Trờng Đại học Vinh

Khoa ngữ văn

===ôàô===

trần thị dung

So sánh nhân vật ngời phụ nữ trong
truyện cổ tích và truyện trung đại

KhóA luận tốt nghiệp
Chuyên ngành: văn học trung đại

Vinh, 05/ 2006

1


Mục lục
a.

Trang

phần mở đầu .

1
I. Lý do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu.
1
II. Giới hạn đề tài.
2

1.2.2.1. Trong truyện cổ tích.
13
1.2.2.2.
Trong
truyện
trung
đại.
14
Chơng 2 : vị trí, vai trò và phẩm chất của ngời phụ nữ trong
16
truyện cổ tích và truyện trung đại.

2.1
2.1.1.
2.1.2.
22
2.2.
26
2.2.1.
26
2.2.2.
36
2.3.

Vị trí, vai trò.
Những điểm tơng đồng.
Những điểm khác biệt.

16
16


Nhân vật loại hình trong truyện trung đại.
Sử dụng yếu tố kỳ diệu.
Trong truyện cổ tích.
Trong truyện trung đại.

C. Phần kết luận.

58
* Tài liệu tham khảo.
59
lời cảm ơn

Để hoàn thành khoá luận này, bên cạnh sự cố gắng của bản
thân, em luôn nhận đợc sự giúp đỡ tận tình của các thầy, cô giáo
trong khoa mà đặc biệt là thầy giáo trực tiếp h ớng dẫn Hoàng Minh
Đạo và thầy giáo phản biện
Nhân dịp này em xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ tận tình
chu đáo của thầy hớng dẫn, cùng các thầy cô giáo trong khoa Ngữ
văn đã tạo điều kiện cho em hoàn thành tốt khoá luận của mình.
Tuy nhiên vì thời gian, nguồn t liệu và năng lực có hạn chắc
chắn khoá luận còn nhiều thiếu sót. Kính mong đ ợc sự quan tâm,
chỉ giáo của các thầy cô trong hội đồng.

Vinh, Ngày 05 tháng 05 năm 2006

3


a- phần mở đầu

Nhân vật là một yếu tố không thể thiếu trong văn học, đặc biệt là
trong tác phẩm tự sự. Nghiên cứu nhân vật phụ nữ trong truyện cổ tích và
truyện trung đại, bớc đầu chúng tôi tìm ra những điểm tơng đồng và khác
biệt về vị trí,vai trò, phẩm chất cũng nh cách thức xây dựng nhân vật đó
của hai thể loại văn học này đồng thời lý giải nguyên nhân về sự giống
và khác nhau của nhân vật nữ trong truyện cổ tích và truyện trung đại.
Giải quyết đợc vấn đề trên, hy vọng sẽ củng cố thêm sự hiểu biết về nhân
vật ngời phụ nữ qua mỗi nền văn học.
Hiện nay trong chơng trình phổ thông, truyện cổ tích và truyện
trung đại chiếm một vị trí quan trọng và thời l ợng đáng kể. Các truyện cổ
tích cũng nh các truyện trung đại đợc trích giới thiệu một số tác giả viết
về ngời phụ nữ. Do đó nghiên cứu đề tài này, có ý nghĩa phần nào trong
việc dạy, học Văn trong nhà trờng phổ thông.
II.

Giới hạn đề tài.

Nhân vật ngời phụ nữ trong văn học nói chung, trong truyệncổ tích
và truyện trung đại nói riêng là một phạm trù rất rộng. Do vậy, không thể
tham vọng giải quyết đợc mọi phơng diện. ở khoá luận này, chúng tôi
chỉ tìm hiểu những khía cạnh cơ bản. Đó là: Về những vấn đề chung , về
vị trí - vai trò và phẩm chất, về cách thức xây dựng nhân vật ngời phụ nữ
trong truyện cổ tích và truyện trung đại.
Phạm vi t liệu nghiên cứu gồm các truyện cổ tích và truyện trung
đại đợc tuyển chọn trong sách giáo khoa Ngữ văn 6- NxbGD. 2002.
Một số truyện cổ tích trong sách Văn học 10- NxbGD.2000
Một số truyện trích trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn DữNxbKHXH.HN.1957.

5


6


Nam, tập II, Nxb Giáo dục.1999. Tác giả Hoàng Tiến Tựu khi viết về lý
tởng xã hội, thẩm mỹ của nhân dân cùng với triết lý sống và đạo lý làm
ngời của họ trong truyện cổ tích ngời Việt(từ Tr 71 đến 78) đã đề cập
khá nhiều nhân vật phụ nữ trong thể loại này nh : Cô Tấm, Cám trong
truyện cổ tích cùng tên, nàng Tiên Dung trong Chử Đồng Tử, nàng Tô
Thị trong sự tích Núi Vọng Phu, ngời vợ trong Vợ chàng Trơng
v.v...Trong những trang viết có liên quan tới các nhân vật nữ đó, Hoàng
Tiến Tựu đã nêu bật vị trí,vai trò cũng nh phẩm chất của họ đợc tác giả
dân gian thể hiện trong truyện cổ tích. Đặc biệt, trong cuốn Bình giảng
truyện dân gian, NxbGD. 1992, tác giả Hoàng Tiến Tựu khi bình phẩm
truyện Sọ Dừa đã có những nhận xét xác đáng về ngời mẹ xuất hiện
trong truyện đó. Theo ông: bằng một tình thơng con dặc biệt mà ngời
mẹ của Sọ Dừa đã biến một cái quái thai thành một con ng ời có ích trong
xã hội [20,16].
Trong chuyên luận: Tìm hiểu nhân vật xấu xí - tài ba, Nxb Khoa
học xã hội.1999, tác giả Nguyễn Thị kim Huế cũng đã chú ý đến một số
nhân vật nữ có ngoại hình dị dạng và đã có nhận xét khá xác đáng về loại
nhân vật này. Khi phân tích truyện Nàng công chúa cóc, tác giả của
chuyên luận đã cho rằng ngời phụ nữ ẩn trong cái vỏ xù xì xấu xí chẳng
khác gì con cóc thực chất là một nàng công chúa có phẩm chất tốt đẹp.
Nh vậy, nhân vật ngời phụ nữ trong truyện cổ tích Việt Nam đã đợc một
số nhà nghiên cứu quan tâm.
Đối với truyện trung đại có các bài viết của các tác giả :Bùi Văn Nguyên,
Nguyễn Cẩm Thuý, Nguyễn Đăng Na, Vũ Thanh, Bùi Duy Tân, Nguyễn Phạm
Hùng...
Trong các nhà nghiên cứu đó ngời đi sâu nghiên cứu và có những ý kiến
xác đáng trớc tiên phải kể đến tác giả Bùi Duy Tân trong cuốn Từ điển văn học

truyện trong truyền kỳ mạn lục nếu đợc phân tích tỷ mĩ đều đợc bộc lộ nhiều

8


yếu tố của văn học dân gian đúng với nhân vật ngời phụ nữ đợc đánh dấu nh
một nốt son dới tấm áo sặc sỡ của yếu tố kỳ.
Trên đây, chúng tôi đã điểm qua một số công trình nghiên cứu về truyện cổ
tích và truyện trung đại. Trong đó các tác giả đã đề cập ít nhiều đến nhân vật
ngời phụ nữ nhng mới chỉ là nghiên cứu tách rời từng bộ phận văn học. Tuy
nhiên đó chính là những gợi ý quý báu cho việc nghiên cứu. Tiếp thu những ngời đi trớc, trong khuôn khổ của luận văn tốt nghiệp chúng tôi sẽ chỉ ra những
điểm tơng đồng và khác biệt về nhân vật ngời phụ nữ trong truyện cổ tích và
truyện trung đại.
V. cấu trúc luận văn.
Ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội dung chính đợc triển khai trên
ba chơng.
Chơng 1 : Những vấn đề chung.
Chơng 2 : Vị trí, vai trò và phẩm chất của ngời phụ nữ trong truyện cổ
tích và truyện trung đại.
Chơng 3 : Cách thức xây dựng nhân vật ngời phụ nữ trong truyện cổ
tích và truyện trung đại.

9


b- phần nội dung
Chơng 1 . những vấn đề chung.
1.1.

Giới thuyết các khái niệm có liên quan đến

biết, những ớc mơ và kỳ vọng về con ngời.
Nhà văn sáng tạo ra nhân vật là để thể hiện những cá nhân, xã hội nhất
định, là quan niệm về cá nhân đó. Nói khác đi nhân vật là phơng tiện khái quát
các tính cách , số phận con ngời về các quan niệm về quần chúng. Vì thế ta thấy
nhân vật văn học là những con ngời có tính cách, có địa vị nhất định đợc nhà văn
sáng tạo để thể hiện tình cảm thái độ với cuộc sống. Nhà văn có thể ca ngợi nhân
vật hay đau đớn xót xa cho nhân vật cũng là cách ca ngợi hay xót xa cho cuộc
sống. Vì thế, tìm hiểu nhân vật là tìm hiểu về cuộc đời, con ngời, t tởng, tình cảm
của tác giả với nhân vật đợc thể hiện thế nào trong tác phẩm.
Nhân vật văn học còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tởng thẩm mỹ
của nhà văn về con ngời. Vì lẽ đó mà nhân vật luôn luôn gắn chặt với chủ đề
của tác phẩm , mà chủ đề của tác phẩm thể hiện bản sắc t duy, chiều sâu khám
phá hình tợng của từng nhà văn.
Tuy nhiên, hình tợng nhân vật miêu tả trong văn học không phải bao giờ
cũng sao chép, làm theo kiểu mẫu có sẵn. Dù nhà văn lấy nguyên mẫu ở ngoài
đời thì khi vào tác phẩm sẽ bị khúc xạ qua lăng kính chủ quan của tác giả. Mỗi
nhà văn đều miêu tả nhân vật theo cảm nhận riêng của mình. Vì thế mà trong
nội dung khái quát của nhân vật không chỉ là tính cách xã hội lịch sử và mảng
đời sống gắn liền với nó, mà là quan niệm về tính cách và t tởng mà tác giả
muốn thể hiện. Sẽ là ấu trĩ nếu hiểu nhân vật văn học nh những con ngời có
thật, yêu mến và phán xét nó nh kẻ ngoaì đời . Do đó, khi xem xét khám phá
11


tìm hiểu nhân vật thì một điều đặc biệt quan trọng là phải đặt nó trong quan hệ
t tởng của nhà văn .
Có thể nói, trong sự đa dạng của hình thức nghệ thụât để thể hiện khía cạnh
vô cùng phong phú với cuộc sống , nhân vật cũng là một hình thức nghệ thuật.
Nếu muốn giải mã nội dung của cuộc sống và nội dung t tởng, để hiểu tác phẩm
hơn đòi hỏi độc giả phải biét khám phá những gì độc đáo mà nhân vật thể hiện "


Truyện : Ngời vợ thông minh

(Cổ tích sinh hoạt )

Truyện : Sự tích trầu cau

(Cổ tích sinh hoạt)

Truyện : Sự tích núi Vọng Phu

(Cổ tích sinh hoạt )

Truyện : Vợ chàng Trơng

(Cổ tích sinh hoạt )

1.1.3. Khái niệm truyện trung đại
Để đi đến giới thuyết truyện trung đại nh thế nào trớc tiên ta đi tìm hiểu
thuật ngữ "trung đại " và thuật ngữ "truyện ".

13


ở nớc ta thuật ngữ "trung đại " là một thuật ngữ có tính quy ớc mà gần
đây nhiều ngời sử dụng để chỉ một thời kỳ lịch sử và cũng là thời kỳ văn học từ
thế kỷ X (Sau chiến thắng của Ngô Quyền trên sông Bạch đằng năm 938 ) đến
cuối thế kỷ XIX.(Thuật ngữ có tính quy ớc có nghĩa là thuật ngữ do chủ quan,
do một số nhà nghiên cứu tự định ra để sử dụng mà cha hẵn là thuật ngữ đợc
mọi ngời công nhận).

tính chất kí ( Thể loại ghi chép sự việc , sự kiện dựa trên cơ sở ngời thật việc
thật), mặc dù đã là truyện thì ít nhiều cũng có cốt truyện và nhân vật. Tuy
nhiên, một số tác phẩm tiêu biẻu nh : Truyền kỳ mạn lục, truyện đã trở nên
hoàn chỉnh. Với tác phẩm này vai trò của h cấu, tởng tợng trong nghệ thuật đã
chiếm vị trí cốt lõi, chủ động.

Các truyện trung đại đa vào khảo sát sẽ là :
Truyện Con Hổ có nghĩa Trích trong Lan trì kiến văn lục của Vũ Trinh.
Truyện : Mẹ hiền dạy con là truyện trung đại của Trung Quốc và một
số truyện trích trong Truyền kỳ mạn lục Của Nguyễn Dữ nh :
Chuyện ngời nghĩa phụ ở Khoái Châu .
Chuyện đối tụng ở Long Cung .
Chuyện nghiệp oan của Đào Thị .
Chuyện nàng Tuý Tiêu .
Chuyện Lệ Nơng .
Chuyện ngời thiếu phụ Nam Xơng .
1.2.

Sự hiện diện của nhân vật ngời phụ nữ trong

truyện cổ tích và truyện trung đại.
1.2.1 Khảo sát thống kê.
Nhân vật văn học là một hiện tợng tơng đối đa dạng.Những nhân vật
thành công là những nhân vật sáng tạo độc đáo không lập lại. Tuy nhiên, cũng
có những nhân vật, kiểu nhân vật về mặt nội dung có sự lặp lại về cấu trúc, đợc

15


sáng tác theo những mô tiếp nhất định, mang những đặc tính riêng tiêu biểu

Chử Đồng Tử
Ngời vợ thông minh
Sự tích Trầu Cau
Sự tích núi Vọng Phu
Vợ chàng Trơng
1.2.1.2 Trong truyện trung đại

T
T
1
2
3
4
5
6
7
8

Tên truyện

Nhân vật phụ nữ gồm có

Con hổ có nghĩa
Mẹ hiền dạy con
Chuyện ngời nghĩa phụ ở Khoái Châu
Chuyện đối tụng ở Long Cung
Chuyện nghiệp oan của Đào Thị
Chuyện nàng Tuý Tiêu
Chuyện Lệ Nơng
Chuyện ngời thiếu phụ Nam Xơng

Truyện Sọ Dừa Hai nhân vật mẹ Sọ Dừa và vợ Sọ Dừa đều là nhân vật
phụ nhng là nhân vật chính diện , Hai cô chị vợ là nhân vật phản diện.
Truyện Thạch Sanh Nhân vật Quỳnh Nga và mẹ Lý Thông là nhân vật
phụ. Nhng mẹ Lý Thông là nhân vật phản diện, còn công chúa Quỳnh Nga là
nhân vật chính diện.
Truyện Sự tích con muỗi Nhân vật ngời vợ phụ bạc là nhân vật chính phản diện.
Truyện Chữ Đồng Tử Nhân vật công chúa Tiên Dung là nhân vật chính
- chính diện
Truyện Ngời vợ thông minh Nhân vật ngời vợ là nhân vật chính- chính
diện
Truyện Sự tích trầu cau Nhân vật ngời vợ ( Cô gái họ Lu) là nhân vật
chính - Chính diện .
Truyện Sự tích núi Vọng Phu nàng Tô Thị (ngời vợ, ngời em gái là nhân
vật chính - chính diện.
Truyện Vợ chàng Trơng, Vũ Nơng là nhân vật chính - chính diện .
Nh vậy từ cách phân loại trên, ta thấy rằng trong 9 truyện ta khảo sát thì
tất cả các truyện đều có nhân vật phụ nữ đóng vai trò nhân vật chính diện (Có
nghĩa là 100 % ). Bên cạnh đó còn có nhân vật phản diện. Nhân vật phản diện
chiếm tỷ lệ rất ít trong các truyện mà ta khảo sát có 4/9 truyện có nhân vật
phản dịên đó là truyện Tấm Cám, Sọ Dừa, Thạch Sanh, Sự tích con muỗi.Ta
nhận thấy một điều rằng : Trong truyện cổ tích, nhân vật phụ nữ có cả nhân vật
17


đóng vai trò nhân vật chính và nhân vật phụ, nhân vật chính diện và nhân vật
phản diện.
1.2.2.2. Trong truyện trung đại.
Trong truyện trung đại, các nhân vật phụ nữ đều là nhân vật chính. Khác
với truyện cổ tích nhân vật phụ nữ có thể là nhân vật chính, nhân vật phụ.
Trong truyện trung đại nhân vật phụ nữ có thể là nhân vật diện. Nhng nhân vật

chỉ biết đi ở cho nhà giầu để nuôi con nh Mẹ Sọ Dừa trong Sọ Dừa ... ở truyện
cổ tích, nhân vật phụ nữ đôi khi còn đợc tác giả dân gian sử dụng yếu tố"kì"để
xây dựng nhân vật nh nhân vật Tấm trong Tấm Cám là một điển hình.Trừ
những nhân vật phụ nữ là tiểu th khuê phòng, Các nhân vật phụ nữ đều là
những con ngời lao động rất đỗi bình thờng và có vai trò tích cực trong xã hội.
Trong truyện trung đại, ngời phụ nữ đều là những ngời lao động, là những
ngời bậc trung nhng họ thờng hành động cho "lý tởng" của họ. Họ thờng là nơi
gửi gắm niềm tin trắc ẩn của con ngời về đạo đức. Bà đỡ trần trong Con Hổ có
nghĩa; Ngời mẹ trong Mẹ hiền dạy con, hay tất cả các nhân vật trong các truyện
trích trong Truyền kỳ mạn lục đều là những ngời hết lòng vì ngời khác . Để
hiểu rõ hơn chúng ta sẽ đi vào tìm hiểu chi tiết ở chơng II.

Chơng II.

vị trí, vai trò và phẩm chất của ngời phụ

Nữ trong truyện cổ tích và truyện trung đại
2.1. Vị trí , Vai trò:
Dù là truyện cổ tích hay truyện trung đại, nhân vật ngời phụ nữ xuất hiện
trong tác phẩm nh là đối tợng chính. Vậy, vị trí, vai trò của ngời phụ nữ trong
truyện cổ tích và truyện trung đại có điểm tơng đồng và điểm khác biệt gì ? Đó
là điều mà ta cần tìm hiểu.
2.1.1. Những điểm tơng đồng.
Nhân vật văn học là một hiện tợng tơng đối đa dạng. Lý luận văn học đã
từng giải thích "Trong tác phẩm văn học thờng có một hoặc nhiều nhân vật,trong
trờng hợp đó không phải mọi nhân vật trong tác phẩm văn học đều có vai trò nh
nhau trong kết cấu và cốt truyện trong tác phẩm "[18. 69,70,71].

19


Nhân vật mẹ Sọ Dừa, vợ Sọ Dừa cũng chính là những nhân vật để tác giả
dân gian khẳng định cho chân lý " Có công mài sắt có ngày nên kim".
Đặc biệt nhân vật Tiên Dung trong Chữ Đồng Tử. ở truyện này Tiên
Dung là nhân vật chính - chính diện đã đợc tác giả xây dựng rất thành
công.Tiên Dung là một điển hình cho tấm gơng "Gái khôn dạy chồng". Không
phải ngẫu nhiên mà đã có dị bản đặt tên cho truyện là Tiên Dung - Chữ Đồng
Tử. Nàng xuất hiện ngay từ đầu đề của tên truyện , xuyên suốt tác phẩm nhân
22


vật Tiên Dung hiện lên nh một con ngời đẹp nhất : chủ động kết hôn với Chữ
Đồng Tử, dạy cho chồng biết làm ăn và đã biến một nơi hoang vu ở bãi sông
trở thành một nơi nhộn nhịp.
Vị trí vai trò của ngời phụ nữ còn đợc khẳng định trong truyện trung đại .
Các tác giả đã để cho nhân vật chính là những con ngời thực , với dụng ý
của họ. Bởi vì hơn ai hết chỉ có con ngời thực mới thực sự đảm đang công việc
đời thờng một cách trọn vẹn, chỉ có con ngời mới có thể sống trong xã hội thực.
Đa con ngời thực đóng vai trò chính, các tác phẩm trung đại có dụng ý thể hiện
họ trong các mối quan hệ xã hội. Trong Con hổ có nghĩa bà đỡ Trần là một
con ngời rất thực và cũng rất đời thờng. Mẹ thầy Mạnh Tử trong Mẹ hiền dạy
con, cũng là một ngời mẹ hiền lành và rất đời thờng. Nhng trong Truyền kỳ
mạn lục Nguyễn Dữ đã tạo ra khung cảnh kỳ ảo trong xây dựng các nhân vật
phụ nữ. Chính vì vậy mà tạo ra đợc khung cảnh kỳ ảo giữa cõi : âm - dơng, tiên trần. Mục đích của Nguyễn Dữ đã nói lên khát vọng tìm nhau của con ngời.
Những con ngời thực là nhân vật chính trong Truyền kỳ mạn lục mang tính điển
hình cho nhân vật phụ nữ trong văn học Nho giáo- thứ văn học mà con ngời đã
không vợt qua khỏi khuôn khổ của lễ giáo phong kiến. Nhân vật chính trong
Truyền kỳ mạn lục là phụ nữ, ta thấy tác giả miêu tả vẻ đẹp và nổi đau của con
ngời trần thế. Những truyện mà ngời phụ nữ đóng vai trò nhân vật chính thờng tả
nổi truân chuyên của ngời phụ nữ, một đằng vì tên cờng quyền chiếm đoạt làm
cho rẽ thuý lìa loan (Chuyện nàng Tuý Tiêu), một đàng vì bọn ngoại xâm áp bức

phụ - phản diện. Tất cả các truyện trung đại mà ta khảo sát không thấy xuất
hiện nhân vật phụ. Tuy nhiên, vẫn có nhân vật phản diện . Trong truyện trung
đại các tác giả đã để cho các nhân vật phụ nữ tự thể hiện một cách sâu sắc, và
điều này nó đã kéo theo sự khác nhau về vị trí, vai trò của ngời phụ nữ trong
truyện cổ tích so với truyện trung đại. Cha bao giờ trong lịch sử văn học Việt
Nam ta lại thấy ngời phụ nữ xuất hiện nhiều nh trong văn học trung đại và
truyện trung đại. Bởi vì lúc bấy giờ ngời ta giành cho ngời phụ nữ một chỗ
đứng khiêm tốn trong xã hội nên ngời phụ nữ hiện lên trong các truyện trung
đại trọn vẹn hơn trong các truyện cổ tích.Nếu ngời phụ nữ trong truyện cổ tích
mới có hành động mà cha có nội tâm thì ngời phụ nữ trong truyện trung đại đã
có nội tâm, có hành động và lai lịch rõ ràng. Vì vậy mà trong truyện trung đại,
ta thấy ngời phụ nữ giữ vai trò và vị trí ở nhiều phơng diện mà không lầm với
truyện cổ tích đợc. Ví dụ, cũng là nói về vai trò của ngời mẹ trong việc dạy con
của mình trở thành ngời tài giỏi nhng mẹ Sọ Dừa trong truyện cổ tích Sọ Dừa
lại có điểm khác mẹ thầy Mạnh Tử trong truyện trung đại Mẹ hiền dạy con.
25