quốc: ba,
bốn trăm (hay bảy, tám trăm) từ là giới hạn tối đa cho thể loại này. Còn Vương
Mông, một nhà văn nổi tiếng của Trung Quốc lại cho rằng thể loại này chỉ nên gói
gọn trong 200 chữ mà thôi. Giả Bình Ao thì quả quyết rằng: “Sự khác nhau giữa
truyện dài, truyện vừa, truyện ngắn vĩnh viễn không chỉ là số chữ nhiều hay ít”
[50]. Bên cạnh những ý kiến trên, một số cuộc thi viết truyện cực ngắn đã giới hạn
dung lượng ngôn từ trong mỗi tác phẩm dự thi phần nào cũng nói nên đặc điểm
nổi bật của này: tạp chí Kiến thức ngày nay tổ chức cuộc thi sáng tác truyện 100
chữ, tạp chí Thế giới mới tổ chức cuộc thi sáng tác truyện ngắn không quá 1000
âm tiết, báo Tuổi trẻ tổ chức cuộc thi viết truyện 1200 chữ, Cuộc thi truyện ngắn
mini của tập san Áo Trắng viết về “Nơi tôi đang sống” với độ dài không quá 500
từ …. Ranh giới thể loại như vậy là không có sự thống nhất. Tuy nhiên có thể
21
khẳng định rằng truyện cực ngắn là thể loại có sự hạn định tương đối về dung
lượng ngôn từ trong mỗi tác phẩm.
Đặc điểm “cực ngắn” về dung lượng ngôn từ kéo theo “cực ngắn” về thời gian
đọc tác phẩm. Đến với thế giới truyện cực ngắn, ta bắt gặp xu hướng tỉnh lược hoá
về ngôn từ. Có những tác phẩm làm người đọc ngỡ ngàng vì kết cấu quá ngắn.

này làm nên tính “nói ít gợi nhiều”, “ý tại ngôn ngoại” cho thể loại. Đây chính là
ưu thế nổi bật của truyện cực ngắn, đúng như nhà văn Vũ Tú Nam khẳng định:
“Truyện cực ngắn gần với thơ: nói ít gơi nhiều” [30].
Phần lớn truyện cực ngắn đều hướng tới thể hiện tối ưu lượng thông tin về hiện
thực cuộc sống. Những truyện cực ngắn thành công là những truyện có truyền tải
lượng thông tin lớn trong khuôn khổ chữ nghĩa hạn chế. “Chú bé bán báo” của
Đặng Anh Đào không chỉ nên án kẻ làm cha vô trách nhiệm, phản ánh hiện thực
cuộc sống hiện đại, ly dị trở thành một tệ nạn, mà còn cho người đọc thấy được
niềm khát khao mái ấm gia đình trong tâm hồn cậu bé bán báo đáng thương…
Về phạm vi phản ánh, truyện cực ngắn không hề bó hẹp về đề tài, chủ đề. Trái
lại, khả năng phản ánh đời sống của thể loại có hình thức ngôn từ rất ngắn này lại
là vô tận nếu không nói là không thua kém thể loại tiểu thuyết, truyện ngắn. Một
anh hùng ca dày dặn và một truyện ngắn bốn, năm trang hay truyện cực ngắn chưa
đến một nghìn từ có thể xếp vào cùng một diễn đàn. Đúng như A. Tônxtôi - một
nhà văn Nga nổi tiếng khẳng định: “hình thức nhỏ không có nghĩa là nội dung
không lớn lao”.
Khảo sát “100 truyện hay cực ngắn”, chúng tôi nhận thấy đề tài mà truyện cực
ngắn hướng tới rất phong phú và đa dạng, dường như không có một giới hạn nào.
23
Song có lẽ truyện cực ngắn dễ đề cập đến cái thường tình, thường ngày, cái có tính
thời sự nóng hổi. Những mảng hiện thực khác nhau của cuộc sống, từ bề nổi đến
bề sâu, từ những sự thật trần trụi hiển hiện trước mắt đến những góc khuất nẻo của
tâm hồn đều là đề tài mà truyện rất ngắn hướng đến, thể hiện nó một cách sâu sắc,
trọn vẹn. Từ những tác phẩm viết về đề tài người lính “Sao sáng lấp lánh”
( Nguyễn Thị Ấm); “Hoa Chanh Trái Vụ” ( Văn Như Cương); “Đò Thiêng”
( Phạm Minh)…đến đề tài viết về cái đói cái nghèo: “Tấm ảnh” ( Nguyễn Anh
Hùng); “Thằng hát rong”
(Quỳnh Trang); “Tám cẳng hai càng” ( Nguyễn Quang Trung); “Căn gác xép”
( Lê Ngọc Mai) và “Cái áo tai hại” ( Nguyễn Trường Kỳ) …hay sự xuống cấp
của đạo đức và sự suy thoái của nhân cách con người trong thời buổi kinh tế thị

run rẩy như tàu lá chuối trước cơn dông bão, lắp bắp: “Cô tha cho con. Ba con
hăm: ăn trộm mà để bị bắt, tao xiềng mày vô gốc cột rồi đánh cho què”. Câu nói
của thằng nhỏ khiến cho người làm nghề mô phạm như cô phải giật mình “thảng
thốt”,
bởi triết lí của gã ve chai: “ăn trộm bị bắt thì mới đáng đòn”. Phải chăng qua câu
chuyện đó, tác giả Hồng Lan muốn nói rằng: một mình cô giáo “thảng thốt” là
chưa đủ. Muốn đủ, cả xã hội phải “thảng thốt”, mọi người, mọi nhà mọi ngành
cùng phải “thảng thốt”, cùng nhìn thẳng vào hiện thực tha hóa của nhân cách đang
tồn tại như một hiệu ứng tiêu cực của cơ chế thị trường, có vô số kẻ học thức cao
siêu hơn gã ve chai, nhưng triết lí sống thì cũng quái gở chẳng kém gì: “Tham
nhũng mà đổ bể thì mới đắc tội”, hay “đốn mạt mà bị mọi người phát hiện ra thì
mới nhục”…Hoặc truyện “Cái áo tai hại” của Nguyễn Trường Kỳ cũng vậy. Cái
áo tai hại vì nhiều lẽ: vì trời rét, vì tiền hết, vì gạo cạn, vì chẳng có gì để cho, vì đã
lỡ cho…., tội nghiệp cho môt người đa cảm, cả nghĩ cho vị tiến sĩ nghèo!
25