1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài:
Nước ta đang trong quá trình hội nhập và tiến hành, công nghiêp
hóa – hiện đại hóa đất nước
. Q
uá trình này luôn phải bắt nguồn từ quá khứ
lịch sử để từ đó có những quyết sách phù hợp với tâm lí, tính cách dân tộc.
Lịch sử đóng vai trò sứ mệnh cao cả là nền tảng, là bệ đỡ cho dân tộc ấy phát
triển. Và một bài học đặt ra là phải có định hướng như thế nào để giáo dục thế
hệ trẻ về truyền thống dân tộc, về quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước.
Vì thế tiểu thuyết lịch sử đã góp thêm một tiếng nói mới mẻ góp phần giáo
dục làm cho mọi người hiểu biết, am hiểu sâu sắc hơn về lịch sử Việt Nam.
Đúng như Hồ Chủ tịch đã nói:
“Dân ta phải biết sử ta
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”
Lặng lẽ và cần cù lao động sáng tạo, năm 1993, bộ tiểu thuyết lịch sử
gồm 4 tập: "Bão táp cung đình", "Huyền Trân công chúa", "Thăng Long nổi
giận" và "Vương triều sụp đổ" được xuất bản lần đầu tiên. Mỗi cuốn sách nói
về những nhân vật có vị thế của đời nhà Trần, có ảnh hưởng lớn đến lịch sử
dân tộc. Bộ tiểu thuyết đã được trao giải "Bùi Xuân Phái - vì tình yêu Hà Nội"
(2008). Đây là giải không phải thật sự tầm cỡ, nhưng những khao khát tìm
hiểu, lý giải lịch sử và ý tưởng - muốn "văn học hoá lịch sử", bộ tiểu thuyết đã
làm nên tên tuổi của nhà văn Hoàng Quốc Hải. Sau này ông viết thêm hai tập:
"Đuổi quân Mông - Thát" (chống giặc Nguyên - Mông lần I) và "Huyết chiến
Bạch Đằng" (chống giặc Nguyên - Mông lần thứ III). Do đó, "Bão táp triều
Trần" gồm 6 tập. Hoàng Quốc Hải là một nhà văn "chín muộn". Dịp kỉ niệm
nghìn năm Thăng Long - Hà Nội, ông đã góp mặt với cái tuổi 73 (tuổi ta).
Cách đây 20 năm, ở tuổi ngoài "ngũ thập nhi tri thiên mệnh", ông cặm cụi mở

nhìn lại những bước đi, lắng nghe những tiếng nói. 3
Chọn đề tài: “Nhân vật trong bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần” của
Hoàng Quốc Hải, chúng tôi muốn có cái nhìn rõ hơn về nhân vật lịch sử và
nghệ thuật xây dựng nhân vật của ông. Nhằm mục đích góp tiếng nói cá nhân
của mình trong việc đánh giá tác giả, tác phẩm trong văn học, đặc biệt là dịp
để bản thân người viết luận văn cũng củng cố được nhiều kiến thức quý báu
về lịch sử dân tộc và kiến thức chung về lí luận nhân vật trong nghiên cứu và
giảng dạy.
Trong nền văn học nước nhà đương đại, tiểu thuyết lịch sử ngày càng
đóng vai trò vị trí quan trọng, và có ảnh hưởng sâu rộng tới đời sống xã hội.
Đặc biệt tiểu thuyết lịch sử không chỉ có sứ mệnh văn học mà còn nhằm mục
đích giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử của dân tộc. Nhưng để làm nên thành công
của tác phẩm phần lớn là nhà văn đã xây dựng thành công được những hình
tượng nhân vật lịch sử. Tuy nhiên cho tới nay chưa có công trình nào nghiên
cứu đề cập một cách toàn diện nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật trong
tiểu thuyết lịch sử Việt Nam. Những hình tượng của tiểu thuyết lịch sử là
những biểu tượng của một thời kì vừa vàng son anh hùng, cũng có khi là đau
thương của dân tộc. Vì vậy, nghiên cứu đề tài này có ý nghĩa lớn lao trong
thời kì đổi mới và hội nhập của nước nhà.
Hiện nay ở chương trình phổ thông có những đoạn tác phẩm trích học
của Ngô Sĩ Liên, Lê Văn Hưu… có những nhân vật lịch sử, để hiểu sâu và rõ
hơn những đoạn trích này không gì khác là phải tìm hiểu hình tượng nhân vật.
Do đó đề tài góp phần vào công việc giảng dạy văn học trung đại ở phổ thông.
Đề tài nếu được thực hiện thành công sẽ góp phần đưa văn học sử tới
công chúng, đặc biệt là các hình tượng nhân vật lịch sử còn bí ẩn với nhiều
người các cuộc tranh luận và tốn khá nhiều bút mực của các nhà nghiên cứu.
Từ đó chúng tôi hy vọng góp phần nhỏ giúp nhà văn, người cầm bút giải đáp

Trần Thủ Độ thiết kế cuộc hôn nhân giữa Lý Chiêu Hoàng và Trần Cảnh mà 5
đến bây giờ công và tội của Thái sư Trần Thủ Độ vẫn còn gây nhiều tranh cãi.
Nhưng nhân vật này lại là khởi nguồn để nhà văn Hoàng Quốc Hải viết nên
Bão táp triều Trần với hi vọng làm thay đổi quan niệm có khi thiên kiến của
các sử gia khi đánh giá nhìn nhận các nhân vật lịch sử…Gần 3000 trang sách
đã đưa đến cho độc giả một cái nhìn bao quát và sâu sắc về một triều đại huy
hoàng bậc nhất trong lịch sử dân tộc với các bậc văn võ, bá quan phong kiến.
Những người đã cùng vua tôi nhà Trần trên dưới một lòng kiên cường bảo vệ
Đại Việt trong cơn nguy biến. Và cũng chính có cái nhìn khách quan và công
tâm với lịch sử đã giải mã để phát lộ và làm sáng rõ hơn những nhân vật trong
chính sử. Đó là nàng công chúa An Tư đã dùng mĩ nhân kế khiến cho Thoát
Hoan vì say mê nàng mà chậm trễ trong việc tấn công vào Thăng Long cứu
vua tôi nhà Trần lúc lâm nguy. Hay nàng Huyền Trân công chúa đổi một tấm
thân làm hoàng hậu Chămpa để đem về cho Đại Việt một mảnh đất rộng lớn
như Ô Châu, Ô Lý và giữ được tình hòa hiếu của Đại Việt và Chămpa. Dựng
lại lịch sử một triều đại bằng văn chương. Bão táp triều Trần không chỉ đem
đến cho người đọc một nguồn tư liệu vô cùng phong phú về lịch sử, quân sự,
văn hóa, kinh tế,

chính trị mà hướng người đọc có một thái độ sống đúng với
giá trị mà tiền nhân để lại trong đó lợi ích dân tộc là tối thượng”.
Vấn đề tiểu thuyết lịch sử được Hoàng Quốc Hải tâm sự trên nhiều báo,
thông tin đại chúng, những nghiên cứu về Bão táp triều Trần thì hầu như
chưa có ai. Do vậy chúng tôi xin giới thiệu bài viết:
Khi trả lời phóng viên chuyên mục Mỗi ngày một cuốn sách về nhân
vật Trần Thủ Độ, nhà văn tâm sự: “Tôi đánh giá cái cao nhất của Trần Thủ
Độ, cùng với mưu lực và cả thủ đoạn nữa là đã thôn tính được cả hai thế lực

lịch sử in trên Văn nghệ quân đội 735, H, 10, 2011
Nhà văn Phùng Văn Khai đã có buổi trò chuyện và đưa ra những nhận
xét trao đổi và đánh giá về Hoàng Quốc Hải và bộ Bão táp triều Trần: “ Thấy 7
rất rõ một điều rằng, trong toàn bộ bộ sách, nhà văn luôn luôn là một vị tổng
chỉ huy các nhân vật của mình, lại là các nhân vật lịch sử, hẳn nhiên vị tổng
chỉ huy phải rất cao tay. Điều binh khiển tướng thế nào, cân nhắc thái độ ra
sao của vua, của quan, của tướng, của triều thần, kẻ sĩ, và cả của dân là một
bài toán cực khó. Ở đây, tác giả đã lựa chọn sự thật, nói thẳng, nói thật nhất
lịch sử. Nhưng là sự nói thẳng nói thật từ tâm thế nhà văn, tâm thế một người
yêu dân, yêu nước. Chính từ quan điểm ấy dẫn đến giọng văn trong sáng, giản
dị và mới mẻ của toàn bộ bộ sách”. Tác giả viết tiếp: “Thấy rất rõ trong bộ
sách là tác giả đặt nước lên trên vua, dân cũng ở trên vua, sĩ tốt trên tướng
lĩnh, văn hoá ở trên chính trị, giường mối đoàn kết ở trên bè cánh thị phi,
nhân phẩm ở trên tính cách, lợi ích dân tộc là tối thượng, trọng tình không mù
quáng, ái quốc không tư vị, nhẫn nhục không hèn kém, cao thượng không
hống hách… Ở đấy vấn đề con người được đặt lên hàng đầu. Ở đấy học đạo
làm người trước học đạo làm vua, làm tướng. Ở đấy những bô lão được
kính trọng, trẻ nhi đồng được nâng niu. Ở đấy tướng cởi trần tập võ với
quân, người thương yêu ngựa, trâu, voi, chó. Đến như loài chim câu còn
biết đưa thư đánh giặc, đầm lầy năn lác vây giặc, đỉa muỗi cũng biết nhằm
chỗ sơ hở của giặc mà đánh. Dựng lên một xã hội sinh động như vậy dưới
diện mạo lịch sử có sẵn, phải là một nhà văn có tài và có đức. Xưa nay các
tác giả có tài viết về lịch sử không ít nhưng nếu chỉ khoe tài, khoe câu chữ,
khoe kiến thức tất sẽ dẫn đến ham ngọn mà bỏ gốc, thích sặc sỡ tô vẽ mà
quên người thực việc thực”.
Về tính cách nhân vật Trần Thủ Độ, tác giả nhận định:
“Nhà văn Hoàng Quốc Hải đã dành nhiều tâm huyết cho tập sách cuối

Trần có lẽ chúng tôi là những người đầu tiên tiếp cận.
9
3. Phạm vi nghiên cứu
Giới hạn trong bộ tiểu thuyết lịch sử Bão táp triều Trần của Hoàng
Quốc Hải.
4. Phương pháp nghiên cứu:
4.1 Phương pháp thống kê phân loại.
4.2 Phương pháp tiếp cận hệ thống.
4.3. Phương pháp nghiên cứu liên ngành.
5. Đóng góp của luận văn:
Chúng tôi hệ thống hóa, phân loại nhân vật, phân tích cụ thể nghệ thuật
xây dựng nhân vật của tiểu thuyết lịch sử đã được thừa nhận đánh giá cao,
phát hiện bổ sung một số khía cạnh để có cái nhìn đầy đủ trọn vẹn về nghệ
thuật xây dựng hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử. Luận văn làm rõ
một số phương diện đặc điểm nội dung của nhân vật, đặt trưng nghệ thuật xây
dựng nhân vật từ nguyên mẫu đến hư cấu, tưởng tượng trong bộ tiểu thuyết
lịch sử Bão táp triều Trần. Từ những dẫn chứng và phân tích cụ thể, luận văn
sẽ góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý thuyết về nhân vật.
Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ là tài liệu tham khảo cho người
nghiên cứu, giảng dạy và quan tâm đến thể loại tiểu thuyết lịch sử.
6. Cấu trúc của luận văn:
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tham khảo và danh mục tiểu
thuyết lịch sử, luận văn gồm ba chương:
Chương 1: Tiểu thuyết lịch sử và nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử.
Chương 2: Các kiểu nhân vật trong bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần.
Chương 3: Nhân vật qua không gian – thời gian nghệ thuật.


một thời kỳ lịch sử đặc biệt. Cuộc đời và thế giới nghệ thuật không phải là
một, để thu hút được sự quan tâm của độc giả, người nghệ sĩ đã sử dụng khả 11
năng hư cấu phong phú khi sáng tạo tác phẩm, khiến nhân vật trở nên sinh
động. Lấy đề tài và cảm hứng từ quá khứ nhưng nhà văn không hề thoát ly
khỏi đời sống thực tại. Thông qua hình tượng người anh hùng lịch sử trong
tác phẩm, người viết thể hiện một quan niệm nhân sinh sâu sắc. Biêlinxki đã
chỉ ra cái đích cuối cùng mà tiểu thuyết lịch sử hướng tới là phản ánh được
những vấn đề quan trọng của cuộc sống com người hiện tại: Chúng ta hỏi và
chúng ta chất vấn những cái đã qua để chúng ta giải thích cho cái hiện tại và
chỉ ra tương lai của chúng ta.
Cho đến nay có cả một hệ thống quan niệm về tiểu thuyết lịch sử. Sự
phong phú đó xuất phát từ chính đặc trưng của thể loại, cho dù bị chi phối bởi
đề tài lịch sử nhưng nhà văn vẫn chú ý tới đặc trưng của thể loại tiểu thuyết.
Nhờ cái nhìn dân chủ và bình đẳng của mình, tiểu thuyết giúp nhân vật vượt
khỏi mọi ràng buộc, quy phạm, mọi ước lệ, khô cứng của lịch sử. Nhà văn là
người tự do bày tỏ quan điểm của bản thân, đề xuất chuẩn mực giá trị mới
trong tác phẩm. Do đặc trưng “năng động” của thể loại nên cách hiểu về tiểu
thuyết lịch sử vì thế cũng phong phú, mềm dẻo.
G. Lukacs nhà tiểu thuyết lịch sử Hunggari khẳng định “tiểu thuyết lịch
sử về nguyên tắc không khác gì tiểu thuyết thông thường nhưng phải thể hiện
sự vĩ đại của con người trong lịch sử với những khả năng của tiểu thuyết nói
chung” [36, tr 136].
Hella S. Haasse – cây bút tiểu thuyết nổi tiếng Hà Lan thế kỷ XX nhấn
mạnh nội dung suy tư, nhận thức cá nhân trong tiểu thuyết lịch sử: “những
cuốn tiểu thuyết của tôi có thể là tiểu thuyết lịch sử ( bởi vì nó dựa trên những
sự kiện và biến cố lịch sử hoặc có liên quan đến những con người có thật)…
Trong văn học, đề tài lịch sử là một phương tiện chứ không phải là một cứu

sát tư liệu lịch sử. Đối với người Việt Nam, lịch sử là điều xác quyết, mặc 13
nhiên thừa nhận và nhiều người biết tới. Nếu nghĩ khác đi về lịch sử, “xem
lại” lịch sử là hành động “gây hấn” với niềm tin cộng đồng. Vì vậy, tiểu
thuyết lịch sử có những yêu cầu riêng khi sáng tạo và nhà văn đứng trước
những thử thách không nhỏ. Người cầm bút vừa phải sắm vai nhà lịch sử, vừa
phải làm tốt công việc của một nhà tiểu thuyết để biến những nhân vật lịch sử
vốn tồn tại như những “mẫu vật hóa thạch” trở nên chân thực, thân gần với
cuộc sống thường ngày. Bằng việc “tựa vào” lịch sử như một nguyên cớ sáng
tạo, tiểu thuyết lịch sử là thể loại văn học nên ưu tiên tính chất hư cấu cốt
truyện, nhưng cần tạo cho được cái vẻ giống như thật bởi kết cấu. Bảo đảm
cho người đọc tin mọi sự việc đều có thể xảy ra như thế trong quá khứ, đồng
thời giúp chúng ta hiểu sâu hơn về quá khứ, hiểu hơn những nguyên nhân,
hậu quả của những điều đã xảy ra trong lịch sử. Sự thật của tiểu thuyết lịch sử
thống nhất với sự thật lịch sử cuộc đời, nhưng hai thế giới đó không phải là
một. Việc đồng nhất hai loại sự thật này, dù chỉ là vô tình cũng làm phương
hại đến sự lung linh, đa nghĩa của nghệ thuật. Một người đọc thực sự sẽ
không nhầm lẫn tác phẩm viết về lịch sử với công trình khoa học lịch sử. Với
ý nghĩa đó, tiểu thuyết lịch sử trở thành mũi khoan thăm dò cuộc sống, khám
phá lớp trầm tích phong phú của quá khứ vẫn ẩn náu.
Tiểu thuyết lịch sử là thể loại viết về các sự kiện trong quá khứ, nhưng
quá khứ xa hay gần, xa bao lâu thì chấp nhận được? Trong lúc chưa tìm ra
được sự thống nhất ý kiến về độ lùi thời gian trong tiểu thuyết lịch sử, chúng
tôi đề xuất ý kiến cá nhân. Chúng tôi cho rằng: lịch sử là toàn bộ những gì đã
qua, đã thuộc về quá khứ, được phủ lên bởi lớp thời gian dài mà về đời sống,
văn hóa đã khác con người hiện tại. Từ quan niệm này chúng tôi xác định: chỉ
những tác phẩm viết về nhân vật và sự kiện lịch sử có ý nghĩa quan trọng đối
với cộng đồng, dân tộc, đóng góp vào việc làm phát triển đất nước, thì được

kiện lịch sử. Nhà văn lại đặt nhân vật lịch sử trong vô vàn các mối quan hệ
của đời sống. Sử gia kể lại lịch sử một cách khách quan, nhưng nhà tiểu
thuyết lịch sử lại làm “sống lại” lịch sử bằng cái nhìn mang đậm tính chủ
quan. Họ có quyền thực hóa cái hư, hư hóa cái thực để khơi gợi trí tưởng 15
tượng của người đọc. Tiểu thuyết là thể loại khuyến khích khả năng sáng tạo,
người viết tự do lựa chọn nhân vật, chi tiết lịch sử. Nhưng khi chọn lịch sử
làm chất liệu cho sáng tác là lúc nhà văn đứng trước sự ràng buộc của đề tài.
Việc chọn lựa một sự kiện một nhân vật hay một thời đại lịch sử để phản ánh
trong tác phẩm đòi hỏi nhà văn phải có vốn kiến thức và phông nền văn hóa
nhất định, lịch sử, ngôn ngữ. Từ đó nhà văn mới có thể miêu tả chân thực lịch
sử, đồng thời làm sinh động lịch sử.
1.2. Về nhân vật tiểu thuyết lịch sử
Giới hạn tư liệu lịch sử của nhân vật là những đặc điểm của con người
lịch sử được nhà văn sử dụng để xây dựng hình tượng nhân vật trong tác
phẩm của mình: hình thức bề ngoài, đặc điểm tính cách, chức vụ, thói quen
ứng xử, thời gian, không gian… Dấu ấn lịch sử được đánh giá qua hình tượng
nghệ thuật tôn trọng sự chính xác nguyên mẫu đến đâu. Nguyên mẫu thường
là “nhân vật có thực mà tác giả lấy làm hình mẫu ban đầu để xây dựng nhân
vật văn học của mình” [21, tr 1099]. Theo định nghĩa, nguyên mẫu lịch sử
được hiểu là con người có tên tuổi thật ngoài đời, là người có bản lĩnh, trí tuệ,
khát vọng và chiến công to lớn được lưu danh trong chính sử. Với đời sống
tinh thần của dân tộc, họ hiện diện như những tượng đài bất tử, chất chứa tầm
vóc và ước ao của tập thể cộng đồng. Họ có thể là những anh hùng kiệt hiệt,
mưu lược như Trần Thủ Độ, Trần Hưng Đạo (Bão táp cung đình, Thăng Long
nổi giận – Hoàng Quốc Hải), Nguyễn Huệ (Sông Côn mùa lũ – Nguyễn Mộng
Giác), Nguyễn Trãi (Vằng vặc Sao Khuê – Hoàng Công Khanh), cũng có khi
trở thành “nghi án” trong lòng người và của triều đình như Hồ Quý Lý (Hồ

nhưng sự thất bại không mang tính bi lụy. Nội dung các cuốn tiểu thuyết này
thường quá chú tâm vào việc tái hiện lại sự kiện lịch sử, luôn nhìn nhận con
người ở khía cạnh địa vị xã hội, con người của cộng đồng nên tác phẩm còn
nhạt chất tiểu thuyết. 17
Tiểu thuyết lịch sử cũng giống tiểu thuyết thông thường ở tính chất
hư cấu, in đậm dấu ấn chủ quan của người viết. Tiểu thuyết là thể loại
mang đặc điểm tự do, không chấp nhận sự chế định chặt chẽ, Vấn đề “trung
thành với sự thật lịch sử là chuyện thứ yếu trong giá trị của tiểu thuyết”, tác
giả tiểu thuyết “không phải là nhà sử học…anh ta là người thám hiểm cuộc
sống” [25 tr 49, 51]. Thể loại này có khả năng thể hiện bối cảnh thời đại rộng
lớn, quá trình sống với nhiều trạng thái phong phú, phức tạp. Nhiều nghệ sĩ
coi viết tiểu thuyết tựa như tham gia một trò chơi, người chơi có quyền đưa ra
những giả thuyết đầy sức tưởng tượng hoặc bắt chước hiện thực. Tiểu thuyết
mang khả năng khám phá đặc biệt, nhà văn có thể thêm thắt nhiều chi tiết
về ngoại hình cũng như nội tâm cho nhân vật để biến những sự kiện và tên
tuổi trở nên tươi mới như con người thực. Tìm hiểu tiểu thuyết lịch sử của
Hoàng Quốc Hải chúng tôi nhận thấy nhân vật được xây dựng theo hai
khuynh hướng chính: khuynh hứng xây dựng nhân vật in đậm dấu ấn
nguyên mẫu lịch sử và khuynh hướng xây dựng nhân vật in đậm dấu ấn của
tiểu thuyết. Ở khuynh hướng ưu tiên phát huy tính chất hư cấu của tiểu
thuyết so với yếu tố lịch sử, nhà văn thường đi sâu khai thác khía cạnh con
người tâm lí, các mặt khác nhau trong tính cách, con người đầy đặn cả
ngoại hình, hành động lẫn nội tâm.
Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam trong thời kì mở rộng giao lưu văn hóa
như hiện nay có xu hướng thiên về “tái tạo” và “sáng tạo” lại lịch sử trên tinh
thần và cảm hứng mới. Với cuộc sống hiện đại hôm nay, tầng lớp độc giả có
tri thức muốn tìm vẻ đẹp thực sự của nghệ thuật ngày càng đông đảo. Trong

trong đó cái nhìn nhân sinh có ý nghĩa thời sự. 19
CHƯƠNG 2
CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG BỘ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ
BÃO TÁP TRIỀU TRẦN CỦA HOÀNG QUỐC HẢI

2.1. Đặc điểm chung của nhân vật trong bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần
Đối với tiểu thuyết nói chung và tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc
Hải nói riêng, nhân vật là yếu tố quan trọng, là bệ đỡ cho tác phẩm. Nhận
thức được điều đó Hoàng Quốc Hải đã xây dựng hệ thống nhân vật lịch sử kết
hợp hư cấu và tiểu thuyết hóa nhân vật của mình tạo nên hệ thống nhân vật đa
dạng, phong phú với đủ tính cách muôn mặt của đời sống. Qua nhân vật nhà
văn gửi gắm ý tưởng suy nghĩ của mình về người đời và đời người. Dưới ngòi
bút miêu tả của nhà văn, nhân vật hiện lên với đời sống riêng, định mệnh
riêng, in đậm dấu ấn sáng tạo của Hoàng Quốc Hải. Bằng trí tưởng tượng,
nhân vật xuất hiện trong tác phẩm của ông thật sinh động và chuyển tải thông
điệp thẩm mĩ của nhà văn. Cũng có khi nhà văn sáng tạo nhân vật hư cấu
nhân vật của mình chân thật như hiện diện ngoài cuộc đời thực như một hình
ảnh lí tưởng. Nhân vật ấy dù sâu sắc, có sức ám ảnh lớn đến đâu đi nữa thì nó
vẫn là sản phẩm chủ quan của nhà văn, không nên phán xét và đồng nhất với
con người lịch sử.
Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải không mang
đặc điểm con người hành động của sử thi và kịch. Nhà văn đã dùng kinh
nghiệm cá nhân để nhìn nhận lí giải nhân vật từ nhiều phía. Thái độ của nhà
văn lúc thì thành kính, ngưỡng vọng có khi mỉa mai cười cợt… sự nhìn nhận,

của mình. Con người lịch sử đi vào trang văn của cuộc sống hiện đại thông
qua sự miêu tả con người nghệ sĩ, họ trở thành nhân vật văn học – lịch sử với
số phận điển hình, sống động.
21
2.2. Kiểu nhân vật hành động.
Hoàng Quốc Hải đứng trên lập trường muốn trung thành với lịch sử đã
đưa vào tác phẩm của mình cái nhìn của nhà sử học. Nội dung phản ánh của
tiểu thuyết là những điều được chép trong sách sử, trong chính sử, vốn tồn tại
bên trong cộng đồng xưa nay. Rất nhiều nhân vật của ông được xây dựng trên
tinh thần tôn trọng sự thật lịch sử. Miêu tả kiểu nhân vật in đậm dấu ấn lịch sử
được xác định bằng việc sử dụng nguyên mẫu lịch sử trong bộ Bão táp triều
Trần của Hoàng Quốc Hải. Việc sử dụng nguyên mẫu tạo cho tác phẩm một
nội dung giống như thật, khiến cho người đọc tưởng như mình đang được
đồng hành cùng thời với con người lịch sử. Tuy nhiên sử dụng nguyên mẫu
không chỉ để người đọc tìm xem nhân vật chân thực đến đâu, bởi nhà văn
không chỉ làm công việc sao chép, mà họ còn sáng tạo thực sự nghiêm túc. Sử
dụng nguyên mẫu trong tác phẩm cũng không phải là việc nhà văn muốn thể
hiện vốn sống của bản thân mình, mà là một sự tìm tòi về tư tưởng, thể hiện
nghệ thuật xử lí chất liệu, cải tạo nguyên mẫu thành tác phẩm nghệ thuật. Nhà
văn Hoàng Quốc Hải trong Bão táp triều Trần vừa tái hiện một vương triều
vàng son vừa gửi gắm những điều ấp ủ về cuộc đời và thời đại của nhà văn
trong cuộc sống hiện đại. Tiêu biểu trong Bão táp triều Trần là Bão táp cung
đình và Vương triều sụp đổ.
Những con người mang khát vọng đánh đuổi giặc xâm lăng, khát vọng
độc lập, khát vọng canh tân đất nước…được hiện diện lần lượt trong Bão táp
triều Trần. Đây là những con người đầy bản lĩnh, tài trí hơn đời. Tính cách
của họ ảnh hưởng và làm thay đổi lịch sử, đóng vai trò là người dấn thân, mở

Nhiều khi để thực hiện những mục tiêu, những con người này thực hiện
cả những thủ đoạn và mưu mô, phải tàn nhẫn với chính người thân. Trần Thủ
Độ đã sử dụng Trần Thị Dung, người đàn bà yêu thương của mình để thực 23
hiện mưu đồ chính trị của mình. Ông đã diễn khéo léo vở kịch nhường ngôi
của đôi vợ chồng trẻ Lý Chiêu Hoàng với Trần Cảnh để chính thức đưa nhà
Trần lên chính trường điều hành xã tắc. Và đã diệt phải diệt đến cùng, Trần
Thủ Độ đã diệt hết mầm họa là ông vua già Huệ Tôn bằng cách đưa ra chùa
Chân Giáo với vỏ tu hành rồi bức tử chết. Đó là cách làm quyết liệt tàn nhẫn,
gạt bỏ tất cả cái gì cản trở trên con đường của vương triều nhà ông. Trần Thủ
Độ đã có những bước đi quan trọng mà lời khen rất nhiều, lời chê cũng không
ít. Đó là việc cho Trần Cảnh ngành thứ lên làm vua mà không cho Trần Liễu
ngành trưởng lên ngôi. Rồi việc yêu cầu người trong họ lấy nhau nhằm bảo vệ
dòng tộc và ngai vàng. Hoàng Quốc Hải đã dụng công miêu tả Thủ Độ là một
bậc khai quốc công thần, là người làm thay đổi cả lịch sử.
Để miêu tả những nhân vật hoàng tộc, Hoàng Quốc Hải dựa trên các
chi tiết của nguyên mẫu như ngoại hình, hành động, các mối quan hệ của con
người lịch sử…
Hoàng Quốc Hải nhắc đến khá đầy đủ các văn võ bá quan của triều đại
nhà Trần trong Vương triều sụp đổ. Tác phẩm viết về một giai đoạn suy thoái
suốt 60 năm trị vì của những ông vua cuối nhà Trần (1341 - 1400). Nhà Trần
đã trải qua tám lần thay ngôi đổi vị, chưa tính đến các trường hợp Nghệ
Hoàng nắm quyền trong lúc ngôi vua trống. Quãng thời gian 175 năm nắm
quyền “chăn dân”, đây là thời kì đen tối nhất của nhà Trần, không chỉ có ông
vua hiền lành đến nhu nhược như Nghệ Tông, ông vua yếu đuối đến mức ngu
khờ như Thuận Tông; ông vua miệng búng hơi sữa đã phải ngồi lên trên ngôi
báu; còn cả những hôn quân đắm chìm trong dâm loạn, giết chóc dân lành
chưa từng có trong tiền lệ nhà Trần. Tác giả Hoàng Quốc Hải đã rất tôn trọng

Trong Huyền Trân công chúa nhà văn chỉ dựa vào vài dòng ngắn ngủi
ghi lại trong Đại Việt sử ký toàn thư sau đó sáng tạo cho nhân vật nhiều chi
tiết mới về tính cách và đời sống tình cảm. Huyền Trân là nhân vật hiện diện 25
trong tư cách là trang nữ kiệt về văn hóa, đạo đức. Hoàng Quốc Hải đã trao
cho nhân vật một quan niệm vượt lên hẳn cái nhìn phong kiến trọng nam
khinh nữ. Ở nàng có sự kiên nghị, sáng suốt, có ý thức xây dựng, củng cố tình
hữu nghị giữa hai dân tộc Việt – Chiêm. Đại Việt sử ký toàn thư nhắc đến
Huyền Trân qua vài dòng ngắn ngủi: “Mùa hạ tháng 6, gả công chúa Huyền
Trân cho vua nước Chiêm Thành là Chế Mân. Trước đây, Thượng hoàng đi chơi
các địa phương sang nước Chiêm Thành đã trót gả con gái cho. Các văn sĩ trong
triều ngoài nội, nhiều người mượn điểm vua nhà Hán đem Chiêu Quân gả cho
Hung Nô, làm thơ bằng chữ quốc ngữ để chê cười” [31,tr 567, t1]. Từ những tư
liệu ít ỏi đó, nhà văn đã đưa vào nhiều yếu tố ngoại hình, tính cách Huyền
Trân – con gái yêu vua Nhân Tông. Huyền Trân vừa là công chúa xinh đẹp,
lại thông tuệ sử sách. Bên cạnh đời sống kinh thành sôi động, Huyền Trân
từng sống cuộc sống chốn làng quê. Bề ngoài Huyền Trân lạnh lùng, khó bảo,
nhưng thực chất nàng là người con yêu cha sâu sắc, biết hi sinh vì đất nước.
Việc nhận lời làm dâu nước Chiêm Thành, một mặt là sự trả ơn đối với cha,
mong đất nước tránh được họa xâm lược, mặt khác công chúa ý thức được sứ
mệnh trở thành cầu nối tình bang giao Chiêm – Việt. Đời sống của công chúa
luôn song hành vui buồn, yêu ghét, đắng cay và hạnh phúc như bất kỳ người
bình thường nào. Không phải làm công chúa lúc nào cũng sống trong nhung
lụa và sự cưng chiều, Huyền Trân cũng từng đau khổ, tủi thân, có những phút
giây trái tim tan nát khi không có được người mình yêu. Việc chấp nhận là vợ
Chế Mân ngoài việc chứng tỏ mình là “một người con thuận thảo” [tr 239] đó
còn là hành động mang tính liều lĩnh. Ẩn sau sự vui vẻ mà nàng vẫn tạo ra
“trong sâu thẳm của suy tư, nàng ra đi còn là… một sự trả thù đối với Trần