TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA SƯ PHẠM
BỘ MÔN SƯ PHẠM SINH HỌC

XÂY DỰNG VÀ BƯỚC ĐẦU THỬ NGHIỆM
CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM KHÁCH QUAN
DẠNG NHIỀU LỰA CHỌN ĐỂ HÌNH THÀNH
KIẾN THỨC MỚI TRONG DẠY HỌC
PHẦN VI SINH VẬT SINH HỌC 10

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP
Chuyên ngành SƯ PHẠM SINH - KỸ THUẬT NÔNG NGHIỆP

Cán bộ hướng dẫn

Sinh viên thực hiện

TRƯƠNG TRÚC PHƯƠNG

TRẦN THỊ KIM CƯƠNG
Lớp: Sư phạm Sinh-KTNN
MSSV: 3072317

NĂM 2011


Luận văn tốt nghiệp Đại học Khóa 33 – 2011

Trường Đại học Cần Thơ

LỜI CẢM ƠN


Đề tài nghiên cứu “Xây dựng và bước đầu thử nghiệm câu hỏi trắc nghiệm
khách quan dạng nhiều lưạ chọn để hình thành kiến thức mới trong dạy học phần
Vi sinh vật (Sinh học 10)” được tiến hành tại trường Đại Học Cần Thơ, thời gian từ
05/09/2010 đến 09/05/2011.
Các thực nghiệm Sư phạm được bố trí tại trường THPT Châu Văn Liêm
(Cần Thơ), thời gian từ tháng 02 năm 2011 đến tháng 04 năm 2011.
Những kết quả đã đạt được gồm:
-

Quy trình xây dựng câu hỏi TNKQ nhiều lựa chọn để hình thành kiến thức

mới cho HS.
-

Phương pháp xây dựng câu hỏi TNKQ dạng nhiều lựa chọn để hình thành

kiến thức mới cho HS.
-

Bộ giáo án có sử dụng câu hỏi TNKQ dạng nhiều lựa chọn (gồm 09 giáo án

bài 22, 23, 25, 26, 27, 29, 30, 31, 32 phần III Sinh học Vi sinh vật (Sinh học 10).
Kết quả thực nghiệm sư phạm bước đầu cho thấy HS có thái độ tích cực đối
với việc dạy học bằng giáo án có sử dụng câu hỏi TNKQ dạng nhiều lựa chọn. Kết
quả kiểm tra cũng cho thấy HS ở lớp dạy bằng giáo án có sử dụng câu hỏi TNKQ
dạng nhiều lựa chọn tiếp thu kiến thức mới tốt hơn so với lớp dạy bằng giáo án mà
GV ở các trường phổ thông vẫn thường dùng.

Ngành Sư phạm Sinh – Kỹ thuật nông nghiệp



Luận văn tốt nghiệp Đại học Khóa 33 – 2011

Trường Đại học Cần Thơ

NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN PHẢN BIỆN
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................

Ngành Sư phạm Sinh – Kỹ thuật nông nghiệp

iii

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học Khóa 33 – 2011


Ngành Sư phạm Sinh – Kỹ thuật nông nghiệp

v

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học Khóa 33 – 2011

Trường Đại học Cần Thơ

CHƯƠNG IV. KẾT QUẢ THẢO LUẬN ......................................................... 19
1. Xác định mục tiêu các bài trong phần Sinh học-Vi sinh vật .............................. 19
2. Xác định nội dung kiến thức có thể mã hóa thành câu hỏi trắc nghiệm khách
quan dạng nhiều lựa chọn để hình thành kiến thức mới cho học sinh .................... 22
3. Hệ thống câu hỏi .............................................................................................. 29
4. Phân tích và hướng dẫn sử dụng một số câu hỏi TNKQ dạng nhiều lựa chọn ... 54
CHƯƠNG V. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM..................................................... 58
1. Thực nghiệm sư phạm ...................................................................................... 58
2. Nội dung thực nghiệm ...................................................................................... 58
3. Phương pháp thực nghiệm ................................................................................ 58
4. Kết quả thực nghiệm......................................................................................... 60
4.1. Phân tích định lượng ..................................................................................... 60
4.2. Phân tích định tính ........................................................................................ 63
CHƯƠNG VI. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ ....................................................... 73
1. Kết luận ............................................................................................................ 73
2. Đề nghị............................................................................................................. 73
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................. 74
PHỤ LỤC 1 ........................................................................................................ 75
PHỤ LỤC 2 ........................................................................................................ 86


Luận văn tốt nghiệp Đại học Khóa 33 – 2011

Trường Đại học Cần Thơ

DANH SÁCH BẢNG

Bảng 1. Kết quả các lần kiểm tra trong thực nghiệm ............................................ 60
Bảng 2. Bảng thống kê kết quả kiểm tra trong thực nghiệm ................................. 61

Ngành Sư phạm Sinh – Kỹ thuật nông nghiệp

viii

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học Khóa 33 – 2011

Trường Đại học Cần Thơ

DANH SÁCH HÌNH
Hình 1. Sơ đồ chuyển hóa prôtêin ở VSV ............................................................ 37
Hình 2. Mô hình sự phân đôi ở vi khuẩn E. coli ................................................... 40
Hình 3. Quá trình phân đôi của vi khuẩn ............................................................. 41
Hình 4. Cấu trúc các loại virut ............................................................................. 45
Hình 5. Đặc điểm của virut có cấu trúc xoắn ....................................................... 45
Hình 6. Virut có cấu trúc hỗn hợp........................................................................ 46
Hình 7. Cấu tạo của virut ..................................................................................... 47
Hình 8. Quy trình sản xuất interfêron .................................................................. 52

SGK

sách giáo khoa

TN

thực nghiệm

TNKQ

trắc nghiệm khách quan

VSV

vi sinh vật

Ngành Sư phạm Sinh – Kỹ thuật nông nghiệp

x

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học Khóa 33 – 2011

Trường Đại học Cần Thơ

CHƯƠNG I

GIỚI THIỆU

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học Khóa 33 – 2011

Trường Đại học Cần Thơ

2. Mục tiêu của đề tài
- Hệ thống được cơ sở lý luận của việc thiết kế câu hỏi TNKQ dạng nhiều lựa chọn
sử dụng trong khâu hình thành kiến thức mới.
- Thiết kế được bộ câu hỏi TNKQ dạng nhiều lựa chọn để hình thành kiến thức mới
trong dạy học phần sinh học Vi sinh vật – Sinh học 10.
- Thiết kế được một số giáo án có sử dụng câu hỏi trong bộ câu hỏi trên.
- Bước đầu thử nghiệm việc sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan dạng nhiều
lựa chọn trong khâu hình thành kiến thức mới.

Ngành Sư phạm Sinh – Kỹ thuật nông nghiệp

2

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học Khóa 33 – 2011

Trường Đại học Cần Thơ

CHƯƠNG II

LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU



Luận văn tốt nghiệp Đại học Khóa 33 – 2011

Trường Đại học Cần Thơ

2. Cơ sở lý thuyết của trắc nghiệm khách quan
2.1. Khái niệm
Trắc nghiệm khách quan (TNKQ), thường được gọi ngắn là trắc nghiệm, là
dạng kiểm tra trong đó mỗi câu hỏi có kèm theo những câu trả lời sẵn. Loại câu hỏi
này cung cấp cho học sinh một phần hay tất cả những thông tin cần thiết và đòi hỏi
học sinh phải chọn một câu để trả lời hoặc chỉ cần điền thêm một vài từ. Gọi là
TNKQ vì việc chấm điểm đảm bảo tính khách quan hơn việc cho điểm bài tự luận
(Lê Phước Lộc và ctv. 2008).
2.2. Lược sử trắc nghiệm khách quan
- Đầu thế kỉ thứ 19, trắc nghiệm đã được đưa và sử dụng ở Mỹ nhằm phát hiện
năng khiếu, xu hướng nghề nghiệp của học sinh, nhưng mãi đến đầu thế kỉ 20, trắc
nghiệm mới được sử dụng để kiểm tra kiến thức học sinh và người đầu tiên áp
dụng phương pháp này là E. Thodaicơ, người Mỹ, trong bộ môn Toán.
- Từ năm 1960 - 1961, nhiều hệ thống trắc nghiệm sử dụng ở phổ thông được
xuất bản. Hai năm sau, 1963, ông Gheberich đã sử dụng máy tính điện tử để xử lý
kết quả trắc nghiệm. Trong giai đoạn này, trắc nghiệm hầu như rất phổ biến ở các
nước phương Tây như Anh, Pháp, Nga,… trắc nghiệm được xem là một hình thức
kiểm tra đánh giá thật sự.
- Tuy nhiên, việc sử dụng trắc nghiệm không đơn giản, xây dựng bài kiểm tra
trắc nghiệm không dễ dàng, người sử dụng trắc nghiệm phải biết đi sâu nghiên cứu
thì mới đạt kết quả mong muốn. Bước đầu sử dụng trắc nghiệm, các nhà sư phạm
đã có cái nhìn quá đơn giản nên đã mắc phải nhiều sai lầm khuyết điểm như đã sa
vào quan điểm hình thức, máy móc,… chính những sai lầm này đã làm mất lòng
tin vào phương pháp trắc nghiệm, nhiều người lên tiếng phản đối, cụ thể, ngày 0409-1936 Ban chấp hành Trung Ương ĐCSLX đã chính thức phê phán phương pháp

bộ giảng dạy những cơ sở kiến thức về trắc nghiệm, từ đó có cách nhìn xa hơn,
rộng hơn, đúng đắn hơn về trắc nghiệm để nâng cao việc sử dụng trắc nghiệm trong
dạy học. Trắc nghiệm trở thành hình thức kiểm tra quan trọng mang lại hiệu quả
thiết thực mà đa số GV và HS đều bắt đầu ưa thích. Thật vậy, với phương pháp này
HS không cần học thuộc lòng tất cả những kiến thức trong sách vở, mà điều quan
trọng là yêu cầu các em hiểu rõ vấn đề, nhìn nhận phân biệt được kiến thức nào
đúng sai, phát biểu nào chính xác nhất, đúng nhất, … và điều này cũng giúp cho
người GV hoàn thành được nhiệm vụ của mình trong thời đại ngày nay là đào tạo
những con người năng động hơn, tích cực hơn, nhạy bén hơn, vì phương pháp trắc
nghiệm cho phép kiểm tra được kiến thức bao trùm, giảm thiểu những tiêu cực
trong quá trình thi, chấm thi, đảm bảo tốt mục tiêu tuyển chọn thí sinh.
2.3. Các loại câu trắc nghiệm khách quan
* Loại trắc nghiệm với câu đúng - sai.
Câu đúng - sai là loại câu khẳng định hoặc phủ định về một vấn đề nào đó. HS
phải học, suy nghĩ và nhận định lời khẳng định hoặc phủ định đó là đúng hay sai.
* Loại trắc nghiệm bằng câu điền khuyết.

Ngành Sư phạm Sinh – Kỹ thuật nông nghiệp

5

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học Khóa 33 – 2011

Trường Đại học Cần Thơ

Loại trắc nghiệm bằng câu điền khuyết là loại câu hỏi trong đó có một câu
hoặc một đoạn văn có nhiều chỗ trống, nhiệm vụ của học viên là phải bổ sung một

6

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học Khóa 33 – 2011

Trường Đại học Cần Thơ

nhiên, chỉ có câu trả lời đúng thì khi ghép với câu dẫn mới có ý nghĩa đúng theo
chuyên môn.
Ngoài ra, trong câu TrNNLC còn có câu hướng dẫn làm bài: Khoanh tròn
(hoặc đánh dấu) câu trả lời đúng (hoặc sai - tùy theo yêu cầu). Nếu tập hợp nhiều
câu cùng loại, có thể viết câu hướng dẫn chung, để trước các câu trắc nghiệm
(khoanh tròn các câu trả lời đúng cho các câu hỏi sau)
* Công dụng: Kiểm tra sự nhớ, hiểu, sự thận trọng, tính toán nhanh, đôi khi phải
phân tích, so sánh… rồi mới chọn ( Lê Phước Lộc và ctv, 2008).
* Các yêu cầu của câu hỏi TNKQ dạng nhiều lựa chọn được sử dụng trong
dạy học
Câu hỏi là phương tiện quan trọng được sử dụng trong dạy học nói chung, sử
dụng để tổ chức hoạt động dạy Sinh học nói riêng. Do vậy, câu hỏi Sinh học cần
đảm bảo các yêu cầu sư phạm sau:
- Câu hỏi là công cụ , phương tiện trong dạy học.
- Câu hỏi phải mã hóa được thông tin quan trọng
- Câu hỏi phải diễn đạt đúng cái cần hỏi.
- Câu hỏi phải có tác dụng kích thích tư duy (Lê phước Lộc và ctv, 2008)
* Ưu nhược điểm của TNKQ dạng nhiều lựa chọn
Để xây dựng một giáo án có sử dụng câu hỏi TNKQ nhiều lựa chọn tốt,
người soạn giáo án cần phải biết được ưu nhược điểm và những yêu cầu của câu
hỏi TNKQ nhiều lựa chọn để phối hợp làm sao tạo ra giáo án phù hợp với mục tiêu

nhiều mục đích khác nhau.
+

Có thể đánh giá học sinh ở nhiều mức độ nhận thức khác nhau.

+

Độ tin cậy khá cao ( nếu số lượng câu trắc nghiệm lớn).

+

Đồ thị, biểu đồ, hình vẽ đều có thể sử dụng để ra loại đề thi này.

+

Hạn chế tối đa tiêu cực trong khi làm bài.

+

Dễ chấm bài ( bằng tay hoặc máy).

+

Tính chất giá trị tốt hơn. Loại bài trắc nghiệm có nhiều câu hỏi có độ giá trị

cao hơn nhờ tính chất có thể dùng đo những mức tưu duy khác nhau như: khả
năng nhớ, áp dụng các nguyên lý, định luật, suy diễn, tổng quát hóa, …
- Nhược điểm:
+ Khó xây dựng đề.
+ Học sinh có thể trả lời đúng ngẫu nhiên từ việc đoán mò. Nếu 5 câu trả lời

khác. Tránh cố định một vị trí ( A, hoặc C, hoặc D chẳng hạn) trong các câu hỏi lựa
chọn (Lê đình Trung, 2004)
* Các quy tắc xây dựng một câu hỏi TNKQ dạng nhiều lựa chọn
- Quy tắc lập câu dẫn
+ Các câu dẫn là phần chính của câu hỏi, vấn đề cần giải quyết phải được đặt ra ở
đây. Bởi vậy, cần phải xác định rõ ràng nhiệm vụ mà thí sinh cần phải làm, đồng
thời phải đưa ra đầy đủ những thông tin cần thiết cho thí sinh để họ hiểu được ý đồ
của câu hỏi. Quan trọng nhất là ở chỗ câu dẫn phải được phát biểu một cách rõ ràng
và không được mơ hồ. Nên dùng ngôn ngữ đơn giản và trong sáng.
+ Không nên đặt vấn đề không xảy ra trong thực tế trong nội dung câu hỏi.
+ Các câu hỏi cần đo sự hiểu biết, suy luận hay khả năng áp dụng các nguyên lý
vào những trường hợp mới nên trình bày dưới hình thức mới. Nếu các thí dụ trong
câu hỏi giống hay tương tự các thí dụ trong SGK, hoặc đã trình bày ở lớp, câu trả
lời đúng có thể nhờ vận dụng trí nhớ hơn là nhờ các khả năng tâm linh ở các mức
độ cao khác mà chúng ta cần thẩm định.
+ Khi lập câu dẫn cũng cần phải tránh những từ có tính chất gợi ý hoặc tạo đầu mối
dẫn đến trả lời như: “những câu nào sau đây” trong khi một trong các phương án
chọn là tổ hợp của 2 hoặc nhiều câu chọn.
+ Nên ít hay tránh dùng thể phủ định trong các câu hỏi. Người ta nên nhấn mạnh
khía cạnh xác định hơn khía cạnh phủ định trong kiến thức. Tuy nhiên, đôi khi HS
cần biết những ngoại lệ hoặc lỗi lầm của cần tránh. Trong trường hợp ấy, việc dùng
một ít câu hỏi có chữ “không” hoặc “ngoại trừ” chẳng hạn, là chính đáng. Khi dùng
một từ có ý nghĩa phủ định, chúng ta nên gạch dưới hoặc viết hoa để HS chú ý hơn.
- Các quy tắc lập phương án chọn

Ngành Sư phạm Sinh – Kỹ thuật nông nghiệp

9

Bộ môn Sư phạm Sinh học

phạm, các mệnh đề này thường không ăn khớp với các câu hỏi. Khi không nghĩ ra
đủ các phương án chọn. Nếu HS biết chắc hai trong các phương án trả lời đã cho là
đúng, HS ấy sẽ chọn “tất cả các câu trên đây là đúng” để trả lời. Do đó nếu được
dùng, các mệnh đề trên phải được sử dụng nhiều lần trong mỗi câu hỏi khác nhau,
trong ý nghĩa đúng cũng như ý nghĩa sai.

Ngành Sư phạm Sinh – Kỹ thuật nông nghiệp

10

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học Khóa 33 – 2011

Trường Đại học Cần Thơ

+ Căn cứ câu trả lời đúng nhất hay hợp lý nhất phải được đặt ở những vị trí khác
nhau một số lần tương đương nhau. Thí dụ, nếu bài trắc nghiệm có 4 phương án
chọn, câu trả lời đúng nhất phải đặt ở vị trí A, hoặc B, hoặc C, hoặc D, hoặc một số
lần gần bằng nhau (Lê Đình Trung. 2004).
* Cách xây dựng câu hỏi trắc nghiệm khách quan dạng nhiều lựa chọn để
hình thành kiến thức mới cho HS
Để tạo ra những câu hỏi trắc nghiệm tốt từ đó xây dựng một giáo án hoàn
chỉnh ta có thể thực hiện các bước sau:
- Bước 1. Xác định mục tiêu bài học
Việc xác định mục tiêu bài học tức là xác định mức độ mà HS sau khi học
xong bài phải đạt được về kiến thức, kỹ năng, thái độ ở mức nào, làm cơ sở để xây
dựng câu hỏi cho phù hợp.
Theo Gronlund, 1985 khi viết mục tiêu phải dựa vào 5 tiêu chí sau:

khó khăn. Vì muốn nghiên cứu một nội dung mới cần gắn cái chưa biết với cái đã
biết. Phân tích cấu trúc nội dung chương trình là cơ sở quan trọng cho việc thiết kế
và sử dụng câu hỏi TNKQ dạng nhiều lựa chọn để tổ chức hoạt động nhận thức của
HS, việc phân tích logic cấu trúc nội dung chương trình cần đi đôi với việc cập
nhật hóa và chính xác hóa kiến thức, đặc biệt chú ý tính kế thừa và phát triển hệ
thống các kiến thức qua mỗi bài, mỗi chương và toàn bộ chương trình. Điều này có
ý nghĩa hết sức quan trọng cho việc dự kiến các khả năng mã hóa nội dung kiến
thức đó thành câu hỏi TNKQ dạng nhiều lựa chọn.
+ Xác định vị trí bài học trong chương để thiết kế các câu hỏi TNKQ dạng nhiều
lựa chọn, tạo tình huống học tập cho HS.
+ Xác định nội dung cơ bản, kiến thức trọng tâm của bài học, để thiết kế câu hỏi
TNKQ dạng nhiều lựa chọn, tổ chức HS tiếp thu các kiến thức.
Do đó việc xác định nội dung, phân tích nội dung trong bài, trong chương là điều
hết sức quan trọng tạo tiền đề cho việc xây dựng câu hỏi, cũng như việc sơ đồ hóa
các kiến thức cốt lõi, kiến thức nâng cao cho HS.
- Bước 3. Xác định nội dung kiến thức có thể mã hóa thành câu hỏi TNKQ
dạng nhiều lựa chọn để hình thành kiến thức mới cho HS.
Để nội dung kiến thức trong SGK có thể mã hóa thành câu hỏi thì đòi GV
phải xác định được nội dung cơ bản và trọng tâm của bài học. Khi nắm rõ điều này
GV phân chia nội dung cơ bản trọng tâm ra các đơn vị kiến thức, trên cơ sở đó tìm
ra phần kiến thức chuẩn bị cho việc đặt câu hỏi cho phù hợp. Những đơn vị kiến
thức trong SGK được viết một cách cô đọng, kiểu thuyết trình theo logic tường
minh khoa học nhất định của môn học, bởi vậy có xác định logic vận động của nội
dung cơ bản, trọng tâm của bài học thì mới có thể thiết kế được câu hỏi gắn với
mục tiêu bài học.
Bên cạnh nội dung cơ bản trong SGK, GV có thể tham khảo các tư liệu khác, bổ
sung để đặt câu hỏi ngoài SGK nhằm kích thích sự tìm tòi nhằm phát triển năng lực
tự học của HS.

Ngành Sư phạm Sinh – Kỹ thuật nông nghiệp

Những câu hỏi TNKQ dạng nhiều lựa chọn đã được xây dựng cần sắp xếp
theo một thứ tự logic cho từng bài, từng chương; câu hỏi trước làm nền cho câu hỏi
sau, các câu hỏi đưa ra phải phù hợp logic khoa học, nhằm mục đích kích thích khả
năng suy luận, khả năng tự học của HS trong việc tìm kiếm lời giải đáp trong các
câu lệnh mà GV đã đưa ra.
* Nguyên tắc xây dựng câu hỏi
Việc xây dựng câu hỏi TNKQ dạng nhiều lựa chọn trong dạy học phải đảm
bảo các nguyên tắc sau:

Ngành Sư phạm Sinh – Kỹ thuật nông nghiệp

13

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học Khóa 33 – 2011

Trường Đại học Cần Thơ

- Câu hỏi phải mang tính chất nêu vấn đề, buộc HS luôn luôn ở trạng thái nỗ lực, tư
duy, nhu cầu giải quyết các mâu thuẫn.
- Câu hỏi phải khớp với nội dung bài học để khi hoàn thành câu hỏi HS sẽ lĩnh hội
những trọng tâm kiến thức trọng tâm của bài học một cách có hệ thống.
- Câu hỏi phải mang tính vừa sức phù hợp với trình độ chung của lớp, câu hỏi có
thể phát huy năng lực của HS giỏi và khuyến khích sự cố gắng của HS yếu kém,
không quá khó, cũng không quá dễ mà phải phát huy tính chủ động sáng tạo của
HS.
- Câu hỏi phải đảm bảo cho người học có đủ tri thức, nguồn tư liệu để tra cứu, trên
cơ sở đó HS có thể giải quyết được. Mỗi đáp số tìm được chứa đựng nguồn tri thức