ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ & QUẢN TRỊ KINH DOANH

NGUYỄN THỊ HUYỀN TRANG

PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG
TRÊN CƠ SỞ BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG TỰ NHIÊN
VỊNH HẠ LONG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ
CHUYÊN NGÀNH: QUẢN LÝ KINH TẾ

THÁI NGUYÊN - 2015

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN

/>

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ & QUẢN TRỊ KINH DOANH

NGUYỄN THỊ HUYỀN TRANG

PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG
TRÊN CƠ SỞ BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG TỰ NHIÊN
VỊNH HẠ LONG
Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
Mã số: 60.34.04.10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ


các chị và bạn bè đang công tác tại Ban Quản lý Vịnh Hạ Long đã giúp đỡ và
tạo điều kiện cho tác giả trong vi ệc thu thập số liệu để hoàn thiện bản luận
văn này.
Xin trân trọng cảm ơn!
Quảng Ninh, tháng 8 năm 2015
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Huyền Trang


iii
MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN .................................................................................................. ii
MỤC LỤC ....................................................................................................... iii
DANH MỤC NHỮNG TỪ VIẾT TẮT ........................................................ vi
DANH MỤC BẢNG ...................................................................................... vii
DANH MỤC HÌNH ...................................................................................... viii
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của đề tài ............................................................................ 1
2. Mục tiêu nghiên cứu.................................................................................. 2
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu............................................................. 2
4. Những đóng góp mới của đề tài ................................................................ 3
5. Kết cấu của Luận văn ................................................................................ 3
Chƣơng 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN DU
LỊCH BỀN VỮNG .......................................................................... 4
1.1. Cơ sở lý luận .......................................................................................... 4
1.1.1. Khái niệm phát triển bền vững và du lịch bền vững ....................... 4
1.1.2. Phát triển du lịch bền vững ............................................................. 9
1.1.3. Mối quan hệ giữa môi trường với phát triển du lịch bền vững ..... 13

3.2. Hiện trạng phát triển du lịch Vịnh Hạ Long ........................................ 56
3.2.1. Hiện trạng thị trường khách du lịch .............................................. 57
3.2.2. Doanh thu từ du lịch...................................................................... 62
3.2.3. Hiện trạng hạ tầng, vật chất kỹ thuật phát triển du lịch, dịch vụ .. 63
3.3. Tác động của du lịch tới môi trường tại Vịnh Hạ Long ...................... 71
3.3.1. Những tác động của hoạt động du lịch tới môi trường tự nhiên
Vịnh Hạ Long.......................................................................................... 71
3.3.2. Hiện trạng môi trường tự nhiên Vịnh Hạ Long ............................ 74
3.4. Đánh giá chung về phát triển du lịch bền vững tại Vịnh Hạ Long trên
cơ sở bảo vệ môi trường tự nhiên ............................................................... 79


v
3.4.1. Những kết quả đạt được ................................................................ 79
3.4.2. Những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân ........................................ 80
Chƣơng 4. CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG
TRÊN CƠ SỞ BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG TỰ NHIÊN VỊNH
HẠ LONG ..................................................................................... 83
4.1. Quan điểm và mục tiêu phát triển du lịch Quảng Ninh ....................... 83
4.1.1. Quan điểm ..................................................................................... 83
4.1.2. Mục tiêu ........................................................................................ 83
4.1.3. Chiến lược cải thiện môi trường khu vực Vịnh Hạ Long ............. 86
4.2. Các giải pháp phát triển du lịch bền vững trên cơ sở bảo vệ môi trường
tự nhiên Vịnh Hạ Long ............................................................................... 88
4.2.1. Nhóm giải pháp về tổ chức, quản lý Vịnh Hạ Long ..................... 88
4.2.2. Giải pháp xúc tiến, quảng bá du lịch Vịnh Hạ Long .................... 92
4.2.3. Nhóm giải pháp liên quan tới bảo vệ môi trường ......................... 93
4.2.4. Giải pháp về đào tạo nguồn nhân lực phục vụ cho phát triển du lịch . 97
4.3. Một số kiến nghị................................................................................... 98
4.3.1. Kiến nghị với Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch ........................... 98

DANH MỤC HÌNH, SƠ ĐỒ
HÌNH
Hình 1.1. Quan niệm về phát triển du lịch bền vững ........................................ 5
Hình 1.2. Tác động của môi trường đến du lịch ............................................. 14
Hình 1.3. Tác động tiêu cực của du lịch đến môi trường................................ 16
Hình 1.4. Cơ chế suy thoái của môi trường tự nhiên ...................................... 26
Hình 2.1. Mô hình ma trận SWOT.................................................................. 41
Hình 3.1. Số lượng tàu tham quan du lịch tại Hạ Long từ năm 2010-2014 ... 66
SƠ ĐỒ
Sơ đồ 3.1. Ban Quản lý Vịnh Hạ Long .......................................................... 90


1
MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài
Ngày nay, trên phạm vi toàn thế giới, du lịch đã trở thành nhu cầu
không thể thiếu được trong đời sống văn hóa - xã hội của người dân. Khi cuộc
sống vật chất ngày càng được cải thiện, thời gian nhàn rỗi nhiều hơn, đời sống
đô thị đầy tiếng ồn, bụi bặm và sự căng thẳng trong công việc… cũng là lúc
nhu cầu cần được nghỉ ngơi, giải trí của con người được gia tăng. Trong bối
cảnh đó, hoạt động du lịch được phát triển mạnh mẽ, trở thành một ngành
kinh tế quan trọng đối với nhiều quốc gia. Với nguồn tài nguyên thiên nhiên
đa dạng và phong phú, tài nguyên nhân văn giàu bản sắc dân tộc là nền tảng
cho sự phát triển du lịch của Việt Nam. Chính vì vậy, Đảng và Nhà nước ta đã
chọn hướng phát triển du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn (Đại hội Đảng
toàn quốc lần thứ IX).
Quảng Ninh là một đầu tàu của vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc, đồng
thời là một trong bốn trung tâm du lịch lớn của Việt Nam với Vịnh Hạ Long
đã hai lần được UNESCO công nhận là thiên nhiên thế giới và được tổ chức

3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của Luận văn là sự phát triển du lịch Vịnh Hạ
Long gắn với công tác bảo vệ môi trường tự nhiên.
3.2 Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi về không gian: Không gian nghiên cứu tác giả lựa chọn là
Vịnh Hạ Long.
- Phạm vi về thời gian: Nghiên cứu về tình hình hiện tại, các số liệu
được sử dụng chủ yếu được thống kê từ 2010 - 2014.


3
- Phạm vi về nội dung nghiên cứu: Nội dung nghiên cứu của luận
văn là về thực trạng phát triển du lịch tại VỊnh Hạ Long gắn liền với bảo
vệ môi trường.
4. Những đóng góp mới của đề tài
Đề tài là bản luận chứng có căn cứ khoa học và thực tiễn về mục tiêu,
nguyên tắc, tiêu chí phát triển du lịch bền vững.
Đề tài khẳng định được vài trò của việc phát triển du lịch bền vững từ
góc độ bảo vệ môi trường tự nhiên.
Đồng thời, đề tài cũng là tài liệu tham khảo cho những người quan tâm,
nghiên cứu phát triển du lịch bền vững gắn với bảo vệ môi trường tự nhiên.
Thông qua thu thập, phân tích số liệu, Luận văn đã đánh giá được thực trạng
phát triển du lịch Vịnh Hạ Long và những tác động của hoạt động du lịch tới
môi trường tự nhiên vùng. Từ đó, có thể giúp các cấp, chính quyền địa
phương xây dựng cơ chế, đưa ra kế hoạch và giải pháp khoa học nhằm phát
triển du lịch bền vững tại khu vực Vịnh Hạ Long.
5. Kết cấu của Luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn
được kết cấu thành 4 chương:
Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển du lịch bền vững.

Theo Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB): “Phát triển bền vững là
một loại hình phát triển mới, lồng ghép quá trình sản xuất với bảo tồn tài
nguyên và nâng cao chất lượng môi trường. Phát triển bền vững cần phải đáp
ứng các nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không phương hại đến khả năng của
chúng ta đáp ứng các nhu cầu của thế hệ trong tương lai”.


5
Tại hội nghị về Môi trường toàn cầu RIO - 92 và RIO - 92+5, quan
niệm về phát triển bền vững được các nhà khoa học bổ sung, theo đó: “Phát
triển bền vững được hình thành trong sự hoà nhập, xen cài và thoả hiệp của 3
hệ thống tương tác là hệ tự nhiên, hệ kinh tế và hệ văn hoá - xã hội”.

Hình 1.1. Quan niệm về phát triển du lịch bền vững
Ở Việt Nam, lý luận về phát triển bền vững cũng được các nhà khoa
học, lý luận quan tâm nghiên cứu trên cơ sở tiếp thu những kết quả nghiên
cứu về lý luận và kinh nghiệm quốc tế về phát triển bền vững, đối chiếu với
những hoàn cảnh cụ thể ở Việt Nam.
Chỉ thị số 36/CT của Bộ Chính trị BCH Trung ương Đảng ngày
25/6/1998 đã xác định mục tiêu và các quan điểm cơ bản cho phát triển bền
vững dựa chủ yếu vào hoạt động bảo vệ môi trường. Đồng thời trong Báo cáo
Chính trị tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII (1996) cũng đã chính thức
đề cập đến khía cạnh bảo vệ môi trường sinh thái, sử dụng hợp lý tài nguyên
như một cấu thành không thể tách rời của phát triển bền vững.
Phát triển bền vững là một khái niệm mới nhằm định nghĩa một sự
phát triển về mọi mặt trong hiện tại mà vẫn phải bảo đảm sự tiếp tục phát
triển trong tương lai xa. Khái niệm này hiện đang là mục tiêu hướng tới
nhiều quốc gia trên thế giới, mỗi quốc gia sẽ dựa theo đặc thù kinh tế, xã




7
1992 thì: “Du lịch bền vững là việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm đáp
ứng các nhu cầu hiện tại của khách du lịch và người dân bản địa trong khi
vẫn quan tâm đến việc bảo tồn và tôn tạo các tài nguyên cho việc phát triển
hoạt động du lịch trong tương lai. Du lịch bền vững sẽ có kế hoạch quản lý
các nguồn tài nguyên nhằm thoả mãn các nhu cầu về kinh tế, xã hội, thẩm mỹ
của con người trong khi đó vẫn duy trì được sự toàn vẹn về văn hoá, đa dạng
sinh học, sự phát triển của các hệ sinh thái và các hệ thống hỗ trợ cho cuộc
sống của con người”. Trong định nghĩa mới này thì du lịch bề n vững đã được
hiểu một cách đầy đủ hơn nó được xem xét trên cả ba liñ h vực kinh tế - xã hội
- môi trường.
Mạng Lưới Tổ chức Du lịch Thế giới của Liên Hợp Quốc (United
Nation World Tourism Organization Network - UNWTO) chỉ ra rằng du lịch
bền vững cần phải:
1. Về môi trường: Sử dụng tốt nhất các tài nguyên môi trường đóng vai
trò chủ yếu trong phát triển du lịch, duy trì quá trình sinh thái thiết yếu, và
giúp duy trì thiên nhiên và đa dạng sinh học tự nhiên.
2. Về xã hội và văn hóa: Tôn trọng tính trung thực về xã hội và văn hóa
của các cộng đồng địa phương, bảo tồn văn hóa và các giá trị truyền thống đã
được xây dựng và đang sống động, và đóng góp vào sự hiểu biết và chia sẻ
liên văn hóa.
3. Về kinh tế: Bảo đảm sự hoạt động kinh tế tồn tại lâu dài, cung cấp
những lợi ích kinh tế xã hội tới tất cả những người hưởng lợi và được phân bổ
một cách công bằng, bao gồm cả những nghề nghiệp và cơ hội thu lợi nhuận
ổn định và các dịch vụ xã hội cho các cộng đồng địa phương, và đóng góp
vào việc xóa đói giảm nghèo.
Năm 2004, tại Hội nghị Bộ trưởng Du lịch các nước Đông Á - Thái
Bình Dương tổ chức ở Huế, Việt Nam từ ngày 11 đến 20 tháng 6, đã đưa ra
quan điểm về du lịch bền vững như sau: “Du li ̣ch bề n vững là viê ̣c phát triển



9
thể tăng cường việc bảo tồn nguồn lợi tự nhiên, đánh giá cao giá trị văn hoá
và mang lợi tức đến cho cộng đồng và có thể cũng sẽ thu lợi tức.
Luận văn sử dụng khái niệm du lịch bên vững tại Hội nghị Bộ trưởng
Du lịch các nước Đông Á - Thái Bình Dương tổ chức ở Huế, Việt Nam.
1.1.2. Phát triển du lịch bền vững
1.1.2.1. Khái niệm
Khái niệm về phát triển du lịch bền vững không tách rời khái niệm về
phát triển bền vững. Ngay từ những năm 1980, khi các vấn đề về phát triển
bền vững được đề cập, tiến hành nghiên cứu thì đã có nhiều nghiên cứu khoa
học được thực hiện nhằm đưa ra các khía cạnh ảnh hưởng của du lịch có liên
quan đến phát triển bền vững.
Từ đầu thập niên 1990 các nhà khoa học trên thế giới đã đề cập nhiều
đến việc phát triển du lịch với mục đích đơn thuần về kinh tế đang đe doạ huỷ
hoại môi trường sinh thái, đến các nền văn hoá bản địa. Hậu quả của các tác
động này sẽ lại ảnh hưởng tới sự phát triển lâu dài của ngành du lịch. Chính vì
vậy đã xuất hiện nhu cầu nghiên cứu “phát triển du lịch bền vững” nhằm hạn
chế các tác động tiêu cực của hoạt động du lịch đảm bảo sự phát triển lâu dài.
Một số loại hình du lịch bước đầu quan tâm đến khía cạnh môi trường đã bắt
đầu xuất hiện như: Du lịch sinh thái; Du lịch dựa vào thiên nhiên; Du lịch
khám phá; Du lịch mạo hiểm…
Hiện nay trong quá trình thống nhất về nhận thức, quan niệm về phát
triển du lịch bền vững vẫn còn những bất đồng, đặc biệt giữa những quan
điểm coi phát triển du lịch bền vững cần đảm bảo nguyên tắc chính là bảo tồn
tài nguyên, môi trường và văn hoá với quan điểm cho rằng nguyên tắc hàng
đầu của sự phát triển du lịch bền vững là sự tăng trưởng về kinh tế do du lịch
mang lại.
Trọng tâm của phát triển du lịch bền vững là đấu tranh cho sự cân bằng

trong phát triển du lịch.


11
Góp phần mở rộng quan hệ đối ngoại và giao lưu quốc tế để quảng bá
hình ảnh đất nước, con người Việt Nam.
Phát triển đồng thời du lịch trong nước và du lịch quốc tế, tăng cường
thu hút ngày càng nhiều khách du lịch nước ngoài vào Việt Nam.”
1.1.2.2. Mục tiêu của phát triển du lịch bền vững
Du lịch là một ngành kinh tế tổng hợp có định hướng tài nguyên rõ rệt
và có nội dung văn hóa sâu sắc, có tính liên ngành liên vùng, xã hội hóa cao.
Chính vì vậy, sự phát triển du lịch bền vững đòi hỏi phải có sự nỗ lực chung
và đồng bộ của toàn xã hội. Phát triển du lịch bền vững luôn hướng tới việc
đảm bảo được ba mục tiêu cơ bản sau:
Phát triển bền vững về kinh tế: Du lịch là một ngành kinh tế, nên phát
triển du lịch bền vững cần phải bền vững về kinh tế, thu nhập phải lớn hơn chi
phí, phải đạt được sự tăng trưởng cao, ổn định trong thời gian dài, tối ưu hoá
đóng góp của ngành du lịch vào thu nhập quốc dân, góp phần thúc đẩy các
ngành kinh tế khác phát triển.
Phát triển bền vững về môi trường: Phải sử dụng bảo vệ tài nguyên và
môi trường du lịch theo hướng tiết kiệm, bền vững, đảm bảo sự tái tạo và
phục hồi của tài nguyên, nâng cao chất lượng tài nguyên và môi trường, thu
hút cộng đồng và du khách vào các hoạt động bảo tồn, tôn tạo tài nguyên.
Phát triển bền vững về xã hội: Thu hút cộng đồng tham gia vào các
hoạt động du lịch, tạo nhiều việc làm góp phần nâng cao chất lượng cuộc
sống của cộng đồng địa phương, cải thiện tính công bằng xã hội, đa dạng hoá,
nâng cao chất lượng sản phẩm du lịch, đáp ứng cao độ nhu cầu của du khách.
Như vậy, các nhà quy hoạch trong quá trình quy hoạch du lịch cần xem
xét đến việc đáp ứng các mục tiêu phát triển du lịch bền vững của các hệ
thống lãnh thổ được quy hoạch.



13
còn làm tăng tính trách nhiệm của cộng đồng trong việc phát triển du lịch và
bảo vệ môi trường.
Nguyên tắc 7: Lấy ý kiến quần chúng và các đối tượng liên quan. Điều
đó giúp thống nhất trong quá trình phát triển du lịch, giảm thiểu những mâu
thuẫn của mọi người, đi đến thống nhất cao về quan điểm phát triển giúp phát
triển du lịch được lâu dài.
Nguyên tắc 8: Chú trọng công tác đào tạo nguồn nhân lực. Như chúng
ta đã biết, nguồn nhân lực phục vụ du lịch có ý nghĩa vô cùng quan trọng.
Nguồn nhân lực có chất lượng sẽ giúp cho du lịch phát triển đa dạng và bền
vững hơn.
Nguyên tắc 9: Tiếp thị du lịch một cách có trách nhiệm (Marketing du
lịch). Đó là việc cung cấp thông tin một cách đầy đủ cho du khách, quảng bá
du lịch một cách có trách nhiệm qua đó giúp du khách thỏa mãn tối đa nhu
cầu của mình.
Nguyên tắc 10: Coi trọng công tác nghiên cứu. Triển khai nghiên cứu
nhằm mang lại lợi ích cho khu du lịch, đáp ứng tối đa nhu cầu của du khách,
mang lại lợi ích cho doanh nghiệp du lịch.
Du lịch bền vững sẽ tác động tích cực đến đời sống xã hội và kinh tế.
Du lịch thực sự đóng vai trò quan trọng và là ngành mũi nho ̣n chỉ khi nó được
phát triển một cách bền vững. Mặt khác cần triển khai các nguyên tắc trên
trong toàn bộ hệ thống của nền kinh tế xã hội thì khi đó mới đem lại hiệu quả
cao, hiệu quả tốt nhất.
1.1.3. Mối quan hệ giữa môi trường với phát triển du lịch bền vững
1.1.3.1. Tác động của môi trường tự nhiên tới sự phát triển của du lịch
Sự phát triển của bất kỳ ngành kinh tế nào cũng gắn liền với vấn đề môi
trường. Điều này càng đặc biệt có ý nghĩa đối với sự phát triển của ngành
kinh tế tổng hợp có tính liên ngành, liên vùng, và xã hội hoá cao như du lịch.

Để phát triển bền vững trong một thời gian dài, du lịch phải kết hợp
chặt chẽ các nguyên tắc và các hoạt động tiêu dùng bền vững. Tiêu dùng bền
vững là tạo ra các sản phẩm tiêu dùng được sản xuất bằng công nghệ sạch, và
các dịch vụ, trong đó có dịch vụ du lịch được cung cấp theo phương pháp có
thể giảm thiểu tác động vào môi trường. Du lịch còn đóng vai trò quan trọng
trong việc cung cấp các thông tin môi trường và làm tăng nhận thức cho du
khách về những hậu quả môi trường do hoạt động của họ gây ra. Các định
hướng cho khách du lịch và những hoạt động kinh doanh sử dụng những hàng
hóa và dịch vụ mà được sản xuất và cung cấp theo phương pháp bền vững về
môi trường, từ khâu bắt đầu cho đến khi kết thúc, sẽ có những tác động tích
cực đối với môi trường toàn cầu.
(3) Bảo vệ và gìn giữ môi trƣờng
Du lịch góp phần rất lớn vào việc bảo vệ môi trường, gìn giữ và bảo tồn
đa dạng sinh học và sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Nhờ
sự hấp dẫn đối với du khách mà các khu rừng tự nhiên hoặc nguyên sinh có
giá trị đều được bảo vệ và quy hoạch thành các vườn quốc gia hoặc các khu
bảo tồn thiên nhiên.
Du lịch cũng đã có những ảnh hưởng tích cực đối với những nỗ lực bảo
vệ và gìn giữ thiên nhiên, đáng chú ý là ở châu Phi, Nam Mỹ, châu Á, châu
Úc và Nam Thái Bình Dương. Trước nguy cơ nhiều loài động vật và thực vật
đã trở nên tuyệt chủng hoặc có nguy cơ tuyệt chủng, nhiều nước đã thành lập
các khu bảo tồn thiên nhiên và ban hành luật nghiêm ngặt để bảo vệ các loài
động vật có thể thu hút du khách yêu chuộng thiên nhiên. Kết quả là nhiều
loài có nguy cơ bị đe doạ trước đây đã bắt đầu được khôi phục.