HÌNH THỨC CHƠI MÀ HỌC, HỌC MÀ CHƠI
TRONG THƠ THIẾU NHI VIỆT NAM HIỆN ĐẠI
(Qua cái nhìn đối sánh với bộ phận đồng dao gắn với trò chơi)
Trần Thị Minh
1

Tóm tắt: Là một bộ phận quan trọng của văn học thiếu nhi, thơ cho tuổi thơ ngày càng phát
triển và ghi dấu nhiều thành tựu. Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy thơ thiếu nhi Việt Nam
mấy thập kỉ qua có sự thâm nhập của rất nhiều yếu tố, trong đó có sự ảnh hưởng rõ nét của
đồng dao. Đặc biệt, sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa giáo dục với giải trí, vui chơi dưới dạng
chơi mà học, học mà chơi kế thừa từ bộ phận đồng dao gắn với trò chơi là một mô hình xuất
hiện phổ biến trong thơ thiếu nhi hiện đại.

1. MỞ ĐẦU
Được coi là thể loại biểu tượng cho “tuổi thơ còn sót lại của loài người”, thơ thiếu nhi
Việt Nam ngày càng khẳng định được vị trí của mình trong lịch sử phát triển văn học và trở
thành một trong những sản phẩm tinh thần được các em yêu thích nhất. Dường như thơ ca và
trẻ thơ có mối quan hệ mật thiết bởi tính chất hồn nhiên, chân thực, trong sáng mà cả hai bên
đều có. Sớm cho trẻ tiếp xúc với thơ ca là cách để cung cấp nguồn “dinh dưỡng” tâm hồn cho
trẻ về nhiều mặt. Với ý nghĩa như vậy, nhiều nhà thơ đã vận dụng sáng tạo thể loại này như
một phương tiện hữu hiệu nhằm góp phần mở rộng nhận thức, giáo dục trí tuệ cho trẻ em.
Tuy nhiên, với đối tượng tiếp nhận đặc thù là trẻ em nên người lớn không thể lấy mĩ cảm của
mình làm thước đo cho chúng. Điều này cũng thắt buộc người viết phải tìm được hình thức
thể hiện sao cho hấp dẫn, vui tươi để tác phẩm văn học hiện ra không phải như người thầy
thuyết giáo mà như người đồng hành với bạn đọc nhỏ tuổi. Qua khảo sát thực tiễn, chúng tôi
nhận thấy, sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa giáo dục với giải trí, vui chơi dưới dạng chơi mà
học, học mà chơi là một kiểu mô hình xuất hiện phổ biến trong thơ thiếu nhi hiện đại.
2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
Thực tế đã chứng minh rằng, vui chơi là nhu cầu không thể thiếu đối với tuổi thơ. Qua
vui chơi, các em có thể học và phát hiện được nhiều điều mới lạ. Vui chơi lành mạnh không
những giúp các em nâng cao sức khỏe, có đôi mắt tinh tường, đôi tay đôi chân khéo léo,

tháng ba đặc trưng của đồng bằng Bắc Bộ. Kết cấu vòng tròn gợi cảm giác mọi vật trong thế
giới này không có gì là tuyệt đối mà tất cả đều có quan hệ chặt chẽ với nhau, cùng tồn tại và
phát triển, nối kết nhau trong nụ cười ngộ nghĩnh của bé thơ.
Trong âm điệu vui tai Rềnh rềnh ràng ràng của đồng dao thuở nào, Nguyễn Thị Thủy lại
mở ra trước mắt các em sự đa dạng, hấp dẫn của biết bao loại quả:
Rềnh rềnh ràng ràng
Đi chợ mua hàng
Tìm các loại quả
Quả dứa, quả xoài
Quả mai, quả mận
Ăn thì chua chua
Ngọt mát cũng vừa
Là quả đu đủ
Vỏ xanh ruột đỏ
Là quả dưa hấu
Đem mang xào nấu
Là trái su su
Rau ghém canh chua
Là quả dưa chuột
Nhiều mắt lắm hạt
Là quả na xanh…
(Đồng dao về quả)
Ẩn trong trò chơi mua bán hàng quen thuộc, Đồng dao về quả giúp các em nhận biết
được rất nhiều loại quả cùng với đặc điểm phổ biến dễ nhận dạng của chúng. Thật thú vị khi
nhà thơ cho các em thấy cùng là quả nhưng thứ thì ngọt, thứ lại chua, có quả đem xào nấu
nhưng trái lại để làm rau ghém canh chua… Bằng thể thơ bốn chữ giống thể vãn tư của đồng
dao cùng lối điệp cấu trúc tạo độ kết dính giữa các dòng, những tri thức khoa học đơn giản đã
được truyền đạt một cách dễ hiểu, có hiệu quả nhất đến trẻ.
Không chỉ các loại quả, các loại củ cũng đi vào nhận thức của trẻ thật tự nhiên:
Ngồi chơi trên đất

Con số sáu
Bảy dưa hấu
Tám ô tô
Bé tập tô
Tập viết số
Có ai đố
Chín quả xoài
Đếm không sai
Mười con vịt
Thật là thích
Mười số thôi
Mà đồ chơi
Nhiều vô kể…
(Bé học Toán - Thu Huyền)
Những con số một, hai, ba, bốn… dường như không còn vô tri vô giác nữa mà xúm xít
đùa vui trong nhịp điệu rộn ràng của thể vãn ba. Những món đồ gắn bó với trò chơi con trẻ
bỗng chốc gắn kết lại thành bài học quan sát, đếm số thật vui và bổ ích. Những bài thơ như
thế này gợi lại không khí vui tươi của trò chuyền thẻ ngày xưa. Qua lời của bài đồng dao
Chuyền thẻ, các em vừa được chơi vừa được học, vừa tập đếm, thực hiện các phép tính cộng,
trừ, nhân, chia một cách sinh động. Ngay từ khi vào cuộc đếm từ một đến mười, các em
không đếm một cách khô khan mà đếm một cách hình tượng:
Cái mốt
Cái mai
Con trai
Con hến
Con nhện
Chăng tơ
Quả mơ
Quả mít
Chuột chít

tìm mọi lí do để thoái thác công việc, thực chẳng đáng yêu chút nào. Âm điệu vui nhộn xuyên
suốt toàn bài mang lại cảm giác thư thái cho trẻ, đồng thời nhắc nhở các em suy ngẫm để
tránh được tính lười nhác đáng chê ấy.
Trẻ thơ luôn có nhu cầu khám phá thực tế và lí giải hiện thực đang diễn ra ở xung quanh.
Nhưng khác với người lớn, cái các em thực sự cần là thứ tri thức được đúc rút từ linh hồn
sống động của hiện thực chứ không phải những tri thức khô khan, giáo điều. Nắm bắt được
tâm lí ấy, nhiều nhà thơ đã tìm cách nâng nội dung giáo dục trên đôi cánh của hình thức chơi
mang tầm trí tuệ. Chẳng hạn, bài học chữ Y của Đặng Hấn được gửi gắm trong hình ảnh cây
cầu quen thuộc của quê hương:
Cầu nào cũng chữ I
Nhưng chỉ là I ngắn
Cầu quê em lạ lắm
Giống hệt chữ Y dài
Xoáy nước tung bọt cười
Xuồng ghe trôi như hội
Người xe không lạc lối
Vồi vội ngã ba cầu
Ôi! Người đi trên chữ
Chữ nâng người lên cao
(Cầu chữ Y)
Từ những buổi dạo chơi ngắm cảnh, em bé trong bài thơ bỗng phát hiện ra rằng cầu chữ
Y là nét độc đáo của riêng quê em. Hai chữ cái Y, I vốn chỉ là những kí tự trong sách vở, giờ
đây hiển hiện trong tầm mắt em với bao ý nghĩa sâu xa: Chữ đâu còn là những quy ước chính
tả đơn giản, bắt người ta viết sao cho đúng mà còn có ý nghĩa như một cây cầu tri thức nâng
cao tầm vóc của con người. Thế mới hiểu, trẻ thơ tuy bé bỏng nhưng tâm hồn chúng cũng là
bể rộng mênh mông. Có thể từ một trò chơi, một cái nhìn cũng lóe sáng lên một bài học đầy ý
tưởng.
Với Chẳng phải chuyện đùa, Quang Huy lại giúp các em rèn luyện tư duy từ những phản
đề:
Cái chai không đầu

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Trần Gia Linh (tuyển chọn và giới thiệu), Kho tàng đồng dao Việt Nam, Nxb Giáo dục,
H., 2007.
2. Lê Phương Liên, Viết cho thiếu nhi là viết cho tương lai, Báo Văn nghệ, số 40, 2009.
3. Nhiều tác giả, Kinh nghiệm viết cho các em, Nxb Văn học, H., 1960.
THE TENDENCY OF STUDYING WHILE HAVING FUN IN VIETNAMESE
CONTEMPORARY CHILDREN POEMS
(In comparison with children folk songs assocated with children games)
Tran Thi Minh
Abstract
Poem for children is an essential part in Vietnamese children literary works and has
achieved numerous successes. Through researches, we found that through decades
Vietnamese children has contained some folk songs elements. To be specific, there is a strong
association between education and enjoying entertainment. It is inherited from children folk
songs related to children games and becomes common in Vietnamese contemporary children
poems.