Đề tài: Phân tích bản chất chủ nghĩa t bản hiện đại - t bản độc quyền.
1. Bản chất của chủ nghĩa t bản hiện đại:
Chủ nghĩa t bản đợc xác lập là một phơng thức sản xuất thống trị khi có
một nền đại công nghiệp cơ khí. (Từ cuối thế kỷ 18 ở nớc Anh bắt đầu cuộc cách
mạng công nghiệp lần I)
Phơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa phát triển qua 2 giai đoạn:
Chủ nghĩa t bản tự do cạnh tranh (cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19) Trong thời
kỳ tự do cạnh tranh nhà t bản đồng thời vừa là chủ sở hữu vừa là giám đốc
điều hành.
Chủ nghĩa t bản độc quyền từ cuối thế kỷ 19.
Đây là hai giai đoạn của cùng một phơng thức sản xuất, cùng dựa trên quan
hệ sản xuất t bản chủ nghĩa, chỉ khác nhau về trình độ xã hội hoá của lực lợng
sản xuất.
T bản độc quyền là giai đoạn phát triển tất yếu của t bản tự do cạnh tranh.
a. T bản Độc quyền t nhân:
Cạnh tranh tự do dẫn đến hàng loạt những xí nghiệp qui mô nhỏ bị phá
sản, bị thôn tính hoặc một số xí nghiệp qui mô nhỏ tự nguyện xát nhập lại thành
xí nghiệp qui mô lớn. Chính cạnh tranh tự do thúc đẩy tập trung sản xuất.
Do sự phát triển của cách mạng khoa học kỹ thuật, việc ứng dụng những
tiến bộ kỹ thuật mới vào sản xuất dẫn đến mở rộng qui mô sản xuất.
Khủng hoảng kinh tế nổ ra dẫn đến hàng loạt xí nghiệp bị phá sản, còn lại
một số xí nghiệp thoát ra khỏi khủng hoảng thì phải đổi mới t bản cố định. Nó
cũng thúc đẩy mở rộng qui mô sản xuất.
Từ những quá trình trên đã đẩy nhanh tích tụ tập trung sản xuất, chỉ còn
lại một số những xí nghiệp qui mô lớn và những xí nghiệp có qui mô lớn có
khuynh hớng thoả thuận với nhau về qui mô sản xuất, về giá cả sản xuất .... dẫn
đến ra đời của độc quyền và tổ chức độc quyền.
Tổ chức độc quyền là những xí nghiệp hoặc liên hiệp xí nghiệp qui mô lớn
nắm trong tay phần lớn việc sản xuất và tiêu thụ 1 hoặc một số loại mặt hàng.
Chúng có thể qui định đợc giá cả độc quyền đển thu lợi nhuận độc quyền cao.


hơn nữa, dới tác động của quy luật cạnh tranh và quy luật kinh tế cơ bản
của Chủ nghĩa t bản, cùng với điều kiện quốc tế hoá sản xuất dẫn đến các
tổ chức độc quyền quốc gia đã vợt biên giới quốc gia trở thành các công ty
xuyên quốc gia. Khi ra ngoài biên giới quốc gia, các công ty này đã thực
hiện sự liên kết để bành trớng thế lực và khai thác tiềm năng của nớc chủ
nhà. Thông qua con đờng đó các công ty xuyên quốc gia ngày càng thâm
2


tóm nhiều t liệu sản xuất, vốn, trí tuệ quốc tế, tạo ra nhiều hình thức sở
hữu hỗn hợp mang tính quốc tế hoá.
Sự hình thành t bản tài chính chủ yếu phát triển theo hai hớng: khu vực và
quốc tế về qui mô và vai trò ngày càng lớn (ví dụ tổ chức các nớc xuất
khẩu dầu mỏ - OPECT)
Xuất khẩu t bản so với trớc đây có sự thay đổi về qui mô và định hớng
xuất khẩu. Trớc đây xuất khẩu t bản xảy ra từ nớc giàu sang nớc nghèo do
nhân công rẻ mạt, còn hiện này xuất khẩu t bản diễn ra giữa nớc giàu sang
nớc giàu.
Phân chia thế giới về kinh tế giữa các tổ chức độc quyền: Khác với hai
cuộc Đại chiến thế giới thì hiện nay chiến tranh diễn ra không có súng đạn
nhng có sức huỷ diệt, đó là chiến tranh kinh tế. Ngoài ra các cuộc chiến
tranh sắc tộc, dân tộc vẫn diễn ra nhằm chiếm lĩnh lãnh thổ quốc gia
(thềm lục địa).
Hình thành các khối liên kết kinh tế và các khu vực liên kết kinh tế
2. Nguyên nhân dẫn đến những điều chỉnh của chủ nghĩa t bản hiện đại:
Do sự phát triển của các mâu thuẫn nội tại của Chủ nghĩa t bản mà trớc hết
là mâu thuẫn cơ bản của Chủ nghĩa t bản đó là mâu thuẫn giữa lực lợng sản xuất
ngày càng xã hội hoá với chế độ chiếm hữu t nhân t bản chủ nghĩa. Mâu thuẫn
này phát triển gay gắt nó đòi hỏi phải có một hình thức mới của quan hệ sản xuất
t bản chủ nghĩa phù với trình độ xã hội hoá của lực lợng sản xuất, mà ngay cả sở

sự đầu t bằng t bản Nhà nớc.
Sự xuất hiện tính chỉnh thể, tính nhân loại, tính toàn cầu trong mối quan
hệ với tính giai cấp và đấu tranh giai cấp, theo đó phơng thức giải quyết những
vấn đề cấp bách trớc mắt và nhằm mục tiêu lâu dài đợc điều chỉnh theo t duy
mới.
Trung tâm văn minh của loài ngời đã và đang có những đấu hiệu di chuyển
về phơng Đông, mở đầu từ Nhật Bản. Khu vực Châu á - Thái Bình Dơng là khu
vực kinh tế năng động do nền kinh tế thế giới đã và đang chuyển dịch đến khu
vực này.
Bầu không khí thế giới vẫn đi theo hớng chung là chuyển từ đối đầu chiến
tranh sang đối thoại hoà bình.
Sự tan rã của chủ nghĩa xã hội ở các nớc Đông Âu và Liên Xô ảnh hởng
rất lớn đến các nớc xã hội chủ nghĩa còn lại và sự thay đổi vai trò của hệ thống t
bản chủ nghĩa thế giới.

4


Xu hớng toàn cầu hoá và khu vực hoá nền kinh tế thế giới: EU, khu vực
Mậu dịch Tự do Bắc Mỹ - AFTA, Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam á
-ASEAN...
3. Những điều chỉnh của chủ nghĩa t bản hiện đại:
Những nguyên nhân trên đã buộc chủ nghĩa t bản hiện đại phải có những
điều chỉnh trong cấu trúc của lực lợng sản xuất, quan hệ sản xuất, quan hệ kinh
tế quốc tế và trong chu kỳ sản xuất.
a. Điều chỉnh trong cấu trúc của lực lợng sản xuất:
Con ngời:
Đội ngũ ngời lao động làm thuê - lực lợng sản xuất cơ bản - cũng đã có sự
biến đổi cả về trình độ nghiệp vụ, cơ cấu và các yếu tố cấu thành giá trị hàng hoá
sức lao động để phù hợp với bớc nhảy vọt mang tính cách mạng của t liệu sản

công trình do quỹ phúc lợi xã hội mang lại.
T liệu sản xuất
T liệu sản xuất truyền thống đợc thay thế bằng các t liệu sản xuất hiện đại
dựa trên cơ sở những thành tựu của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ qua
những thiết bị siêu nhỏ, siêu nhẹ, siêu bền... tác động nhanh, hiệu quả cao, tiêu
tốn ít năng lợng. Các t liệu sản xuất này hết sức đa dạng, phong phú cả về đối tợng lao động lẫn t liệu lao động. Các công cụ thiết bị tự động hoá ngày càng
phát triển thay thế cho các công cụ, thiết bị cơ khí hoá. Có thể nói khái quát là có
ba loại thiết bị biểu hiện chức năng tự động hoá. Đó là:
- Máy tự động trong quá trình hoạt động
- Máy công cụ điều khiển bằng số
- Ngời máy: thay thế cho các công việc nặng nhọc, những công đoạn nguy
hiểm, độc hại... cho ngời lao động
Tính cách mạng của t liệu sản xuất trớc hết thể hiện ở công cụ lao động đã
tác động dây chuyền đến tất cả các khâu của quá trình sản xuất. Do vậy, phơng
thức sản xuất của cải cũng có bớc nhảy vọt từ kỹ thuật cơ khí sang bán tự động
và tự động.
Cơ sở vật chất kỹ thuật mới về chất đã có tác động với những mức độ và phơng hớng khác nhau đến nền sản xuất t bản chủ nghĩa và thế giới. Trớc hết với t
liệu sản xuất hiện đại, phơng thức sản xuất sản phẩm tiên tiến, chủ nghĩa t bản đã
đạt đợc năng suất lao động cao, tăng trởng kinh tế và tạo ra khối lợng của cải
khổng lồ có chất lợng cao. Chỉ riêng trong hai thập kỉ 60 và 70 của thể kỷ XX,
loài ngời đã sản xuất đợc một khối lợng của cải vật chất công nghiệp bằng 270
năm trớc đó.
Chính cơ sở vật chất kỹ thuật dựa trên những cơ sở của kinh tế tri thức là
kết quả của sự phát triển cả về trình độ và tính chất của lực lợng sản xuất lại mâu
thuẫn với quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa tạo nên những tiền đề vật chất của xã
hội mới.

6



định. Nó cũng chính là sự thống nhất biện chứng giữa điều kiện cần phải có của
cải sản xuất với mặt kế quả thực tế trong quá tình tái sản xuất. Việc biến đổi về
hình thức quan hệ sở hữu nêu trên là sự biến đổi dới tác động của quy luật về sự
phù hợp giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất. Trong điều kiện của chủ
nghĩa t bản, sự hỗ hợp hoá và quốc tế hoá theo kiểu t bản là một sự đáp ứng đòi
7


hỏi ấy. Đó chính là quá trình kinh tế mang tính khách quan ngoài ý muốn chủ
quan của nhà t bản.
c. Điều chỉnh trong cơ cấu kinh tế
Sự biến đổi và dịch chuyển về cơ cấu kinh tế có thẻ đợc xem xét dới nhiều
góc độ khác nhau. Song về cơ bản, đó là sự biến đổi và chuyển dịch về cơ cấu
ngành, cơ cấu sản phẩm, cơ cấu lao động cũng nh biến đổi về quản lý và tổ chức
đơn vị sản xuất.
Về cơ cấu ngành: các ngành công nghiệp truyền thống nh khai thác
nguyên nhiên vật liệu, sơ chế... giảm dần ý nghĩa. Còn các ngành mới tiến
tiến tiêu biểu cho sự tiến bộ công nghệ, có hàmlợng khoa học công nghệ
cao và các ngành dịch vụ cho sản xuất ngày càng có ý nghĩa và chiếm vị
trí quan trọng.
Cơ cấu sản phẩm cũng có sự thay đổi tơng ứng. Những sản phẩm có hàm
lợng khoa học công nghệ cao ngày càng chiếm giữ những vị trí quan trọng
trong thị trờng sản phẩm, với giá cả ổn định hoặc tăng lên. Trái lại, các sản
phẩm có hàm lợng lao động cao ngày càng giảm ý nghĩa. Trong đó những
sản phẩm thiết yếu mang tính quyết định tới nhu cầu cơ bản của con ngời
tuy vẫn còn giữ vị trí xứng đáng trên thị trờng của nhiều quốc gia, song vai
trò vẫn bị suy giảm ở một số nớc phát triển.
Cơ cấu lao động: sự biến đổi cơ cấu ngành, cơ cấu sản phẩm đã tác động
làm biến đổi cơ cấu lao động. Hiện nay xu hớng lao động khoa học kỹ
thuật (lao động trí tuệ nói chung) ngày càng tăng, lao động giản đơn và lao

tăng vì các nớc này đều tăng cờng mở cửa, tỷ lệ xuất khẩu trong tổng sản
phẩm xã hội của quốc gia và khu vực đều tăng.
4. Xu hớng vận động của chủ nghĩa t bản hiện đại
Khi phân tích sự vận động của chủ nghĩa t bản, Lênin đã chỉ ra rằng chủ
nghĩa t bản đến giai đoạn độc quyền, nền kinh tế của nó vận động theo hai xu hớng: sự phát triển nhanh chóng song song với trì trệ thối nát. Ngày nay, hai xu hớng đó vẫn tác động trong nền kinh tế t bản chủ nghĩa. Xu thế phát triển nhanh
chóng của chủ nghĩa t bản biểu hiện rõ rệt trong giai đoạn từ sau Chiến tranh thế
giới thứ hai đến nay, đặc biệt là vào những năm 1950 và 1960 của thế kỷ XX với
tốc độ tăng trởng cao của nền kinh tế, năng suất, chất lợng, hiệu quả tăng rõ rệt.
Sự phát triển đó chính là do tác động của cuộc cách mạng khoa học công
nghệ, sự điều tiết kinh tế của chủ nghĩa t bản độc quyền nhà nớc, sự bành trớng
của các công ty xuyên quốc gia và sự kích thích do cuộc chạy đua giữa hai hệ
thống kinh tế thế giới.
Xu thế trì trệ biểu hiện ở chỗ nền kinh tế chủ nghĩa t bản tăng trởng chậm
so với tiềm năng to lớn của khoa học công nghệ cho phép (ví dụ hiệu suất sử
dụng thiết bị máy móc chỉ đạt mức 60-70%), thất nghiệp cao gây nên sự lãng phí
về nguồn lực, quân sự hoá nền kinh tế.

9


Sự tồn tại song song của hai xu thế trong chủ nghĩa t bản hiện đại một mặt
nói lên rằng chủ nghĩa t bản hiện đại vẫn còn sức sống, quan hệ sản xuất t bản
chủ nghĩa còn có thể tự điều chỉnh và trong giới hạn nhất định nó còn có thể
thích ứng với nhu cầu phát triển của lực lợng sản xuất và thúc đẩy xã hội t bản
phát triển. Song mặt khác cũng nói lên rằng chủ nghĩa t bản đang vấp phải những
giới hạn nhất định, mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa t bản vẫn tồn tại và vận
động. Đó là mâu thuẫn giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất t bản chủ
nghĩa quyết định sự thay thế phơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa bằng phơng
thức sản xuất cao hơn, tiến bộ hơn. Đó là xu hớng vận động của lịch sử mang
tính tất yếu.