Đề bài: Bàn về phạm trù “cái bi”.
MỞ ĐẦU
Khách thể thẩm mỹ bao gồm bốn phạm trù cơ bản là cái đẹp, cái
bi, cái hài và cái cao cả. Trong đó, cái đẹp chính là trung tâm cơ bản của
khách thể thẩm mỹ.
Có thể thấy, cái bi là một trong những phạm trù cơ bản của khách thể
thẩm mỹ, là một hiện tượng thẩm mỹ đặc biệt. Cái bi không có trong tự
nhiên, bởi vì các sinh vật trong tự nhiên không có tư duy, tình cảm, ý
thức nên dù có xung đột căng thẳng đến máy cũng không thể tạo thành
cái bi. Cái bi chỉ tồn tại trong xã hội và trong nghệ thuật bởi nó là một
tình huống của con người trong cuộc sống xã hội loài người.
NỘI DUNG
I. Bản chất thẩm mỹ của cái bi.
Cùng với lịch sử phát triển của những tư tưởng mỹ học, bản chất cái
bi luôn là đối tượng quan tâm của các triết
gia, các nhà lý luận mỹ học có tên tuổi.
Aristotle với tác phẩm “Nghệ thuật
thơ ca” được coi là người có công đầu
trong việc nghiên cứu một cách sâu sắc và
có hệ thống về bản chất của bi kịch. Trong
đó ông nhấn mạnh: “Cái bi là một hiện
tượng quan trọng trong xã hội và bi kịch
chính là đỉnh cao nhất của nghệ thuật.
Nhân vật trung tâm của bi kịch phải là những người tốt, nhưng trong
xung đột với cái xấu lại phải chịu bất hạnh, thậm chí là cái chết”.

1


Nối tiếp tư tưởng của Aristotle, Hegel
là người có công nghiên cứu toàn diện nhất

1. Xung đột trong cái bi.
Xung đột tạo nên cái bi là những xung đột căng thẳng, quyết liệt, là
xung đột không khoan nhượng giữa những lực lượng đối lập mà “mỗi bên
trong đó đều tỏ ra có đủ tính tất yếu và đầy đủ sức mạnh để coi mình là
hợp pháp và không chịu nhượng bộ”.
Bản chất của cái bi là sự xung đột: xung đột giữa cái đẹp – cái xấu,
cái chính nghĩa – cái gian tà, ánh sáng – bóng tối, hiểu theo khía cạnh
khác là biểu hiện của cuộc đấu tranh giữa cái cũ và cái mới, cái tiến bộ
với cái lạc hậu, cái thiện với cái ác.
Trong cuộc sống cũng như trong nghệ thuật, các xung đột có tính
chất “tình huống thế giới” diễn ra rất đa dạng nhưng đều thể hiện khát
vọng mang lại ý nghĩa xã hội phổ biến, tích cực, tốt đẹp nhất.
Tuy nhiên, trên hành trình ấy, họ thường gặp phải những tình huống
bi kịch như sau:
1.1. Bi kịch của cái mới, cái tiến bộ, cách mạng khi nó chưa đủ sức
mạnh để chiến thắng cái cũ, cái lạc hậu, phản động.
Bi kịch ở đây là bi kịch của cái mới, cái tiến bộ, cái cách mạng, còn
đang ở trong thế yếu, nhưng đã nảy sinh nhu cầu tất yếu cần thay đổi
nhưng thời cơ chưa chín muồi.
Các nhân vật trong đó là những người con ưu tú, dám đón nhận sứ
mệnh cao cả để đốt đuốc làm bừng tỉnh cả dân tộc đang ngủ triền miên.
Họ phải chết, chết một cách vĩ đại, vì họ đại diện cho “những giai cấp và
những trào lưu nhất định của thời đại”. Tính cách của nhân vật này trở
nên hùng mạnh, là một hành động có ý thức sâu sắc trước lịch sử với
nhiệm vụ thiêng liêng, ngoài họ không ai có thể làm được.

3


Trong những năm 1930 – 1931, một phong trào đấu tranh của lực

chết của họ có tác dụng thôi thúc mọi người đứng dậy đấu tranh cho lẽ
phải và làm cho kẻ thù không còn ngụy trang được bằng bộ mặt mị dân
nữa sự bạo tàn của kẻ thù phải bộc lộ trắng trợn, xã hội thấy ghê tởm và
cảm thấy không còn sợ chúng nữa.
1.2. Bi kịch của cái cũ trong cuộc đấu tranh chống lại cái mới đang
nảy sinh nhưng bản thân cái cũ vẫn chưa mất hết khả năng nội tại của
nó, ở một mức độ nhất định vẫn còn ý nghĩa tiến bộ về mặt lịch sử, còn
biểu hiện tính tích cực khách quan chứ chưa phải đã hoàn toàn lỗi thời.
Bi kịch này vẫn là một dạng thức lịch sử, nhưng là bi kịch của cái
mới, cái tiến bộ, cách mạng đã ở thế thắng trong thế thắng toàn cục
nhưng một bộ phận nào đó còn lâm vào hoàn cảnh trở trêu, khiến cho
người anh hùng tạm thời bị sa cơ và bị tiêu vong thảm thương.
Hành động của nhân vật này là hành động anh hùng, phù hợp với tất
yếu của lịhc sử, khả năng thực hiện lý tưởng đã được mở rộng song cuộc
chiến đấu một mất, một còn diễn ra trng hoàn cảnh gay gắt, ở một thời
điểm nhất định. Kẻ thù còn tập trung nhiều lực lượng và lợi hại, người
anh hùng chiến đấu trong điều kiện đó rất có thể bị thất bại, bị đàn áp
khốc liệt. Họ chết đi nhưng lí tường của họ được cả phong trào, thế hệ,
dân tộc tiếp tục xả thân vì lý tưởng ấy.
Sự ngã xuống của họ là sự ngã xuống trước ngưỡng cửa bình minh,
nó có tác dụng bật tung cái then cài cửa bấy lâu để mọi người trong hầm
tràn ra ánh sáng.
5


Có lẽ trong lịch sử nước ta phải
nhắc đến nhà hoạt động yêu nước
Phan Bội Châu. Từ thuở nhỏ, chứng
kiến cảnh quốc gia bị Thực dân Pháp
đô hộ, ông đã viết bài “Hịch Bình Tây

tai nạn , một sức mạnh mù quáng của tự nhiên.
Câu chuyện về cuộc thám hiểm Nam cực của một nhóm thám hiểm
của nước Anh do Robert Falcon Scott dẫn đầu là một bài học về bi kịch
của sự kém hiểu biết trước tự nhiên. Để chinh phục Nam cực, đoàn thám
hiểm của Scott đã sử dụng xe trượt kéo bằng ngựa và xe trượt tuyết có
gắn động cơ. Trên hành trình, họ cũng đã thực hiện một số cuộc thám
hiểm địa chất vùng cực. Ngày 24/10/1911, nhóm Scott bắt đầu hướng tới
gần Nam Cực. Tuy nhiên, họ không thể ngờ rằng kế hoạch của mình lại
thất bại, việc dùng ngựa thay chó thực chất là một sai lầm nghiêm trọng,
ngựa chết và động cơ bị hỏng vì thời tiết khắc nghiệt.
Trong

cuốn

nhật ký của mình,
Scott viết khi nhìn
thấy lá cờ Na Uy đã
cắm ở đó: “Chúa ơi!
Đây

là

một

nơi

khủng khiếp, chúng
tôi phải trải qua rất nhiều điều tồi tệ vậy mà không có chút kết quả nào”.
Khát vọng chinh phục Nam cực của đoàn thám hiểm Scott đã thất bại
hoàn toàn. Họ không còn đủ lương thực và sức mạnh trong cuộc hành

con người.
Tuy nhiên, khác với cái chết của một kẻ xấu xa, độc ác hay cái chết
bất ngờ của một người tốt trong cuộc sống, cái chết của nhân vật bi kịch
là cái chết để khẳng định sự bất tử của cái đẹp, cái chân chính. Bởi vậy,
trong cảm xúc bi kịch, đằng sau sự xót thương, đau đớn, đồng cảm trước
cái chết của một nhân vật chính là niềm vui, sự phấn chấn trước lý tưởng
cao cả.

8


Cái chết trong bi kịch tạo nên sự hưởng ứng tích cực trong lòng
người, kích thích lòng căm ghét những cái xấu xa, phản động, lỗi thời,
củng cố niềm tim cho con người trong cuộc đấu tranh chống lại để giành
được hạnh phúc.
II. Cái bi trong cuộc sống
Cái bi trong cuộc sống rất đa dạng, phong phú và phức tạp, y như sự
phức tạp, phong phú của cuộc đời.
Trong cuộc sống, có cái bi mang ý nghĩa xã hội – lịch sử, có cái bi
lại chỉ có ý nghĩa trong phạm vi cá nhân, gia đình; có cái bi mang tính tất
yếu lại có cái bi xảy ra do ngẫu nhiên, trùng hợp… Bi kịch này thường
bắt nguồn từ những đối kháng giai cấp, được biểu hiện thông qua cuộc
đấu tranh giữa các giai cấp, các lực lượng đối lập về lý tưởng xã hội.
Trong cuộc đấu tranh này, không phải lúc nào lực lượng tiến bộ cũng
chiến thắng, tuy nhiên, sự thất bại của cái tiến bộ sẽ trở thành nền tảng,
động lực để con người đến gần hơn với cái đẹp. Nó chết đi nhưng không
hề vô nghĩa.
III. Cái bi trong nghệ thuật.
Ngay từ thế kỉ IV-V trước Công nguyên, ở Hi Lạp cổ đại, bi kịch đã
là một thể loại sân khấu phát triển thịnh hành với nhiều tác giả nổi tiếng.

đi bằng 4 chân, trưa đi
bằng 2 chân, tối đi
bằng 3 chân”, ai không
trả lời được thì nó xé
xác. Oedipus trả lời
được câu hỏi của Nhân sư: “Đó là Con người. Quái vật đâm đầu xuống
vực thẳm chết. Nhân dân thành Thebes suy tôn Oedipus lên làm vua và
lấy hoàng hậu Jocasta làm vợ. Lời nguyền về việc Oedipus giết cha, cưới
mẹ hoàn tất mà chàng không hay biết.
Oedipus phát hiện ra sự thật mình là nguyên nhân gây nên dịch bệnh
khủng khiếp tàn phá đô thành. Người anh hùng có công diệt trừ quái vật

10


giờ trở thành kẻ phạm tội. Vì lợi ích của nhân dân, Oedipus đã tự chọc
mù mắt và rời bỏ thành Thebes.
Vở kịch đã miêu tả quá trình Oedipus tìm ra sự thật, những biến cố
và chiến công trong cuộc đời Oedipus chỉ được kể lại trong quá trình diễn
biến của hành động kịch. Số mệnh đã tiên định tai họa cho cuộc đời của
Oedipus, mặc dù tất cả đều cố tránh tai họa đó nhưng lời phán truyền vẫn
xảy ra. Nếu nhìn bề ngoài thì dường như vở bi kịch của Sophocles nhằm
chứng minh cho sức mạnh tuyệt đối, không gì chiến thắng nổi của Số
mệnh. Con người chỉ là trò chơi, là con rối trong cái sân khấu mênh mông
của cuộc đời mà Số mệnh là người điều khiển. Nhưng ý nghĩa sâu xa của
vở bi kịch không nằm ở bề ngoài và không thể tiếp nhận được bằng một
thế tư duy hời hợt.
Bằng cuộc đấu tranh cho sự thật, đi tìm sự thật, Oedipus đã khẳng
định sức mạnh tinh thần bất khuất, ý chí tự do và hành động tự do của
con người. Oedipus đã chỉ ra nỗi bất hạnh do Số mệnh – Thần thánh gây

lý tưởng nhân văn với sự trói buộc của tôn giáo và chế độ phong kiến
thần quyền (Hamlet, Othello, Roméo and Juliet…).

12


Bi kịch Phục hưng có tính lý tưởng rõ rệt, xây dựng những tính cách
khổng lồ, một bên hoàn cảnh khắc nghiệt, sẵn sàng đè bẹp tính cách
khổng lồ.
Bi kịch Phục hưng còn khai thác rất sâu những cơn lốc dục vọng,
những ham muốn quá độ và quá trình trở thành nạn nhân của chính dục
vọng đó, nó còn phản ánh những trở ngại của cuộc sống bên ngoài như
một lực lượng tàn ác không sao khăc phục nổi.
Một đặc điểm quan trọng nữa của
bi kịch Phục hưng là ý nghĩa triết luận
về cuộc đời là rất sâu sắc và rất rõ, nó
phát hiện ra tính thối nát bên trong một
cá nhân riêng le và có tính phỏ biến
“Toàn thế giới là một nhà tù và vương
quốc Đan Mạch là một nhà tù tăm tối
nhất” (William Shakespeare).
Nghệ thuật bi kịch Phục hưng đã
phản ánh những mâu thuẫn sâu sắc
giữa lí tưởng nhân văn, hướng về tự
do, muốn giải phóng con người thát
khỏi thực tại là con người lại đang rời
vào những xiềng xích trói buộc mới còn khủng khiếp hơn nhiều, đó là sự
trói buộc của “ lối trả tiền mặt lạnh lùng” phi nhân tính.
4. Bi kịch cổ điển Pháp.
Mâu thuẫn cơ bản của xã hội Pháp thế kỷ XVII là mâu thuẫn giai

qua tính hạn hẹp của thời gian để cùng hành động, lên tiếng đòi tự do
chân chính cho con người.
6. Bi kịch hiện đại trong văn học Tư sản phương Tây.
Triết lý của nghệ thuật phương Tây hiện đại dựa trên quan niệm về
sự thoả hiệp đau thương không tránh khỏi của con người với thực tại
nghiệt ngã và bạo tàn với bi kịch con người vỡ mộng, con người nhỏ bé.
Bi kịch đã trở thành “phi bi kịch” bởi nó đề cao cái chết và sự tuyệt vọng
14


của con người, cắt đứt mọi sứ mệnh xã hội của con người, tập trung
thuyết giáo về sự vô nghĩa của cuộc sống.
7. Cái bi trong nghệ thuật ở Việt Nam.
Trong suốt 30 năm chiến tranh, nền văn học Việt Nam đã làm tròn
sứ mệnh vinh quang của mình bằng việc phản ánh những chiến công chói
lọi của các nhân vật anh hùng, những con người cao cả trong khối quần
chúng nhân dân vĩ đại. Âm hưởng về cái anh hùng, cao cả, ấn tượng đã
bao trùm lên không khí chung của cả một thời kì văn học, bởi vậy mà cái
bi trong nghệ thuật trở nên mờ nhạt, thiếu vắng.
Nền văn học nước ta vẫn đang trong thời kì hội nhập, chuyển mình
để bước sang trang mới, làm tròn sứ mệnh của mình.
KẾT LUẬN
Bi kịch là một trong những đỉnh cao của sáng tạo thi ca, nó là một
loại hình đậm chất triết luận, nó phản ánh các vấn đề đặt ra trong đời
sống. Vẻ đẹp trong bi kịch là vẻ đẹp của những tư tưởng nhân văn mà
con người rút ra từ kinh nghiệm cay đắng của cuộc sống. Cái bi là một
trong số 4 phạm trù cơ bản của khách thế thẩm mỹ. Chính vì thế nó đóng
vai trò quan trọng trong mỹ học cũng như trong đời sống của con người.
Cái bi là mảng thẩm mỹ đặc biệt tồn tại dài khắp nơi trong cuộc đấu tranh
phát triển của con người. Nó cùng với cái đẹp, cái hài, cái cao cả khái