LỜI NÓI ĐẦU
Thực hiện chủ trương của Bộ Giáo dục và Đào tạo về nội dung giáo dục
địa phương ở cấp THCS, Sở Giáo dục và Đào tạo Quảng Bình đã tổ chức biên
soạn tài liệu giáo dục địa phương các môn Ngữ văn, Lịch sử và Địa lí dành cho
học sinh tỉnh Quảng Bình.
Bắt đầu từ năm học 2013 - 2014, các tiết giáo dục địa phương trong phân
phối chương trình môn Ngữ văn, Lịch sử lớp 6, 7, 8, 9 và môn Địa lí lớp 9 được
dạy học theo bộ tài liệu do Sở Giáo dục và Đào tạo Quảng Bình biên soạn.
Để việc triển khai thực hiện dạy học nội dung giáo dục địa phương môn
Lịch sử theo tài liệu của Sở đạt kết quả tốt, phòng GDTrH đưa Chuyên đề dạy
học chương trình giáo dục địa phương môn Lịch sử THCS theo tài liệu biên
soạn của Sở vào nội dung bồi dưỡng thường xuyên năm học 2013 - 2014 (sau
đây gọi tắt là Chuyên đề). Thời lượng dành cho Chuyên đề là 30 tiết, gồm 15 tiết
giáo viên tự nghiên cứu và 15 tiết bồi dưỡng tập trung.
Mặc dù đã cố gắng hết sức nhưng chắc chắn tài liệu sẽ không thể tránh khỏi
những sai sót và bất cập. Rất mong quí thầy, quí cô thông cảm, chia sẻ và góp ý
chân tình, thẳng thắn để chúng tôi có được những kinh nghiệm thật sự bổ ích.
NHÓM TÁC GIẢ
Dương Xuân Sự - Chuyên viên phòng GDTrH
Thái Thị Lợi - TPCM trường THPT Chuyên Quảng Bình
1
Phần I. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
1. Khái niệm “lịch sử địa phương”
Để xác định được mục đích yêu cầu của việc dạy và học Lịch sử địa
phương, chúng tôi nghĩ trước tiên chúng ta cần tìm hiểu khái niệm “Lịch sử
địa phương” muốn hiểu đúng khái niệm “Lịch sử địa phương” trước hết ta cần
hiểu thuật ngữ “địa phương”; Địa phương là những vùng đất nhất định nằm
trong một quốc gia có những sắc thái đặc thù riêng, là một bộ phận cấu thành
phương, mang ý nghĩa rộng với quốc gia, thậm chí đối với cả thế giới. Tri thức
lịch sử sẽ làm giàu thêm tri thức của cuộc sống con người. Bài học lịch sử luôn
chỉ cho con người biết cách hoạt động đúng đắn trong hiện tại và tương lai.
Lịch sử thực sự là “người thày của cuộc sống”. Chính vì lẽ đó, sự am tường về
lịch sử dân tộc còn bao hàm cả sự hiểu biết cần thiết về lịch sử địa phương,
hiểu biết về lịch sử của chính miền quê, xứ sở, nơi chôn nhau cắt rốn của chính
mình, hiểu rõ mối quan hệ của lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc và rộng
lớn hơn là lịch sử thế giới.
Nguồn tài liệu lịch sử địa phương, với những loại hình đa dạng phong
phú, sinh động là cơ sở cho việc tạo những biểu tượng lịch sử và hiểu sâu sắc
các khái niệm, các sự kiện, hiện tượng ở bài học lịch sử. Tri thức lịch sử địa
phương có ý nghĩa giáo dục sâu sắc, lòng tự hào chân chính và những truyền
thống tốt đẹp của địa phương, tình yêu quê hương, xứ sở, ý thức bảo vệ, giữ gìn
di sản văn hóa, di tích lịch sử... Tư liệu lịch sử địa phương chẳng những là cứ
liệu khoa học để hiểu rõ sự phát triển của lịch sử các địa phương, mà còn là
những căn cứ cụ thể chi tiết để xem xét đánh giá một cách toàn diện những sự
kiện, hiện tượng, biến cố trong lịch sử dân tộc.
3. Sự cần thiết phải chú trọng nội dung lịch sử địa phương
Như trên đã nói, bất cứ một sự kiện, hiện tượng nào xảy ra trong lịch sử
đều mang tính chất địa phương, bởi nó gắn với một vị trí không gian cụ thể ở
một hoặc một số địa phương nhất định. Chính vì vậy có những sự kiện lịch sử
địa phương gắn liền với lịch sử dân tộc hoặc rộng hơn là lịch sử thế giới. Sự
hiểu biết cần thiết về lịch sử địa phương, hiểu biết về lịch sử của chính quê
3
hương, xứ sở, nơi chôn nhau cắt rốn của mình, hiểu rõ mối quan hệ của lịch sử
địa phương với lịch sử của dân tộc là điều rất cần thiết.
Vì vậy, dạy học lịch sử địa phương Quảng Bình có ý nghĩa quan trọng
trong việc góp phần giúp giáo viên thực hiện mục tiêu giáo dục ở trường phổ
mình khi đấu tranh chống kẻ thù xâm lược. Giáo viên và học sinh cũng tự hào
với những thành tựu kinh tế, văn hóa, xã hội của địa phương Quảng Bình chúng
ta từ trước đến nay.
Phần II. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA
PHƯƠNG
1. Nội dung và nguyên tắc biên soạn tài liệu Lịch sử địa phương
Quảng Bình
Thực hiện Công văn số 5977/BGDĐT-GDTrH ngày 07/7/2008 của Bộ Giáo
dục và Đào tạo về Hướng dẫn thực hiện nội dung Giáo dục địa phương ở cấp
THCS và cấp THPT từ năm học 2008 - 2009, Sở Giáo dục và Đào tạo Quảng Bình
đã tổ chức biên soạn bộ tài liệu giáo dục địa phương các môn Ngữ văn, Lịch sử và
Địa lý (sách dùng cho học sinh và giáo viên THCS). Bộ tài liệu gồm có:
- 04 cuốn dành cho học sinh:
+ Tài liệu giáo dục địa phương Ngữ văn, Lịch sử lớp 6;
+ Tài liệu giáo dục địa phương Ngữ văn, Lịch sử lớp 7;
+ Tài liệu giáo dục địa phương Ngữ văn, Lịch sử lớp 8;
+ Tài liệu giáo dục địa phương Ngữ văn, Lịch sử và Địa lý lớp 9.
- 01 cuốn dành cho giáo viên: Tài liệu hướng dẫn giảng dạy chương trình
giáo dục địa phương Ngữ văn, Lịch sử và Địa lý lớp 6, 7, 8, 9.
Phân phối chương trình và nội dung phần Lịch sử cụ thể theo từng khối,
lớp như sau:
- Lớp 6: 01 bài, được dạy trong 01 tiết (tiết 32, theo PPCT), với nội dung:
+ Vùng đất Quảng Bình là dải đất hẹp, có cảnh quan đa dạng: sông, núi,
biển, rừng. Đặc điểm tự nhiên đã tác động lớn đến điều kiện sống của con người,
làm nảy sinh những tuấn kiệt danh nhân.
5
+ Những danh nhân tiêu biểu của Quảng Bình.
+ Những nét tính cách của con người Quảng Bình và những nhân tố góp
1930 - 1931 ở Quảng Bình.
+ Bài 2: Công cuộc chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở
Quảng Bình đầu tháng 7 - 1945.
+ Những nét chính của cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Quảng Bình.
Sau mỗi bài có hệ thống câu hỏi và các tài liệu tham khảo phục vụ cho
việc giảng dạy các nội dung của bài học.
Nội dung chương trình giáo dục địa phương cấp THCS được xây dựng
đảm bảo tính logic và có mối liên hệ chặt chẽ với các đơn vị kiến thức của lịch
sử dân tộc theo từng khối lớp nhằm làm cho học sinh hiểu thêm về lịch sử dân
tộc trong giai đoạn đó, đồng thời từ những kiến thức của lịch sử dân tộc, học
sinh sẽ thấy được lịch sử của địa phương mình trong sự phát triển không ngừng
của lịch sử dân tộc.
2. Một số yêu cầu khi dạy học Lịch sử địa phương Quảng Bình ở các
trường THCS
Lịch sử địa phương là một bộ phận hữu cơ của Lịch sử dân tộc. Vì vậy, khi
dạy học Lịch sử địa phương giáo viên cần tuân thủ các nguyên tắc và phương pháp
dạy học cơ bản của bộ môn. Tuy nhiên, do đặc thù của Lịch sử địa phương là loại
kiến thức khá quen thuộc và gần gũi nên giáo viên cần chú ý một số điểm sau:
- Do ưu thế của Lịch sử địa phương là những sự kiện, nhân vật lịch sử rất
quen thuộc, đễ tiếp xúc ngay tại địa phương. Ở một mức độ nào đó, có khi học
sinh đã biết, đã nghe, đã nhìn thấy. Vì vậy, giáo viên phải tận dụng tối đa các
hình thức dạy học, phát huy hết khả năng của học sinh đối với việc thu nhận
kiến thức thông qua các kênh khác nhau như: hỏi người lớn trong gia đình, sưu
tầm tài liệu đã được in ấn trên địa bàn qua sách báo, tranh ảnh, điền dã tại các
địa phương gần nơi sinh sống, gặp các nhân chứng lịch sử, gặp gỡ các nghệ
nhân, danh nhân địa phương, trao đổi trong nhóm, thảo luận cả lớp, tổ chức cho
7
các em thực hiện một dự án nhỏ về nội dung bài học... tránh việc các em phải
+ Tổ chức cho học sinh được đi tham quan học tập tại các di tích lịch sử,
danh lam thắng cảnh của địa phương, các công trình kiến trúc, nhà bảo tàng, nhà
truyền thống, các làng nghề ở địa phương... để các em có cái nhìn sâu sắc hơn,
đầy đủ hơn về những vấn đề đang diễn ra tại địa phương mình.
+ Với các bài miêu tả trận đánh, các di tích lịch sử, các địa điểm của căn
cứ cách mạng trong kháng chiến chống Pháp... có thể tổ chức dạy học trên thực
địa rất tốt. Các tiết học như vậy sẽ khiến học sinh vô cùng thích thú và nâng cao
lòng tự hào về truyền thống qưê hương cách mạng cho các em.
+ Có thể tổ chức các buổi ngoại khoá về Lịch sử địa phương tại các
trường trong các dịp lễ kỷ niệm quan trọng của tỉnh nhà. Có thể phát động các
cuộc thi tìm hiểu về các chủ đề về Lịch sử địa phương như: văn hoá các dân tộc,
các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, danh nhân địa phương...Tuy nhiên,
muốn đạt được hiệu quả cao trong các nội dung này, giáo viên phải có sự chuẩn
bị chu đáo về hệ thống câu hỏi, về những nội dung cần thiết cho các buổi ngoại
khoá để thu hút sự quan tâm, chú ý và tham gia của học sinh.
+ Có thể lập các nhóm sưu tầm các nội dung về Lịch sử địa phương ở tại
xóm, xã, địa phương đang sinh sống. Đây là việc làm lâu dài, cần đầu tư nhiều
công sức và phải có những bước đi hết sức cụ thể. Nếu tổ chức tốt, học sinh có
thể làm quen được với công việc rất có ý nghĩa này và hình thành được một số
kỹ năng cần thiết cho cuộc sống sau này của các em: tự tin, chủ động, sáng
tạo...Bước đầu có thể cho các em viết tiểu sử, sưu tầm các kỷ vật, các câu
chuyện của các anh hùng, liệt sĩ, các cựu chiến binh của quê hương mình...
Dạy học lịch sử địa phương Quảng Bình cho học sinh các cấp nếu được tổ
chức tốt sẽ góp phần giáo dục lòng tự hào về quê hương tỉnh nhà cho học sinh.
Cho nên những thành tựu trong chiến đấu và xây dựng ở địa phương Quảng
Bình chúng ta phải làm cho học sinh thấy rõ nó cũng có ảnh hưởng đến sự thắng
lợi của cách mạng cả nước. Sự hy sinh anh dũng của con em địa phương chúng
ta trong sự nghiệp giữ nước cũng đã góp phần giáo dục truyền thống tốt đẹp của
cha ông cho thế hệ trẻ tỉnh nhà hiện tại và mai sau.
- Giáo viên dùng bản đồ, tranh ảnh để giới thiệu với học sinh về Quảng Bình:
+ Quảng Bình là một dải đất hẹp ở miền Trung, có cảnh quan đa dạng:
núi, sông, rừng, biển, đồng bằng…
+ Thiên nhiên ban tặng cho Quảng Bình nhiều danh lam thắng cảnh: động
Phong Nha, động Tiên Sơn, động Thiên Đường, đèo Ngang, cửa biển Nhật Lệ,
núi Thần Đinh...
+ Đây là vùng đất sản sinh nhiều tuấn kiệt, danh nhân.
- Từ bài giảng, giúp học sinh có khái niệm về “địa linh nhân kiệt”.
- GV lưu ý giải thích cho học sinh nắm rõ một số địa danh:
+ Núi Phượng thuộc dãy Hoành Sơn (Đèo Ngang), phía bắc Quảng Bình.
+ Núi Đâu Mâu ở Lệ Thuỷ
+ Núi Cẩm Li phía nam Lệ Thuỷ giáp ranh với Quảng Ninh.
+ Động Phong Nha, động Thiên Đường, động Tiên Sơn: Hệ thống hang
động ở xã Sơn Trạch, Bố Trạch.
+ Sông Loan tức sông Roòn (Quảng Trạch).
+ Sông Bình Giang tức sông Kiến Giang (Lệ Thuỷ).
+ Sông Linh Giang tức sông Gianh.
+ Phá Hạc Hải (Lệ Thuỷ).
Mục 2. Nhân kiệt trên vùng đất Quảng Bình
- Giáo viên tập trung làm rõ các ý sau:
+ Nhân kiệt trên vùng đất Quảng Bình gắn với truyền thống học hành,
khoa bảng và những thành công trong sự nghiệp phò vua giúp nước.
+ Quảng Bình là vùng đất xa xôi phía cực nam của Đại Việt nên việc học
hành không thuận lợi như các vùng đất gần kinh kì. Tuy vậy, đến thế kỉ XIII,
học hành, khoa cử đã khá phát triển.
+ Trương Xán là người mở đầu cho truyền thống học hành, đỗ đạt cao của
11
V. TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Tiến sĩ Dương Văn An
Dương Văn An người làng Tuy Lộc, xã Lộc Thuỷ, huyện Lệ Thuỷ. Về gia
đình và tuổi trẻ của Dương Văn An hiện chưa có tư liệu đầy đủ. Chỉ biết ông
sinh khoảng năm 1514. Lớn lên và học tập Nho học ngay tại quê nhà. Năm
1547, ông đi thi và đỗ Tiến sĩ, sau đó được nhà Mạc bổ làm quan. Theo tài liệu
còn lưu giữ được, Dương Văn An làm quan đến chức cao nhất là Thượng thư
(nhưng không rõ bộ nào), tước Sùng Nham hầu. Khi ông mất được triều đình
truy phong tước Tuấn Quận công.
Tác phẩm duy nhất mà Dương Văn An để lại đó là Ô châu cận lục. Đây là
tập sách đầu tiên viết về vùng đất Quảng Bình gồm cả địa lí, con người, phong
tục… Tập sách tuy không dày nhưng để lại những nguồn tư liệu quý để thế hệ
sau này tra cứu, tìm hiểu.
(Lược theo: Danh nhân văn hoá Quảng Bình, tập 1, Nxb Thuận Hoá, 1993)
2. Đề đốc Lê Trực
Lê Trực (1828 - 1919) còn gọi là Lê Văn Trực, người xã Thanh Thuỷ,
tổng Thuận Lễ, huyện Bình Chính, phủ Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình (nay là
xã Tiến Hoá, huyện Tuyên Hoá, Quảng Bình).
Sinh ra trong một gia đình nghèo khó, lại mồ côi cha từ khi 5 tuổi nên ông
sớm bắt đầu một cuộc sống lam lũ, cuốc mướn cày thuê. Tuy vậy, ông được trời
phú cho sức khoẻ phi thường và rất giỏi đấu vật. Năm 28 tuổi, ông thi đỗ Cử
nhân võ, được cho vào học tập ở Võ Học đường. Năm 1859, ông qua được kì sát
hạch và tham gia thi Hội đỗ thứ nhì, thi Đình đỗ thứ ba nên được ban chức danh
Đệ Tam giáp võ Tiến sĩ xuất thân, sung vào hàng võ quan tại triều đình Huế.
Năm 1860, khi thực dân Pháp mở rộng đánh chiếm Nam Kì ông giữ chức
Chánh Hiệp quản Thanh Hoá, sau đó làm Chánh Lãnh binh ở Lạng Sơn. Năm
1873, ông được giữ chức Đề đốc thành Hà Nội. Ông đã cùng với Tổng đốc
Hoàng Diệu ra sức xây dựng, củng cố khả năng phòng thủ của thành Hà Nội.
13
14
Xuân Cẩn vào làm ở Viện Hàn lâm.
Trong 50 năm làm quan, trải 4 đời vua (Từ Gia Long đến Minh Mạng,
Thiệu Trị, Tự Đức), ông đã giữ nhiều chức vụ ở địa phương (Tham biện hiệp
trấn Hưng Hoá, Sơn Nam, Hoài Đức, Thị lang biện lí Bắc Thành, Tổng đốc tỉnh
Bình - Phú…) và nhiều chức vụ quan trọng bậc nhất trong triều (Thượng thư bộ
Hình, Thượng thư bộ Công, Hàm Lâm viện học sĩ, Đông các Đại học sĩ, Tổng
tài Quốc sử quán…).
Là người có học vấn uyên thâm, tính tình cương trực, thẳng thắn, thương
dân nên dù ở cương vị nào ông cũng tận tụy với công việc, có khả năng hộ quốc
an dân, luôn vì việc nghĩa. Năm 1852, Vũ Xuân Cẩn cáo quan về quê dưỡng
lão. Dù rất luyến tiếc nhưng vua Tự Đức cũng y cho. Tháng 4 - 1852, Vũ Xuân
Cẩn mất. Vua thương tiếc lắm nên đã ban cho tên thụy là Văn Đoan, cấp vàng
lụa, sửa việc quan tang, cử phái đoàn triều đình đến tế. Tháng 7 - 1852, vua sai
người đem bài minh do vua làm khắc vào bia đá dựng chỗ đầu làng để ghi nhận
công lao của Vũ Xuân Cẩn với triều đình. Bài minh có nhan đề “Tứ triều nguyên
lão” - Ông lão có đức vọng lớn ở bốn triều.
(Lược theo: Kỉ yếu Hội thảo khoa học quốc gia về danh nhân Quảng
Bình, 7 - 2013)
15
Lớp 7
Tiết 65
QUẢNG BÌNH TỪ THỜI TRỊNH - NGUYỄN PHÂN TRANH ĐẾN THỜI
ĐẠI QUANG TRUNG
I. MỤC TIÊU BÀI HỌC
+ Trong suốt nửa thế kỉ (1627 - 1672), hai thế lực Trịnh - Nguyễn giao
tranh ác liệt (diễn ra 7 cuộc giao tranh lớn). Quảng Bình là nơi trực tiếp diễn ra
chiến sự ác liệt.
+ Năm 1672, do không phân được thắng bại, hai bên đành lấy Linh Giang
(sông Gianh) làm giới tuyến chia cắt đất nước. Phía bắc sông Gianh gọi là Đàng
Ngoài do chính quyền Lê - Trịnh cai quản, phía nam gọi là Đàng Trong thuộc
quyền quản lí của chúa Nguyễn.
+ Hậu quả: Chiến tranh đã làm cho đời sống nhân dân điêu đứng, khốn
khổ, chết chóc, li loạn. Tình cảnh nồi da xáo thịt trở thành nỗi niềm đau đáu của
nhân dân. Vì vậy, người dân Quảng Bình có thơ rằng:
Sông Gianh nước chảy đôi dòng
Đèn chong đôi ngọn, biết trông ngọn nào?
Mục 2. Đấu tranh chống áp bức, thống nhất đất nước
Giáo viên giới thiệu qua về tình hình nước ta ở thế kỉ XVIII và sự bùng nổ
của phong trào nông dân Tây Sơn. Sau đó hướng dẫn HS trả lời các câu hỏi:
Nhân dân Quảng Bình đã có những đóng góp gì trong cuộc đấu tranh thống
nhất đất nước?
- Năm 1774, quân Trịnh vượt sông Gianh lần lượt chiếm Bố Chính, Thuận
Hoá. Năm 1777, nhân dân hai huyện Khang Lộc, Lệ Thuỷ nổi dậy chống ách thống
trị của họ Trịnh, làm cho quân Trịnh hoảng sợ bỏ chạy. Chúa Trịnh sai quân đàn áp
cuộc khởi nghĩa, song nhân dân vẫn không nguôi chí khí đấu tranh.
17
- Năm 1786, Nguyễn Huệ chỉ huy một đạo quân tiến ra Bắc tiêu diệt thế
lực quân Trịnh. Chỉ trong vòng 10 ngày của tháng 6 - 1786, nhân dân Bố Chính
đã nổi dậy phối hợp với nghĩa quân đánh tan 3 vạn quân Trịnh trên phòng tuyến
sông Gianh.
Mục 3. Đấu tranh chống quân Thanh xâm lược. Chung tay xây dựng
đất nước
lên đến núi Đâu Mâu.
- Năm 1633, đắp luỹ Trường Sa trên một vùng cát trắng phía nam cửa
Nhật Lệ.
- Năm 1634, đắp luỹ An Náu, từ Đèo Heo xuống đến cửa An Náu xã
Nhân Trạch (Bố Trạch).
- Năm 1662, đắp luỹ Trấn Ninh tại làng Trấn Ninh thuộc Đồng Phú (Đồng
Hới).
2. Vài nét về thân thế và sự nghiệp Đào Duy Từ
Đào Duy Từ người làng Hoa Trai, xã Vân Trai, phủ Tĩnh Gia, tỉnh Thanh
Hoá. Cha của ông vốn là lính Cấm vệ trong triều, vì phạm tội mà bị đuổi nên đã
theo nghiệp xướng ca để kiếm sống. Khi Đào Duy Từ được năm tuổi thì cha
mất. Người mẹ goá ở vậy quyết tâm nuôi con ăn học.
Đào Duy Từ thuở nhỏ đã nổi tiếng thông minh, học giỏi. Nhưng vì là con
của kẻ hát xướng nên không được dự thi. Mẹ của ông xót tài học của con nên đã
lo lót để đổi họ cho con từ họ Đào qua họ mẹ là Vũ. Khoa thi Hương năm 1593,
ông đi thi và đỗ thứ hai. Nhưng đến khi thi Hội thì sự việc bị phát giác và Đào
Duy Từ bị xoá tên, huỷ kết quả thi. Lúc này Nguyễn Hoàng đang ở Bắc Hà giúp
vua Lê chúa Trịnh diệt dư đảng nhà Mạc. Qua một người bạn, Nguyễn Hoàng
được biết tài học của Đào Duy Từ nên đã hẹn mời Đào Duy Từ vào Nam phò
giúp họ Nguyễn, nhưng do sợ lộ cơ mưu nên Nguyễn Hoàng không dám đón
ngay mà vào Nam trước.
Sau một thời gian, Đào Duy Từ tìm cách trốn vào Nam theo chúa
19
Nguyễn. Khi vào Nam, Nguyễn Hoàng đã chết, còn chúa Nguyễn Phúc Nguyên
đã đi kinh lí nơi xa nên ông đành phải đi ở, chăn trâu cho một phú hộ ở Hoài
Nhơn, Bình Định để chờ thời. Làm kẻ đi ở nhưng thỉnh thoảng khi có điều kiện
ông cũng đối đáp văn chương thơ phú với con trai của phú hộ. Tiếng tăm một
người chăn trâu nhưng rất giỏi thơ văn dần lan rộng. Khám lí Trần Đức Hoà là
lịch sử.
III. THIẾT BỊ, TÀI LIỆU DẠY HỌC
- Lược đồ phong trào Cần vương.
- Lược đồ Quảng Bình.
- Tranh ảnh về các thủ lĩnh Cần vương ở Quảng Bình.
IV. GỢI Ý TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY HỌC
Mục 1. Phong trào kháng chiến chống Pháp hưởng ứng chiếu Cần
vương
Giáo viên hướng dẫn học sinh nhớ lại một cách khái quát về phong trào
21
Cần vương đã được học trong lịch sử dân tộc. Sau đó tập trung nhấn mạnh các
nội dung chủ yếu sau:
- Trong quá trình hành quân từ kinh đô ra Hà Tĩnh, Tôn Thất Thuyết và
vua Hàm Nghi đã quyết định dừng chân lâu dài tại núi rừng Tuyên Hoá (Quảng
Bình) để chỉ đạo phong trào kháng chiến chống Pháp trên cả nước.
- Nhân dân Quảng Bình sôi nổi hưởng ứng phong trào Cần vương. Các sĩ
phu yêu nước của Quảng Bình như Lê Trực, Nguyễn Phạm Tuân, Đề Én, Đề
Chít, Hoàng Phúc là trụ cột của cuộc kháng chiến, chiêu tập nghĩa quân, lập căn
cứ, rèn đúc vũ khí, bao vây tiến công quân Pháp.
- Năm 1888, vua Hàm Nghi bị bắt, các cuộc khởi nghĩa ở Quảng Bình lần
lượt bị đàn áp. Một số người Quảng Bình lại tiếp tục ủng hộ cuộc khởi nghĩa của
Phan Đình Phùng, tiêu biểu là Cô Tám (con của Hoàng Phúc).
Mục 2. Một số trận chiến đấu tiêu biểu của nhân dân Quảng Bình
trong phong trào Cần vương
Giáo viên cần sử dụng bản đồ Quảng Bình để học sinh hình dung những
nơi có các trận đánh tiêu biểu. Tìm hiểu thêm tư liệu để tường thuật sinh động
một hoặc hai trận đánh lớn nhằm tạo điểm nhấn cho bài học.
- Các trận đánh tiêu biểu:
chọn xóm Thác Đài, làng Cổ Liêm huyện Tuyên Hoá làm sở chỉ huy, trung tâm
lãnh đạo của phong trào Cần Vương.
Nghĩa quân dưới sự chỉ huy của Nguyễn Phạm Tuân phối hợp với các thủ
lĩnh Cần vương khác đánh nhiều trận làm cho địch hết sức lo ngại. Tháng 1 1886, nghĩa quân Nguyễn Phạm Tuân phối hợp với lực lượng của Hoàng Phúc,
Lê Trực bao vây, phá đồn Động Hải (Đồng Hới) ; đột nhập thành Bố Chánh giết
chết viên quan giữ thành theo Pháp là Phan Đình Dương. Trong năm 1886,
nghĩa quân của ông đẩy lùi nhiều cuộc tập kích của Pháp lên Tuyên Hoá, bảo vệ
triều đình kháng chiến Hàm Nghi. Nhận thấy vai trò quan trọng của Nguyễn
Phạm Tuân đối với phong trào Cần vương, triều đình Đồng Khánh đã phủ dụ
dân chúng : “Ai bắt được thì bổ làm quan đến chức tam phẩm và thưởng 200
lạng bạc ; giết được thì bổ làm quan chức tứ phẩm và thưởng 100 lạng bạc”.
23
Tháng 3 - 1887, Nguyễn Phạm Tuân lâm bệnh phải lánh về chữa trị ở Cổ
Liêm (Tuyên Hoá). Pháp biết được tin này đã gấp rút cho quân đang đêm hành
quân vây bắt Nguyễn Phạm Tuân. Mờ sáng ngày 9 - 4 - 1887, giặc ập đến chỗ
ông đang điều trị bắt được ông cùng Tôn Thất Trọng - con trai của Tôn Thất
Thuyết.
Quân Pháp đưa ông về Minh Cầm, tìm cách chữa trị vết thương và mua
chuộc ông nhưng Nguyễn Phạm Tuân đã từ chối. Bọn Pháp ép ông uống thuốc
bằng cách đè giữ, bóp miệng để đổ thuốc vào. Ông vờ ngậm rồi bất ngờ ngồi
dậy phun thẳng thuốc vào mặt chúng. Ông dõng dạc tuyên bố: “Tao bình sinh
trọng cương thường, ghét đạo tặc. Cần nói cho mày biết con mà chết vì cha, bề
tôi mà chết vì vua còn gì mà phải sợ ?”.
Sáng hôm sau, ngày 10 - 4 - 1887, Nguyễn Phạm Tuân đã tự sát. Quân
Pháp điên tiết vì không khuất phục được ông bèn ném xác ông xuống sông Minh
Cầm và cấm nhân dân không được vớt. Bất chấp lời đe doạ của giặc, những
người trung nghĩa đã vớt xác ông đưa về chôn cất ở làng Kim Thanh. Sau này,
con cháu đã cải táng xương cốt đưa về chôn cất tại Đồng Cát, thôn Di Lộc, xã
Copyright: Tài liệu đại học ©