SKKN: Trương Thị Minh Yến
Năm học: 2007-2008

MỘT VÀI KINH NGHIỆM
VỀ DẠY HỌC TÍCH CỰC TRONG BỘ MÔN LỊCH SỬ
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ
I/ Lí do chọn đề tài
Để nâng cao chất lượng dạy học, phù hợp với mục tiêu mới của giáo dục
hiện nay, thực hiện có hiệu quả việc dạy học lịch sử theo chương trình và sách giáo
khoa mới. Một yêu cầu được đặt ra cho đội ngũ giáo viên là phải đổi mới phương
pháp dạy học, chuyển từ phương pháp truyền thống ( giáo viên làm trung tâm )
sang hướng mới ( lấy học sinh làm trung tâm ), cụ thể là phương pháp dạy học tích
cực, phát huy tính tích cực chủ động , sáng tạo của học sinh, theo đúng định hướng
đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác định trong NQTƯ khoá VII và được
cụ thể hoá ở luật giáo dục: “ Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính
tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng
lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến
thức vào thực tiễn, tác động đến tư tưởng tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học
tập cho học sinh”. Với phương pháp dạy học tích cực hướng tới hoạt động hoá
nhận thức của người học, phát huy tính tích cực của học sinh, chống thói quen học
tập thụ động, nhằm tạo ra những con người năng động sáng tạo, có năng lực giải
quyết vấn đề,
Phương pháp dạy học tích cực, sẽ đáp ứng được yêu cầu của giáo dục hiện đại,
người Thầy giữ vai trò hướng dẫn, học sinh hoàn toàn chủ động, tự giác trong học
tập. Với một bài soạn được thiết kế theo các hình thức của phương pháp dạy học
tích cực, giáo viên điều khiển tiết học rất nhẹ nhàng, lôi cuốn học sinh tham gia
tích cực vào việc tự tìm hiểu, trao đổi phát hiện và chiếm lĩnh kiến thức, đồng thời
cũng tự đánh giá được kết quả thu được của bản thân. Trong việc nâng cao chất
lượng của bộ môn lịch sử, theo tinh thần đổi mới giáo dục, việc dạy học tích cực có
ý nghĩa rất quan trọng.
Trên cơ sở nghiên cứu lí luận về phương pháp dạy học tích cực và bằng

1/ Dạy học theo kiểu nêu vấn đề:
Trước hết giáo viên phải hiểu được thế nào là dạy học nêu vấn đề. Theo V.
Okon: “ Dạy học nêu vấn đề là toàn bộ các hoạt động như tổ chức các tình huống
có vấn đề, biểu đạt ( nêu ra ) các vấn đề ( tập cho học sinh quen dần để tự làm lấy
công việc này ), chú ý giúp đỡ cho học sinh những điều cần thiết để giải quyết vấn
đề, kiểm tra cách giải quyết đó và cuối cùng lãnh đạo quá trình hệ thống hoá và
củng cố các kiến thức đã tiếp thu được.(1) ”Hoặc theo T.V.Cudriapsev thì ông cho
rằng : “Dạy học nêu vấn đề là tạo ra trước cho học sinh những tình huống có vấn
đề, làm cho các em ý thức được, thừa nhận và giải quyết những tình huống này
trong quá trình hoạt động chung của học sinh và giáo viên, với tính tự lực của học
sinh và sự chỉ đạo của giáo viên.”(2) Ở đây các tác giả đã nhấn mạnh đến việc tạo
ra tình huống có vấn đề, vai trò vị trí của người giáo viên trong hướng dẫn chỉ đạo
học sinh giải quyết tình huống có vấn đề.
Như vậy dạy học nêu vấn đề là cách tổ chức dạy học gồm ba yếu tố cơ bản:
Tình huống có vấn đề, nêu ra vấn đề đưa học sinh vào tình huống có vấn đề, tổ
chức hướng dẫn học sinh tích cực tự giác sáng tạo giải quyết vấn đề.
a/ Giáo viên tạo tình huống có vấn đề
Tình huống có vấn đề là cốt lõi của việc dạy học nêu vấn đề. Theo V.O Kon
“Nét bản chất của dạy học nêu vấn đề không phải là việc đặt ra những câu hỏi mà
là tạo những tình huống có vấn đề” cho nên trong tiết dạy lịch sử, giáo viên phải
tạo ra những tình huống có vấn đề đó là:
+Tạo ra các tình huống mâu thuẫn, xung đột trong các vấn đề để HS giải
quyết, hoặc đưa ra hai vấn đề có chứa đựng mâu thuẫn với nhau
VD: Khi dạy bài 14 ( LS lớp 7) Tình huống được đặt ra cho HS là:
Vì sao quân Mông Cổ mạnh nhưng lại bị thất bại?
2


SKKN: Trương Thị Minh Yến
Năm học: 2007-2008

đạt được trong công cuộc đổi mới từ năm 1978 đến nay? Những thành tựu này có ý
nghĩa như thế nào đối với Trung Quốc trong thế kỉ XXI?
Qua nắm được những thành tựu mà Trung Quốc đạt được về kinh tế, đối
ngoại thì HS sẽ nêu được ý nghĩa: Đời sống nhân dân được nâng cao, đất nước ổn
định, tạo đà cho Trung Quốc tiếp tục phát triển.
Ảnh hưởng của Trung Quốc đối với quốc tế được mở rộng, vai trò, địa vị quốc tế
của Trung Quốc ngày càng được nâng cao.
+Cho HS những bài tập có tính chất nghiên cứu
Việc này có thể thực hiện ở lớp, hoặc ở nhà
VD: Cho HS thảo luận ra câu hỏi trắc nghiệm về nôi dung bài vừa học

3


SKKN: Trương Thị Minh Yến
Năm học: 2007-2008

Lập bảng niên biểu, bảng thống kê, sưu tầm tài liệu, vẽ sơ đồ, lược đồ… để
học sinh tự tìm tòi, nghiên cứu thực hiện.
Khi xây dựng tình huống có vấn đề Giáo viên phải chú ý đến khả năng hiểu
biết, trình độ tư duy của học sinh. Tình huống đưa ra phải dựa trên nền tảng một
phần kiến thức các em đã biết. Tình huống phải vừa sức học sinh không quá dễ,
không quá khó, không quá phức tạp
b/ Nêu ra vấn đề, đưa học sinh vào tình huống có vấn đề:
Trong bài học lịch sử, giáo viên phải khéo léo đặt ra vấn đề, xây dựng cho
được hệ thống câu hỏi tình huống có vấn đề như: Câu hỏi tái hiện, so sánh, phân
tích, khái quát hoá, tìm tòi phát hiện, để gợi sự hứng thú, tò mò, lắng nghe và tìm
cách giải quyết của học sinh. Giáo viên phải nêu được
“ Vấn đề” trong tình huống có vấn đề, tức là những kiến thức có tính trừu tượng,
khái quát nhất định.Những vấn đề này học sinh chưa biết, nhưng do yêu cầu nhận

SKKN: Trương Thị Minh Yến
Năm học: 2007-2008

+Ai là kẻ châm ngòi cho khởi nghĩa ?
+Kết quả của cuộc khởi nghĩa ?
+Thành phần lãnh đạo cuộc khởi nghĩa là ai ?
+Lực lượng tham gia cách mạng chính ?
Với những vấn đề nhỏ này giúp học sinh có cơ sở để đi đến kết luận giải
quyết vấn đề lớn: Cuộc khởi nghĩa này có thành phần lãnh đạo là giai cấp vô sản,
lực lượng tham gia cách mạng chính là giai cấp vô sản, kết quả: Lật đổ tư sản, đưa
vô sản lên cầm quyền, nên gọi là cách mạng vô sản.
Giáo viên phải tôn trọng ý kiến của học sinh, có khi kiến thức của các em
còn thiếu, bị sai, nhưng giáo viên không được phủ nhận ngay, mà phải giúp các em
tìm thấy chỗ sai, chỗ đúng để nâng cao lòng tự tin của học sinh về khả năng của
mình.
2/ Tích cực sử dụng đồ dùng dạy học để khai thác kiến thức:
Thiết bị dạy học là một thành tố không thể thiếu trong quá trình hình thành
kiến thức cho học sinh. Tích cực sử dụng đồ dùng dạy học là một trong những
phương pháp quan trọng để thực hiện dạy học theo hướng tích cực. Nhưng không
phải cứ đem thiết bị đồ dùng vào tiết học là coi như đã dạy theo hướng tích cực,
mà vấn đề ở đây là phải sử dụng nó như thế nào cho có hiệu quả.
Thiết bị đồ dùng ở môn lịch sử rất đa dạng, phong phú: Tranh ảnh, lược đồ,
mẫu vật, băng hình, bản đồ…Thiết bị dạy học ngoài chức năng minh hoạ, nó là
một cơ sơ quan trọng của việc nhận thức lịch sử. Khai thác triệt để thiết bị dạy học
sẽ tạo điều kiện để giáo viên thực hiện tốt việc cải tiến phương pháp soạn giảng,
học sinh có điều kiện chủ động, tích cực tham gia vào quá trình tự nhận thức lịch
sử một cách tốt nhất. Sử dụng đồ dùng trực quan được tiến hành khai thác như sau:
Đối với tranh ảnh lịch sử giáo viên tiến hành khai thác theo các bước như sau:
Bước 1: Cho học sinh quan sát tranh ảnh để xác định một cách khái quát nội
dung tranh ảnh cần khai thác

-Hướng dẫn học sinh kết hợp kênh chữ SGK với lược đồ, bản đồ, trình bày
kiến thức được thể hiện trên bản đồ, lược đồ
-Học sinh bổ sung, giáo viên nhận xét, kết luận vấn đề, hoàn thiện kiến thức
VD: H27 Nguồn lợi của tư pháp ở Việt Nam trong cuộc khai thác lần thứ hai
( T56, bài 14, LS 9 )
Bước 1: Giáo viên yêu cầu học sinh đọc tên lược đồ, đọc phần chữ nói về
nguồn lợi của Pháp ở Việt nam
Bước 2: Nêu yêu cầu đối với học sinh: Dựa vào lược đồ, hãy cho biết
chương trình khai thác Việt Nam lần thứ hai của thực dân Pháp tập trung vào
những nguồn lợi nào ? Các nguồn lợi tập trung ở những vùng nào trên đất nước
ta ?
Bước 3: Dựa vào lược đồ, phần chú giải, học sinh nêu được các nguồn lợi
Pháp tập trung khai thác ở Việt Nam là: Nông nghiệp, công nghiệp nhẹ, xuất khẩu,
khai thác mỏ. Các nguồn lợi tập trung ở Bắc kì & Nam kì
Bước 4: Giáo viên bổ sung, kết luận các vấn đề nêu trên
VD: H34 : Lược đồ khởi nghĩa Bắc Sơn
-Bước 1: GV yêu cầu học sinh quan sát lược đồ, đọc phần chú giải trên lược
đồ
-Bước 2: GV nêu yêu cầu: Dựa vào lược đồ & kênh chữ SGK hãy trình bày
tóm tắt diễn biến cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn
-Bước 3: HS dựa vào phần chú giải, nội dung SGK trình bày ngắn gọn diễn
biến theo các kí hiệu đã được chú giải trên lược đồ
-Bước 4: GV mở rộng thêm & củng cố kết luận về diễn biến khởi nghĩa Bắc
Sơn.
Với cách sử dụng trên, GV đã đáp úng được yêu cầu đổi mới trong dạy học
lịch sử. Thông qua việc quan sát lược đồ, bản đồ, đọc kí hiệu, nội dung được thể
hiện trên bản đồ, HS đã tự phát hiện được đơn vị kiến thức mới, kích thích tính tích
cực chủ động trong học tập của học sinh trong việc khám phá những kiến thức lịch
sử mới
6

huống có vấn đề, hoặc lập bảng thống kê, hoặc có nhiều sự kiện buộc các em phải
đọc, bàn bạc để chọn những sự kiện quan trọng đúng yêu cầu của Giáo viên, hoặc
vẽ sơ đồ, có như vậy mới tạo nên sự hứng thú tìm tòi, tích cực làm việc của học
sinh, lôi cuốn các em tích cực thảo luận để tìm ra đáp án
VD: Bài: Cuộc kháng chiến chống tống Tống ( 1075-1077) ( Giai đoạn thứ
hai). Ở tiết học này Giáo viên nên chọn hai vấn đề để tổ chức cho các nhóm thảo
luận:
-Vì sao ở tư thế là người chiến thắng mà Lý Thường Kiệt lại cử người đến
thương lượng, giảng hoà để kết thúc chiến tranh?
-Nêu nét độc đáo trong cách đánh giặc của Lý Thường Kiệt?
-Hoặc ở bài: Ba lần kháng chiến chống xâm lượpc Mông Nguyên (TK XIII)
( Tiết 24). Tiết này GV chọn tình huống để các em thảo luận là: Vì sao quân Mông
Cổ mạnh mà vẫn bị quân ta đánh bại?...
-Việc tổ chức thảo luận: Giáo viên giữ vai trò là người tổ chức hướng dẫn
các hoạt động: Quan sát, gợi mở, khuyết khích… để các em thảo luận, đưa ra kết
7


SKKN: Trương Thị Minh Yến
Năm học: 2007-2008

quả đúng. Giáo viên phải bao quát, nhắc nhở để tất cả thành viên của nhóm đều
tham gia trao đổi, tránh để học sinh giỏi làm việc, HS yếu kém ngồi chơi. Khi gọi
đại diện các nhóm trả lời, thì gọi bất cứ đối tượng nào, cho các nhóm bổ sung, khi
tổ chức hoạt động nhóm GV nên nhẹ nhàng, khuyến khích để tạo không khí phấn
khởi, tự tin ở tất cả các em, lúc đó các em mới mạnh dạn trao đổi ý kiến của mình,
các nhóm xuất sắc có thể cho điểm thưởng để động viên
Thảo luận nhóm là một trong những hình thức của phương pháp dạy học
phát huy tính tích cực của học sinh. Để thực hiện tốt việc tổ chức thảo luận nhóm
trong tất cả các tiết dạy GV nên có sự đầu tư tốt vào soạn giảng, tuỳ từng tiết học,

tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập. Để thành
8


SKKN: Trương Thị Minh Yến
Năm học: 2007-2008

công trong kiểu dạy học theo phương pháp này Giáo viên phải nắm chắc phần lí
luận, phải đầu tư công sức, thời gian rất nhiều so với kiểu dạy truyền thống.
Trường THCS Quang Trung
Người viết SKKN: Trương Thị Minh Yến
(Giáo viên bộ môn sử)
Tổ: Văn-Sử-Địa-GDCD
Năm học: 2007-2008

NHẬN XÉT CỦA TỔ HỖ TRỢ SKKN
CỦA TRƯỜNG THCS QUANG TRUNG

XẾP LOẠI CẤP TRƯỜNG:

9


SKKN: Trương Thị Minh Yến
Năm học: 2007-2008

Đại Hưng, Ngày

tháng


Lịch sử là một môn xã hội, đặc trưng của bộ môn là xâu chuỗi rất nhiều sự kiện từ
quá khứ đến hiện tại và dự đoán tương lai của loài người.Rất ít học sinh thích học
bộ môn này, đa số các em học sinh THCS khi đến giờ lịch sử là rất sợ, bởi vì theo
các em bài dài, nhiều sự kiện ,hiện tượng lịch sử quá, không thể nhớ và nắm hết
được các sự kiện, khó thuộc bài…Giáo viên giảng dạy bộ môn lịch sử cũng hay
than phiền, đến giờ lịch sử các em không chịu học bài, kiểm tra mãi mà các em
cũng không thuộc, rất ít em giỏi về bộ môn này. Qua các phương tiện thông tin,
chúng ta cũng thật xót xa khi nghe nói về điểm bộ môn lịch sử qua các kì thi. Tại
sao lại như vậy? đó là câu hỏi mà tôi và đồng nghiệp vẫn thường trăn trở. Trong
những năm qua, thực hiện chủ trương chung của bộ và nghành, giáo viên THCS đã
nỗ lực thực hiện đổi mới phương pháp trong dạy học và từng bước tiếp cận công
nghệ thông tin để nâng cao chất lượng dạy học. Là một giáo viên lịch sử, bản thân
luôn tự học tập nghiên cứu, học hỏi…nâng cao tay nghề, xây dựng những tiết dạy,
chọn lọc phương pháp để các em dễ hiểu, dễ nhớ các kiến thức lịch sử nhất.
Qua thực tế giảng dạy tôi đã tổng kết và rút ra một số biện pháp nhỏ mà bản thân
và đồng nghiệp thường sử dụng trong các tiết dạy, giúp học sinh hứng thú học lịch
sử, khắc sâu, dễ ghi nhớ các sự kiện lịch sử: “ Một vài biện pháp giúp học sinh
củng cố và khắc sâu kiến thức lịch sử”
II/ Thực trạng ban đầu
1/ Thực trạng về việc học bộ môn lịch sử của học sinh THCS
Tâm lí học sinh rất sợ học bộ môn lịch sử vì bài dài, nhiều sự kiện, khô, khó nhớ…
nên tâm thế của các em bước vào tiết học không chút hứng thú mà rất miễn cưỡng,
ít tham gia vào xây dựng bài. Về nhà không học bài cũ, khi cô kiểm tra kiến thức
đã học thường không thuộc, khi làm bài kiểm tra định kì (15 phút, 1 tiết ) những
câu hỏi giáo viên thấy rất trọng tâm, quen thuộc, dễ nhưng học sinh lại không làm
được, viết lung tung…khi hỏi thì các em nói là mình có học bài nhưng kiến thức
nhiều quá không nhớ nổi, không thuộc được…nhất là học sinh lớp 6 chất lượng rất
thấp, các em chưa quen với cách học ở bậc THCS, nên đối với các em việc ghi nhớ
các kiến thức lịch sử là cả một vấn đề không hề dễ chút nào, các em còn rất ngỡ
ngàng với các bài tập trắc nghiệm, mơ hồ với bản chất các sự kiện lịch sử.

các em khắc sâu được kiến thức vừa tiếp thu.
Làm bài tập củng cố vào cuối tiết học, có nhiều hình thức, tuỳ đặc trưng của từng
kiểu bài mà giáo viên chọn cách củng cố bài học cho phù hợp như:
+Củng cố kiến thức theo từng mục của bài
+Làm bài tập củng cố dưới dạng câu hỏi trắc nghiệm
+

13