BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

HỒ THỊ TÂM

SỬ DỤNG MỘT SỐ PHẦN MỀM ĐỂ THIẾT KẾ
BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC TẬP LÀM VĂN
CHO HỌC SINH LỚP 4, LỚP 5

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Nghệ An, 2012


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

HỒ THỊ TÂM

SỬ DỤNG MỘT SỐ PHẦN MỀM ĐỂ THIẾT KẾ
BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC TẬP LÀM VĂN
CHO HỌC SINH LỚP 4, LỚP 5

Chuyên ngành: Giáo dục học (Bậc tiểu học)
Mã số: 60.14.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS. Chu Thị Hà Thanh

Nghệ An, 2012


1

BĐTD

Bản đồ tư duy

2

GV

giáo viên

3

HS

học sinh

4

HSTH

học sinh tiểu học

5

PM

phần mềm

CHƯƠNG 1 ................................................................................................... 5
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ............................................................... 5
1.1

Cơ sở lí luận ....................................................................................... 5

1.2. Cơ sở thực tiễn ................................................................................. 30
CHƯƠNG 2 ................................................................................................. 51
THIẾT KẾ BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC TẬP LÀM VĂN LỚP 4,
5 VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MỘT SỐ PHẦN MỀM ....................................... 51
2.1. Những định hướng khai thác ứng dụng của BĐTD trong dạy học Tập
làm văn lớp 4, lớp 5. ................................................................................. 51
2.2. Quy trình thiết kế BĐTD với sự hỗ trợ của một số phần mềm trong
dạy học Tập làm văn lớp 4,5. .................................................................... 55
2.3. Một số thiết kế mẫu .......................................................................... 66
CHƯƠNG 3 ................................................................................................. 96
THỬ NGHIỆM SƯ PHẠM .......................................................................... 96
3.1. Mục đích và nhiệm vụ thử nghiệm ................................................... 96
3.2. Nguyên tắc thử nghiệm .................................................................... 96
3.3. Đối tượng, địa bàn và thời gian thử nghiệm ..................................... 96
3.4. Phương pháp thử nghiệm ................................................................. 97
3.5. Nội dung thử nghiệm ....................................................................... 98
3.6. Tổ chức thử nghiệm ......................................................................... 98
3.7. Đánh giá kết quả thử nghiệm............................................................ 99
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .................................................................... 106
TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................... 109


1


Để hỗ trợ tạo lập BĐTD, giúp việc lập BĐTD dễ dàng và linh hoạt hơn,

người ta đã xây dựng khá nhiều chương trình, PM khác nhau, cụ thể: Visual
Mind, Mind Manager, Inspiration,... Qua quá trình khảo sát và nghiên cứu,
chúng tôi nhận thấy các PM Mindmap Manager là khá phổ biến bởi tính tiện


2

ích, dễ hiểu và dễ sử dụng. Bên cạnh đó, có thể thấy Microsoft PowerPoint
tuy không phải là PM đặc trưng để xây dựng BĐTD nhưng nó vẫn có những
tính năng ưu việt trong việc hỗ trợ, thiết lập BĐTD. Do đó sử dụng Microsoft
PowerPoint cùng với các PM trên trong xây dựng BĐTD hỗ trợ quá trình dạy
học sẽ là một giải pháp ứng dụng CNTT nhằm nâng cao hiệu quả của công tác
giảng dạy.
1.4

Cùng với môn Toán, môn Tiếng Việt (TV) có vị trí rất quan trọng. Nó

góp phần hình thành phát triển nhân cách, tâm hồn cũng như cách trình bày và
diễn đạt nội dung muốn nói đến người nghe. Từ đó, góp phần bồi dưỡng khả
năng sáng tạo cho HS. Nếu nhận thức của HS tiểu học (HSTH) ở giai đoạn
lớp 1, 2, 3 chủ yếu là nhận thức cảm tính thì sang giai đoạn lớp 4, lớp 5 là
nhận thức lý tính trên cơ sở phân tích, so sánh các hiện tượng, sự kiện trong
thực tế [6]. Tuy nhiên, ở lứa tuổi tiểu học, trí nhớ trực quan hình tượng phát
triển hơn trí nhớ từ ngữ - logic. Phần lớn HS còn gặp nhiều khó khăn khi phải
lĩnh hội hay sản sinh một văn bản dài, nội dung đan xen nhau. Do đó, việc sử
dụng BĐTD với sự hỗ trợ của một số PM trong dạy học Làm văn lớp 4, lớp 5
sẽ rất phù hợp với đặc điểm nhận thức của HSTH.
Hiện nay, việc ứng dụng CNTT trong dạy học ở Tiểu học đã được các

5. Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1. Tìm hiểu cơ sở lí luận của đề tài.
5.2. Tìm hiểu cơ sở thực tiễn của đề tài.
5.3. Thiết kế BĐTD trong dạy học TLV với sự hỗ trợ của PM dạy học.
5.4. Tiến hành thử nghiệm sư phạm.
6. Phương pháp nghiên cứu
6.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận


4

Sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, cụ thể hóa các
tài liệu lý luận có liên quan đến đề tài nghiên cứu.
6.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
Sử dụng phương pháp điều tra, phương pháp quan sát, phương pháp
phỏng vấn, phương pháp đàm thoại, phương pháp thử nghiệm.
6.3. Phương pháp thống kê toán học
Sử dụng toán thống kê để xử lí số liệu thu được về phương diện định
lượng và mặt định tính.
7. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục nội
dung luận văn được cấu trúc theo 3 chương:
Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn
Chương 2. Thiết kế Bản đồ tư duy trong dạy học Tập làm văn lớp 4, lớp 5 với
sự hỗ trợ của một số phần mềm..
Chương 3. Thử nghiệm sư phạm


5


6

ta biết những nét khái quát về BĐTD: khái niệm, ưu điểm, các bước
thành lập BĐTD và sử dụng BĐTD trong các lĩnh vực như thế nào.
 Tháng 12/2006, Tony đã chính thức giới thiệu PM iMindmap. Ngoài ra,
trên thế giới còn có các PM khác như PM Freemind, PM Inspiration,
PM Visual Mind, PM Mind Manager, v.v…
-

Vào thập niên 70, Peter Russell đã làm việc chung với Tony và họ đã

truyền bá những kỹ xảo về giản đồ ý cho các cơ quan quốc tế cũng như các
Học viện Giáo dục.
-

Adam Khoo cũng là một trong những người tâm huyết với việc nghiên

cứu và ứng dụng BĐTD. Ông đã cho ra đời tác phẩm “Tôi tài giỏi- Bạn cũng
thế”. Trong cuốn sách này, Adam Khoo đã trình bày cách thức tư duy sáng tạo
và cách tối ưu hoá hoạt động học tập thông qua việc ứng dụng BĐTD.
-

Với những tính năng ưu việt, BĐTD đã được ứng dụng thành công trong

nhiều lĩnh vực, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh doanh. Rất nhiều tổ chức đã ứng
dụng BĐTD trong công việc làm ăn, chẳng hạn như các tập đoàn thương mại:
British, Petroleum, Barclays, International, v.v… và nhiều công ty lớn : HB,
IBM, Boeing, v.v…
 Trong nước:
-

được sử dụng với hơn 250 triệu người trên thế giới. Tuy nhiên, việc nghiên cứu
và khai thác ứng dụng của BĐTD với sự hỗ trợ của một số PM vào trong dạy
học Tập làm văn 4, lớp 5 là một vấn đề còn khá mới và hầu như chưa được đề
cập đúng mức.
1.1.2. Bản đồ tư duy
1.1.2.1. Quan niệm về bản đồ tư duy
a. Đôi nét về tác giả Tony Buzan
Sinh năm 1942, tại London,Tony Buzan là cha đẻ của phương pháp tư duy
Mind-Map (Giản đồ ý) và khái niệm xóa mù tư duy. Ông là cựu HS trường
Trung học Kitsilano. Ông được nhận bằng Danh dự về Tâm lý học, Văn


8

chương Anh, Toán học và các môn khoa học tự nhiên của trường đại học
British Columbia năm 1964.
Thời bé của Tony là câu chuyện khiến nhiều bạn trẻ phải thích thú. Ông
nhớ lại ngày đó đi học với môn học nào ông cũng có một thắc mắc “sao phải
ghi chép nhiều đến thế?”.Ông bắt đầu suy nghĩ về trí não và nhận thấy rằng:
“Chúng ta đang sống trong một vũ trụ bao la rộng lớn, nhưng trong mỗi
chúng ta cũng có một vũ trụ khác chưa được khai phá – bộ não. Đi sâu khám
phá “tiểu vũ trụ” này, chúng ta cũng sẽ thu được những điều vô cùng kỳ diệu.
Thực tế đã chứng minh, ông là một trong số ít những người dành nhiều thời
gian nghiên cứu, tìm ra quy luật hoạt động của bộ não và làm việc theo quy
luật đó để đạt được những sự thành công đáng kinh ngạc. Ông là tác giả đi
đầu trong lĩnh vực về não và phương pháp học tập với hơn 80 tác phẩm.
Trong đó, có các tác phẩm nổi tiếng như cuốn Use your head, Use your
memory, Mind Map Book, Head First: You’re Smarter Than You Think .
Trong hơn 30 năm, Buzan vẫn không mệt mỏi đem đến cho thế giới công
cụ hữu hiệu này. Ông đã vượt hơn 2 triệu dặm (quãng đường gấp 4 lần từ trái

Khác với Tony Buzan, một số quan niệm khác lại nhấn mạnh đầy đủ cả hai
khía cạnh: hình thức thể hiện và ưu điểm, tác dụng của BĐTD. Nhìn nhận
dưới góc độ của một nhà tâm lí học, Nguyễn Ngọc Quỳnh Dao cho rằng:
“Đây là một hình thức ghi chép sử dụng nhiều màu sắc và hình ảnh để lập kế
hoạch hay giải quyết một vấn đề nào đấy. Với BĐTD thì chúng ta có thể có
một cái nhìn tổng quan và đầy đủ về các kế hoạch, dự án, đồng thời phát huy
tối đa sức mạnh trí tuệ để giải quyết vấn đề một cách sáng tạo”.
Nói tóm lại, những quan niệm về BĐTD đều được phát biểu trên cơ sở
tìm hiểu, nghiên cứu hay kiểm nghiệm trực tiếp với công cụ này, tuy vậy
chúng chỉ phản ánh một hay một số khía cạnh nhất định của nó. Qua quá trình
tìm hiểu các tài liệu liên quan, chúng tôi đồng ý với quan niệm sau của tác giả
[email protected] trên trang web


10

http://www.srem.com.vn/diendan/mvnforum/searchprocess?member=nhatanh
&offset=260: “BĐTD là một sơ đồ do chính người sử dụng nghĩ ra (hoặc sử
dụng PM vi tính) để ghi lại những ý chính về một vấn đề nào đó nhằm phục
vụ cho việc học tập hoặc công tác của mình. BĐTD được thể hiện bằng từ
ngữ, hình, tranh ảnh, ý tưởng, nhiệm vụ được liên kết và sắp xếp quanh một
từ, cụm từ, biểu tượng, hình ảnh hoặc một ý tưởng”.
1.1.2.2. Ưu điểm, hạn chế của bản đồ tư duy.
a. Ưu điểm
-

Rất trực quan, giúp người đọc nhìn thấy "Bức tranh tổng thể" của vấn đề.


Với cách ghi ý trên giấy hay trong sổ sách thông thường tuần tự



Một đặc điểm nữa của BĐTD là câu từ ngắn gọn, chủ yếu sử

dụng những từ khóa cô đọng thể hiện được nội dung chính, điểm cốt lõi của
vấn đề. Do vậy, nó giúp ta có thể nắm bắt, gợi nhớ vấn đề từ những "điểm
chốt" của bài. BĐTD giúp tổ chức thông tin theo một hình thức mà dễ dàng
được xuất hiện và ghi nhớ. Việc thêm thông tin (ý) trong BĐTD cũng dễ
dàng và nhanh chóng hơn, bất chấp thứ tự của việc trình bày trước đó, tạo
điều kiện cho việc thay đổi linh hoạt và nhanh chóng.


Ngoài ra, khi vẽ một BĐTD, một điều luôn được chú ý khuyến

khích là việc sử dụng nhiều màu sắc một cách hợp lí. Điều này không chỉ
làm cho BĐTD trở nên đẹp hơn, bắt mắt hơn mà nó còn là một thủ thuật
nhằm xóa đi sự đơn điệu, buồn tẻ, kích thích tư duy sáng tạo.
Như vậy, bằng cách sử dụng toàn bộ năng lực trí tưởng tượng, tất cả
các công cụ của hai bán cầu não, BĐTD sẽ thay đổi cách ghi chép truyền
thống, tận dụng các hình ảnh và sự liên tưởng để giải phóng khả năng vô tận
của bộ não. Từ đó giúp cho việc ôn tập và ghi nhớ đạt hiệu quả tối ưu.
-

Tăng cường tính trí tuệ, sáng tạo.

 Như đã phân tích ở trên, BĐTD là một cách ghi chép mới với việc sử dụng
những từ khóa, kí hiệu, hình ảnh, biểu tượng tạo nên một bức tranh tổng quan
về toàn bộ vấn đề. Chính khả năng biến suy nghĩ thành ngôn ngữ, hình ảnh, kí
hiệu, biểu tượng... sẽ thúc đẩy những kĩ năng suy nghĩ và tăng cường trí thông
minh.

nhân loại.


Đối với HSTH, tư duy của các em thiên về tư duy trực quan,

hình tượng, cái gì có hình ảnh đẹp, màu sắc sặc sỡ thì sẽ dễ dàng thu hút sự
chú ý của các em. Lập BĐTD là một phương pháp khai thác tốt đặc điểm
tâm lí này của HS với một bức tranh rất trực quan thể hiện ở việc sử dụng
các đường nối để biểu diễn liên kết, sử dụng các hình ảnh, biểu tượng để thể
hiện các nội dung trừu tượng, dài dòng. Điều này không những khiến cho
các em không cảm thấy mệt mỏi, nặng nề khi học mà ngược lại còn hấp dẫn,
khơi dậy sự hứng thú, trí tò mò khám phá của các em. Từ đó làm nảy sinh
những xúc cảm đẹp đẽ, mới mẻ, xây dựng tâm lí thích thú đi học của trẻ.
Một khi đã tạo được hứng thú học tập thì việc lĩnh hội kiến thức sẽ dễ dàng
hơn, phát huy tính tích cực, sáng tạo của HS.
-

Tiết kiệm thời gian.


13



Ở kiểu ghi chép truyền thống chứa đựng những từ thứ yếu giúp

tạo thành những câu văn hoàn chỉnh nhưng những từ đó lại không cần thiết
cho việc ghi nhớ, ôn bài... Trong khi số lượng những từ đó chiếm tới 60- 80
% tổng số từ. Vậy thì 60- 80% thời gian học và cả trí nhớ của chúng ta sẽ bị
lãng phí. Với BĐTD những kiến thức cần thiết của bài học sẽ được ghi chép

-

Trong BĐTD, từ khóa là một trong những yếu tố quan trọng. Từ khóa

là những từ có nhiều ý nghĩa có thể tạo ra nhiều liên tưởng. Những từ được
chọn làm từ khóa phải thể hiện được thông tin một cách khái quát nhất. Thế
nhưng, không phải ai cũng có thể tóm gọn một bài văn thành một đoạn, từ
một đoạn rút gọn thành một câu, trong câu đó chọn lọc từ hay cụm từ thích
hợp nhất.
-

Ngoài ra, nếu chúng ta sử dụng BĐTD mà không biết khai triển các ý

thì dùng BĐTD sẽ cho tác dụng ngược lại. BĐTD có tính độc nhất bởi mỗi
BĐTD là một cách nhìn riêng của mỗi một bộ não. Vì vậy nhìn vào một
BĐTD không phải ai cũng có thể hiểu hết ý nghĩa của nó nếu không có những
lưu ý, ghi chú kèm theo.
-

Với các nhánh bên trái của BĐTD, khác với trình tự đọc thông thường,

chúng ta phải đọc từ phải sang trái, vì vậy sẽ khó tiếp nhận thông tin một cách
nhanh chóng và linh hoạt.
Để khắc phục những hạn chế trên không có cách nào khác là người học
phải tập luyện thật nhiều để tạo BĐTD trở thành một kĩ năng. Qua việc tập
luyện bạn sẽ tích lũy cho bản thân nhiều kinh nghiệm quý báu. Và hãy sáng
tạo: sáng tạo trong ghi chép, sáng tạo trong trình bày, cách tư duy suy nghĩ,...
sẽ làm cho quá trình vẽ BĐTD trở nên thú vị hơn và đạt hiệu quả cao hơn.
1.1.2.3. Các bước để tạo bản đồ tư duy bằng thủ công.
 Bước 1: Vẽ chủ đề ở trung tâm

dàng.
 Bước 3: Trong từng tiêu đề phụ, vẽ thêm các ý chính và các chi tiết hỗ
trợ.

-

Một số lưu ý khi vẽ ý chính và chi tiết hỗ trợ:
 Chỉ nên tận dụng các từ khóa và hình ảnh.
 Bất cứ lúc nào có thể, hãy dùng những biểu tượng, cách viết tắt để tiết
kiệm không gian vẽ và thời gian.
 Mỗi từ khóa, hình ảnh nên được vẽ trên một đoạn gấp khúc riêng trên
nhánh. Trên mỗi đoạn nên chỉ có tối đa một từ khóa. Việc này giúp
cho nhiều từ khóa mới và những ý khác được nối thêm vào các từ khóa
sẵn có một cách dễ dàng (bằng cách vẽ nối ra từ một đoạn).
 Tất cả các nhánh của một ý nên tỏa ra từ một điểm.


16

 Tất cả các nhánh tỏa ra từ một điểm (thuộc cùng một ý) nên có cùng
một màu.
 Thay đổi màu sắc khi đi từ một ý chính ra đến các ý phụ cụ thể hơn.
 Bước 4:
Ở bước cuối cùng này, hãy để trí tưởng tượng bay bổng. Có thể thêm
nhiều hình ảnh nhằm giúp các ý quan trọng thêm nổi bật, cũng như giúp lưu
chúng vào trí nhớ tốt hơn. Cấu trúc sơ đồ tư duy: [7]

1.1.3. Giới thiệu một số phần mềm để tạo bản đồ tư duy.
Một BĐTD có thể được thực hiện dễ dàng trên một tờ giấy với các loại
bút màu khác nhau. Tuy nhiên, cách thức này có nhược điểm là khó lưu trữ,

Cách 2: Hoặc click lên biểu tượng ngoài màn hình.


18

Khi đó màn hình xuất hiện giao diện:

 Bước 3: Tạo nội dung BĐTD
Khi mở chương trình, nhấn vào New để tạo sơ đồ mới. Bạn có thể chọn mẫu
cố định hoặc tự do → OK. Nhập tên chủ đề vào ô Central Topic → ấn Enter
để hoàn thành → ấn Enter lần nữa để lập ý nhánh trong ô Main Topic. Trong
ô này, bạn có thể nêu các ý nhỏ hơn bằng cách bấm chuột phải → Insert
Subtopic.


19

Muốn xóa một topic bất kì, click chuột vào topic → Delete
 Bước 4: Hoàn chỉnh BĐTD
-

Để chọn đường viền bao quanh các Topic → click chuột phải →

Format Topic/ Shape and Color/ chọn một đường viền thích hợp → OK.


20

-