LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết
quả trong luận án là trung thực, được nghiên cứu từ thực tế và chưa từng được
ai công bố trong bất kỳ công trình nào.

Tác giả

Lường Hoài Thanh


MỤC LỤC

MỞ ĐẦU ................................................................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài ..................................................................................................1
2. Mục đích nghiên cứu ...........................................................................................3
3. Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu .....................................................................3
4. Phạm vi nghiên cứu .............................................................................................4
5. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu .........................................................5
6. Đóng góp của Luận án .........................................................................................6
7. Cấu trúc của Luận án ...........................................................................................6
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU............................................ 7
1.1. Các công trình nghiên cứu của học giả nước ngoài..........................................7
1.2. Các công trình nghiên cứu của học giả trong nước ........................................19
CHƯƠNG 2: VƯƠNG QUỐC AYUTTHAYA VÀ CƠ SỞ TIẾP NHẬN PHẬT
GIÁO CỦA NGƯỜI THÁI ................................................................................................. 25
2.1. Sự hình thành vương quốc Ayutthaya ............................................................25
2.1.1. Quá trình di cư và sự hình thành các vương quốc đầu tiên của người Thái ........25
2.1.2. Vương quốc Ayutthaya trong lịch sử Thái Lan ........................................32
2.2. Cơ sở tiếp nhận Phật giáo của người Thái......................................................37
2.2.1. Cơ sở khách quan .....................................................................................37

Phật giáo là một tôn giáo hướng thiện, khuyên con người làm điều thiện,
tránh xa điều ác, tu nhân tích đức…nên ngay từ khi ra đời đã được đông đảo quần
chúng nhân dân đón nhận và tin theo. Sau một thời gian trở thành quốc giáo ở Ấn
Độ (thế kỉ III TCN), Phật giáo cùng với văn hoá Ấn đã được truyền bá ra bên ngoài
và được nhân dân các nước tiếp nhận một cách nhanh chóng như Sri Lanka, Thái
Lan, Miến Điện, Việt Nam…
Đạo Phật với hệ thống triết lý sâu sắc, nhân văn nên đã sớm được nhiều dân
tộc tiếp thu, từ đó đã tạo nên những nền văn hóa, những phong cách văn hóa Phật
giáo rất độc đáo trên tất cả những mảnh đất mà tôn giáo này ngự trị. Tuy nhiên, chỉ
nói đến văn hóa thôi thì chưa thể hiện được trọn vẹn, đầy đủ vai trò và ảnh hưởng
của Phật giáo. Bởi trước khi Phật giáo bước vào giai đoạn phát triển thịnh trị, Phật
giáo đã trải qua một quá trình xâm nhập rồi bám rễ sâu vào đời sống chính trị, kinh
tế, xã hội và tư tưởng của nhiều quốc gia, dân tộc. Điều đó chứng tỏ, Phật giáo cũng
giống như các tôn giáo khác, trong mọi thời điểm đều có mối liên hệ mật thiết với
các vấn đề chính trị - xã hội của các quốc gia mà nó đang tồn tại và phát triển.
Vấn đề này được thể hiện rõ nét nhất ở những mảnh đất mà đạo Phật được
tôn vinh, chiếm địa vị độc tôn với tư cách là quốc giáo như tại Sri Lanka, Miến
Điện, Thái Lan...
Giống như nhiều quốc gia khác ở Đông Nam Á, Phật giáo đã du nhập vào đất
Thái từ rất sớm, khi nơi đây chưa hình thành quốc gia dân tộc. Khi người Thái lập
quốc dưới vương triều Sukhothai, Phật giáo đã giữ một vai trò quan trọng trong việc
cố kết cộng đồng, thống nhất tộc người và góp phần vào sự phát triển của nhà nước
phong kiến đầu tiên trong lịch sử Thái Lan.
Vương triều Ayutthaya (1350 - 1767) được coi là giai đoạn phát triển cực
thịnh của chế độ phong kiến Thái. Bộ máy nhà nước không ngừng được bổ sung và
hoàn thiện từ trung ương tới địa phương, hệ tư tưởng Phật giáo, nhất là Phật giáo
Theravada đã nhanh chóng chiếm địa vị chủ đạo và có ảnh hưởng rất lớn trong mọi
mặt của đời sống xã hội. Cũng từ đây, như một quy định bất biến, tất cả các vị vua



Ayutthaya trong quá khứ để khẳng định rằng, cho đến nay, Phật giáo ở Thái Lan
vẫn luôn giữ một vị trí và ảnh hưởng vô cùng quan trọng. Chính điều này sẽ giúp
chúng ta có được những bài học kinh nghiệm quý báu để thực hiện hài hòa mối


3

quan hệ giữa chính trị và tôn giáo, góp phần giải quyết tốt vấn đề xung đột dân tộc,
sắc tộc, tôn giáo đang ngày càng gay gắt trong khu vực và trên thế giới.
Trên cơ sở nhận thức rõ tầm quan trọng của Phật giáo đối với đời sống chính
trị, xã hội và văn hóa Ayutthaya nói riêng, Phật giáo ở Thái Lan nói chung sẽ mang
lại nhận thức đúng đắn hơn trong việc phát huy vai trò tích cực của Phật giáo đối
với các vấn đề chính trị, xã hội và văn hóa của quốc gia này. Đến nay, Thái Lan vẫn
là một nước mà Phật giáo luôn là tôn giáo chủ đạo. Mối quan hệ của đạo Phật với
chính trị trong lịch sử và hiện tại của Thái Lan luôn luôn có ý nghĩa tham khảo với
nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Vả lại, việc tìm hiểu một triều đại lớn và cơ
bản của lịch sử Thái Lan như Phật giáo Ayutthaya cũng là “chìa khóa” để giúp ta
hiểu thêm về đất nước này khi quan hệ Việt Nam - Thái Lan ngày nay đang rộng
mở.
Đồng thời, nghiên cứu về ảnh hưởng của Phật giáo thời kỳ Ayutthaya còn
nhằm thấy được đóng góp to lớn của tôn giáo này trong khía cạnh sáng tạo văn hóa,
và ở một mức độ nhất định nó còn có tác dụng tích cực thúc đẩy sự phát triển của
lịch sử.
Xuất phát từ những ý nghĩa trên, chúng tôi chọn vấn đề “Phật giáo ở
Ayutthaya và ảnh hưởng của nó đối với đời sống chính trị, xã hội và văn hóa của
vương quốc (1350 - 1767)” làm đề tài Luận án Tiến sĩ Lịch sử của mình.
2. Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của Luận án là làm sáng tỏ cơ sở tiếp nhận, quá trình
phát triển của Phật giáo Theravada ở vương quốc Ayutthaya nói chung và ảnh
hưởng của tôn giáo này đối với đời sống chính trị, xã hội và văn hóa của vương

công xâm lược của quân đội Miến Điện.
Tuy nhiên, để làm sáng tỏ những vấn đề của luận án, việc phân tích quá trình
di cư của người Thái, cơ sở của việc tiếp nhận Phật giáo của người Thái cũng như
sự du nhập Phật giáo vào giai đoạn trước khi vương quốc Ayutthaya được thành lập
cũng được tác giả đề cập tới. Mục đích của việc phân tích trên nhằm làm rõ hơn
những ảnh hưởng của các nhân tố khách quan và chủ quan trong quá trình tiếp nhận
Phật giáo của người Thái từ khi còn ở Nam Chiếu cho đến khi di cư vào đất Thái.
Khi Ayutthaya đã tiếp nhận Phật giáo thì trong hơn 400 năm tồn tại, không chỉ có
dòng Phật giáo Theravada mà người Thái còn tiếp nhận cả Phật giáo Đại thừa. Điều
này sẽ góp phần không nhỏ vào việc tạo nên những đặc trưng Phật giáo rất riêng
của người Thái được định hình tại Ayutthaya, được kế thừa và tiếp tục phát triển
trong các triều đại sau.


5

Về nội dung vấn đề nghiên cứu: Phật giáo ở Ayutthaya và ảnh hưởng của tôn
giáo này trên các lĩnh vực chính trị, xã hội và văn hóa của Ayutthaya. Ngay trong
từng lĩnh vực, phạm vi bao quát cũng rất rộng, do vậy, luận án chỉ tập trung nghiên
cứu một số mặt tiêu biểu của từng lĩnh vực.
Đối với đời sống chính trị, luận án chỉ chủ yếu tập trung tìm hiểu về hoạt
động của các nhà sư và Tăng đoàn Phật giáo cũng như thái độ, chính sách của chính
quyền Ayutthaya đối với Phật giáo.
Đối với đời sống xã hội, luận án giới hạn trong việc tìm hiểu về ảnh hưởng
của Phật giáo đối với xã hội Ayutthaya, tác động của Phật giáo tới tính cách và lối
sống của người Thái.
Với đời sống văn hóa, luận án đề cập tới ảnh hưởng của Phật giáo trên các
lĩnh vực văn học, nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc và hội họa truyền thống.
5. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu
Với sự phát triển của các ngành khoa học, các tài liệu về lịch sử Phật giáo thế

tác giả tại các Wat MahaThat, Wat Yai Chaimongkol, Wat Lokayasutharam, Wat
Thammikarat, cung điện mùa hè tại Bang Pa - In…
Phương pháp nghiên cứu của luận án được tác giả sử dụng chủ yếu là phương
pháp lịch sử và phương pháp lôgic. Bên cạnh đó, tác giả còn có các phương pháp bổ
trợ khác như phương pháp tổng hợp, thống kê, phân tích, phân loại tư liệu, hệ thống
hóa tư liệu kết hợp với phương pháp so sánh, sưu tầm tư liệu, phân loại lịch sử, so
sánh lịch sử…
Ngoài ra, bản thân tác giả đã có chuyến đi điền dã theo dự án của Trung tâm
Nghiên cứu châu Á, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội tại hai trường Đại học ở Thái
Lan là Đại học Chulalongkorn và Đại học Thammasat. Thời gian không nhiều
nhưng tác giả cũng đã có điều kiện tiếp cận với nguồn tài liệu gốc tại Đại học
Chulalongkorn, đi điền dã và lấy ảnh tư liệu tại cố đô Ayutthaya để làm sáng tỏ cho
các vấn đề cần giải quyết trong Luận án.
6. Đóng góp của Luận án
- Hệ thống hóa về quá trình du nhập, cơ sở tiếp nhận Phật giáo của người Thái
tại vương quốc Ayutthaya.
- Sự phát triển của Phật giáo thời kì Ayutthaya.
- Làm sáng tỏ ảnh hưởng của Phật giáo trên các lĩnh vực chính trị, xã hội và
văn hóa của vương quốc Ayutthaya.
- Luận án là nguồn tư liệu tham khảo cho những sinh viên, cán bộ nghiên cứu
và giảng dạy về lịch sử và văn hóa Thái Lan ở các trường đại học thuộc chuyên
ngành xã hội.
7. Cấu trúc của Luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận và phụ lục, Luận án được kết cấu thành 4 chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu


7

Chương 2: Vương quốc Ayutthaya và cơ sở tiếp nhận Phật giáo của người Thái


8

mở cửa. Vì thế, Damrong sớm trở thành một học giả uyên bác trên nhiều lĩnh vực
thuộc khoa học xã hội như lịch sử, khảo cổ, ngôn ngữ, nghệ thuật, văn học đồng
thời là một nhà chính trị, quân sự góp nhiều công sức giúp Rama V
(Chulalongkorn) thực hiện công cuộc canh tân đất nước từ cuối thế kỉ XIX.
Damrong là sứ giả của vua Rama V về quan hệ văn hóa và ngoại giao của
Thái Lan với nhiều nước châu Âu, trong đó có Nga. Ông đã chủ trương cải cách hệ
thống giáo dục, thay đổi hình thức giáo dục chỉ dùng trong cung đình và theo kiểu
trường chùa, thực hiện giáo dục phổ cập toàn dân và biên soạn bộ giáo trình đầu
tiên gồm 3 quyển khá đồ sộ là Giáo trình cải cách Giáo dục. Ông cũng là người
sáng lập thư viện thành phố sau này là Thư viện quốc gia Thái Lan.
Dưới triều Rama VI, ông được bổ nhiệm làm Chủ tịch Hàn lâm viện Hoàng
gia Thái Lan. Từ dây, ông đã dành trọn thời gian và tâm huyết để nghiên cứu khảo
cổ, lịch sử, văn học cổ điển Thái Lan.
Đối với Phật giáo, ông là người đã nghiên cứu và viết tác phẩm Monuments
of the Buddha in Siam (Các di tích Phật giáo tại Siam), xuất bản lần đầu năm 1973
và tái bản năm 1975 tại Bangkok. Công trình là sự khái quát về toàn bộ tiến trình
lịch sử của Phật giáo từ khi được truyền bá vào lãnh thổ Thái Lan cũng như quá
trình phát triển qua các triều đại Sukhothai, Ayutthaya và triều đại Chakri. Tuy
nhiên, công trình mới chỉ dừng lại ở việc trình bày khái quát về Phật giáo qua các
thời kì, đồng thời miêu tả một số công trình kiến trúc và tượng Phật tiêu biểu tại
Thái Lan ở các triều đại đó mà chưa có những đánh giá, nhận định về các giai đoạn
phát triển của Phật giáo. Ngoài ra, tác giả còn có công trình nghiên cứu về Phật giáo
Thái Lan là Chunnum niphon keo kap tamnan Phra Phutthasatsana (Collection of
Writings in history of Buddhism - Tổng hợp các tác phẩm viết về lịch sử Phật giáo)
bằng tiếng Thái, xuất bản tại Bangkok năm 1971.
Năm 1972, Rong Symananda - giáo sư trường đại học Chulalongkorn đã xuất
bản tại Băngkok cuốn “History of Thailand” (Lịch sử Thái Lan) bằng cả tiếng Thái

The Role of the Sangha in the Modernzation of Thailand (Phật giáo, chính trị ở
Đông Nam Á: Vai trò của Tăng đoàn trong đời sống hiện đại Thái Lan) xuất bản tại
London năm 1977 và The recent Role of the Buddhist Monkhood in Thai Politics
(Vai trò gần đây của các Phật tử xuất gia đối với nền chính trị Thái Lan) xuất bản
tại Manchester, Department of Goverment and Faculty of Theology, 1978.
Công trình “The Royal chronicles of Ayutthaya” (Biên niên sử Hoàng gia
Ayutthaya) được dịch giả Richard D. Cushman dịch từ tiếng Thái sang tiếng Anh,
(được biên tập lại bởi dịch giả David K. Wyatt), xuất bản tại Bangkok, năm 2000.


10

Đây là công trình viết về lịch sử vương quốc Ayutthaya từ khi hình thành đến
khi kết thúc với các sự kiện diễn ra trong suốt 35 đời vua Ayuthaya trị vì. Trong tác
phẩm có nói tới sự phát triển của Phật giáo qua các triều vua, tuy nhiên do đặc thù
của thể loại sử ký nên các sự kiện trong tác phẩm thường được liệt kê theo cách kể
chuyện, các sự việc đan xen giữa lịch sử và tôn giáo nên thường tản mạn, không tập
trung. Dù vậy, tác phẩm cũng đã cung cấp cho người nghiên cứu một số sự kiện có giá
trị về lịch sử vương quốc Ayutthaya nói chung và Phật giáo Ayutthaya nói riêng.
Công trình กรุงศรีอยุธยาของเรา
(Our Krung Sri Ayutthaya - Ayutthaya của
chúng tôi) của tác giả Sisak Wanliphodom, xuất bản tại Bangkok, năm 1984 là tác
phẩm mô tả về toàn bộ tiến trình của lịch sử vương quốc Ayutthaya từ khi hình
thành đến khi bị quân đội Miến thôn tính vào năm 1767. Trong tiến trình lịch sử đó,
tác phẩm cũng đã có những nhận định về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội và tôn
giáo trong lịch sử của vương quốc Ayutthaya. Những tư liệu đó là nguồn tài liệu
quý giá bổ sung cho những nghiên cứu, nhận định của tác giả về vương triều này,
trong đó có cả những nhận định liên quan đến sự phát triển và tình hình Phật giáo
tại vương quốc Ayutthaya.
Công trình “Discovery Ayuthaya” (Khám phá Ayutthaya) do Charnvit

thời kỳ đầu Ayutthaya), xuất bản tại Bangkok, năm 1975. Đây là công trình nghiên
cứu tổng thể về cấu trúc xã hội dưới hai vương triều là Sukhothai và Ayutthaya, trong
đó chủ yếu nói tới cơ cấu xã hội trong giai đoạn tồn tại của vương triều Sukhothai đến
giai đoạn đầu của vương triều Ayutthaya. Có thể nói, cơ cấu xã hội của Ayutthaya
chính là sự kế thừa của vương triều Sukhothai trước đó và được bổ sung, phát triển
đến đỉnh cao với nhiều biến chuyển sâu sắc về cơ cấu giai cấp, tầng lớp. Sự thay đổi
này cũng diễn ra ngay trong giới sư tăng Phật giáo.
Công trình เสนทางุญ
9 วัดอยุธยา
(Merit Road - Temples in Ayutthaya- Các
ngôi wat tại Ayutthaya- Những con đường tâm linh) của tác giả Wanlop
Khlongphitthayaphong, Nhà xuất bản: บริษัท
แปลน พริ้นทติ้ง
จํากัด
, năm 1990.
Công trình nghiên cứu khá chi tiết về 9 ngôi wat còn tồn tại đến ngày nay xung quanh
kinh đô Ayutthaya. Thông qua đó, tác giả đã phác họa một phần bức tranh về các công
trình kiến trúc tiêu biểu - những ngôi wat rất quan trọng đối với vương quốc Ayutthaya.
Đó là các ngôi wat Hoàng gia như Wat Mahathat, Wat Phra Si Sanphet, Wat Phra
Mongkol Bophit, Wat Ratchaburana....Nhờ đó, phần nào giúp tác giả luận án hiểu hơn
về các loại hình kiến trúc Phật giáo tồn tại trong giai đoạn này.
Cuốn “Tìm hiểu đạo Phật” của nhà sư Khantipàlo, xuất bản tại Bangkok,
năm 1967 (Luận án sử dụng bản dịch của Chơn Thiện - Viện nghiên cứu Phật học
Việt Nam, xuất bản năm 1990). Tác phẩm là một công trình khá chi tiết trình bày về
giáo lý Phật giáo dành cho người phương Tây và du khách thập phương tới Thái Lan.


12

Do đó, tác phẩm đã viết về Phật giáo một cách phổ thông nhất, lý giải những thuật ngữ



13

là nơi thờ phụng đức Phật, tiến hành các nghi lễ tôn giáo mà còn là một trung tâm
giáo dục và các nhà sư trở thành những người thầy giúp đỡ và nâng cao trình độ
hiểu biết cho dân chúng. Tác phẩm sẽ là nguồn tư liệu quý để hiểu hơn về nền giáo
dục Phật giáo và ảnh hưởng của trường chùa đối với người dân Thái, nhất là tại
vương quốc Ayutthaya.
Tác phẩm “Lịch sử Thái Lan” của Chris Baker và Pasuk Phongpaichit xuất
bản tại Đại học Cambrige năm 2005, (Luận án sử dụng bản dịch của Võ Thu
Nguyệt lưu tại Thư viện Viện Nghiên cứu Đông Nam Á) là một công trình nghiên
cứu có sự kết hợp quan điểm của sử gia phương Tây và sử gia Thái Lan. Những vấn
đề về lịch sử vương quốc Ayutthaya được trình bày trong giai đoạn tiền Bangkok,
thuộc chương I của tác phẩm. Điểm nổi bật của công trình là tác giả không đi vào
trình bày sự kiện lịch sử cụ thể mà chủ yếu phân tích và đưa ra những kết luận theo
nhận định chủ quan của tác giả. Vấn đề về Phật giáo Ayutthaya cũng được nói tới
nhưng không nhiều, chủ yếu đan xen thông qua các nhận định của tác giả về từng
giai đoạn cụ thể của lịch sử Thái Lan.
* Các học giả phương Tây, Trung Quốc và Nhật Bản
Việc nghiên cứu về lịch sử Thái Lan nói chung, lịch sử Ayutthaya nói riêng
đã được các học giả phương Tây, Trung Quốc và Nhật Bản chú ý từ rất sớm do vị
trí chiến lược của vùng đất này trên con đường buôn bán Đông - Tây.
Thứ nhất, so với các quốc gia trong khu vực, Thái Lan được coi là một trong
những quốc gia có vai trò rất quan trọng trong lục địa Đông Nam Á vì: lịch sử Thái
Lan có mối liên hệ và quan hệ buôn bán với nhiều quốc gia phương Tây từ rất sớm.
Không những thế, nó còn cho thấy mối quan hệ sâu rộng, nhiều chiều trong chính
sách của các vị vua Thái đối với các quốc gia phương Tây.
Thứ hai, chính vì có mối quan hệ sớm với các quốc gia phương Tây như vậy
nên lịch sử Thái Lan từ Ayutthaya rất được các học giả phương Tây chú ý nghiên

giáo tại Ayutthaya, nhất là Phật giáo. Quãng thời gian không dài nhưng tác phẩm
cũng góp phần khắc họa rõ hơn về đời sống chính trị và tôn giáo tại Ayutthaya
trong thế kỉ XVII.
Một học giả có nhiều đóng góp lớn đối với việc nghiên cứu lịch sử cũng như
văn hóa và Phật giáo Ayutthaya chính là David K.Wyatt. Ông là người có nhiều
công trình nghiên cứu về Thái Lan nói chung và Ayutthaya nói riêng như công trình
Thailand a short History (Tóm tắt lịch sử Thái Lan), xuất bản tại Luân Đôn năm
1982; là dịch giả hiệu đính nhiều công trình liên quan đến Ayutthaya như Biên niên
sử Hoàng gia Ayutthaya... Đây là tác phẩm trình bày về toàn bộ trình lịch sử Thái
Lan từ khi người Thái bắt đầu di cư từ nhà nước Nam Chiếu (Nan - Chao) vào


15

Đông Nam Á, nhất là vào lưu vực sông Chaophraya Mênam để hình thành nên các
tiểu quốc của người Thái và sự phát triển của lịch sử Thái Lan cho đến năm 1982.
Tác giả đã trình bày lịch sử Ayutthaya trong hai chương (IV, V). Cùng với
các sự kiện về tình hình chính trị, xã hội, tác giả đã đề cập đến Phật giáo Ayutthaya
qua các triều vua song không thật chi tiết. Tuy nhiên, tác phẩm nói tới những tiền
đề, cơ sở cho quá trình hình thành nên các tiểu quốc của người Thái tại lưu vực
sông Chaophraya Mê Nam, các di chỉ thời tiền và sơ sử cũng như những địa điểm
mà Phật giáo đã được truyền bá vào đất Thái như Nakhon Sithammarat, Pattani,
Nakhon Pathom… Trên cơ sở đó, tác giả luận án sẽ có được cái nhìn toàn cảnh về
sự phát triển của Phật giáo Thái Lan trước khi vương quốc Ayutthaya được thành
lập, sẽ thấy được những nét kế thừa của Phật giáo Ayutthaya từ những nền tảng
trước đó cũng như thấy được những cái riêng, khác biệt của Phật giáo Ayutthaya.
Charles F. Keyes cũng là một trong những học giả có nhiều công trình nghiên
cứu về Phật giáo Thái Lan như công trình Buddhism and National Intergration in
Thailand (Phật giáo và Hội nhập quốc gia ở Thái Lan) tập 30 đăng trên Tạp chí
Nghiên cứu châu Á năm 1971 và công trình Millenalism, Theravada Buddhism, and

hành Phật giáo của các Phật tử Thái Lan, góp phần giúp tác giả hiểu và có những
nhìn nhận, đánh giá đúng về Phật giáo Thái Lan nói chung và Phật giáo Ayutthaya
nói riêng.
Công trình Theravada Buddhism in Southeast Asian (Phật giáo Theravada
Đông Nam Á) của Robert C. Lester, xuất bản tại Đại học Michigan (Mỹ) năm 1973
nói về Phật giáo tại các quốc gia Đông nam Á nói chung, đặc biệt là Phật giáo
Theravada tại Lào, Campuchia và Thái Lan. Không những thế, công trình còn giới
thiệu về đức Phật và cách tiến hành thiền định, cũng như thực hành tôn giáo tại các
quốc gia trên.
Tác phẩm Thai - Bangladesh relations (Quan hệ Bangladesh - Thái Lan) của
bà Latifa Akanda, PGS khoa Lịch sử và văn hóa Hồi giáo, Đại học Dacca,
Bangladesh, 1981. Đây là công trình tập hợp các bài viết trong Hội thảo quốc tế
nghiên cứu về lịch sử và tôn giáo Thái Lan tại Trung tâm quốc tế Ấn Độ diễn ra vào
tháng 1 năm 1981 tại Ấn Độ. Trong tác phẩm, từ chương 2 đến chương 4, chủ yếu
nói về tình hình Phật giáo Thái Lan, các công trình kiến trúc Phật giáo..., nhất là
dưới hai vương triều Sukhothai và Ayutthaya. Qua đó, có được những số liệu cụ thể
về sự phát triển liên tục của Phật giáo trên đất Thái - tôn giáo được coi là quốc giáo
ngay từ thời kì lập quốc cho đến nay, đặc biệt là số lượng các Wat (chùa) được xây
dựng dưới hai vương triều Sukhothai và Ayutthaya.


17

Công trình A Consise history of Buddhist art in Siam (Lịch sử nền nghệ thuật
Phật giáo ở Siam) của Reginald Le May, xuất bản năm 1963, là một công trình rất
tiêu biểu về sự phát triển của các loại hình phong cách kiến trúc tại Siam qua từng
thời kì từ Môn - Dvaravati đến Sukhothai, U Thong, Lopburi và Ayutthaya...Tác
phẩm đã trình bày những hiểu biết sâu sắc của tác giả về các tượng Phật được phát
hiện qua các thời kì, góp phần tìm hiểu về ảnh hưởng của Phật giáo tới đời sống văn
hóa và nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc trong thời kì Ayutthaya.

đã tới tận Xiêm và có những ghi chép cụ thể về phong tục tập quán và đời sống tôn
giáo của vương quốc Xiêm, trong đó có Phật giáo từ thế kỉ XIV. Đây là nguồn tư
liệu khá hữu ích để tìm hiểu về lịch sử vương quốc Ayutthaya nói chung và sự phát
triển của Phật giáo Ayutthaya nói riêng.
Ngoài ra, các học giả Nhật Bản cũng có những đóng góp không nhỏ để
nghiên cứu, tìm hiểu về lịch sử Ayutthaya. Thế kỉ XIV đến XVII là thời kì Nhật
Bản mở rộng mối quan hệ giao thương với các quốc gia trong khu vực Đông Nam
Á trong đó có Ayutthaya. Nhiều thương nhân Nhật Bản đã tới Ayutthaya làm ăn và
định cư tại đây. Bản thân họ cũng như chính quyền Nhật Bản cũng đã có những ghi
chép nhất định về đời sống của vương quốc Ayutthaya. Tác giả tiêu biểu là Ishii
Yoneo với các công trình “Seventeenth Century Japanese documents about Siam”
đăng trên tạp chí xã hội Siam tại Bangkok số 59 (2) năm 1971; công trình “The
Rekidai Hoan and some aspects of the Ayutthayan port Polity in the 15 century”
đăng trên tạp chí Memories of the Tokyo Bunko, số 50 năm 1992 và tác phẩm
“Some Aspects of the 15 century Ayutthayan port - Policy as seen from a Ryukyuan
soure” đăng trên tạp chí Southeast Asian Research số 2 (1) năm 1994.
Đây là những công trình nói về mối quan hệ thương mại giữa Nhật Bản và
Ayutthaya trong thế kỉ XV. Không chỉ buôn bán với Thiên Hoàng, Ayutthaya còn
có quan hệ buôn bán với quốc đảo Ryukyu - một vương quốc cường thịnh của Nhật
Bản trong thế kỉ XV - XVI. Thông qua những bài viết này, một phần cuộc sống và
lịch sử Ayutthaya đã được mô tả khá súc tích, rõ ràng làm cơ sở để tác giả luận án
hiểu thêm về mối quan hệ giao thương và chính sách ngoại giao của vương quốc
Ayutthaya, góp phần lí giải được những nhân tố tạo nên sự phát triển của vương
quốc Ayutthaya, trong đó có Phật giáo.
Nhìn chung, những công trình nghiên cứu trên của các học giả phương Tây
Trung Quốc và Nhật Bản chính là những hiểu biết cơ bản về đất nước và cuộc sống
của cư dân Ayutthaya, trong đó có Phật giáo. Dù Phật giáo mới chỉ được đề cập đan
xen với lịch sử vương triều với tư cách là tôn giáo chủ đạo nhưng đó là những tài
liệu khá bổ ích để có được những nhìn nhận, đánh giá chính xác, khách quan về sự


nói đến giai đoạn Ayutthaya, nhưng đây là những bài viết làm sáng tỏ được những nét
đặc trưng của Phật giáo Thái Lan qua từng thời kì. Trên cơ sở đó, có thể hiểu được
những nét riêng của Phật giáo Ayutthaya trong quá trình hình thành và phát triển.


20

Công trình Lịch sử Thái Lan do hai tác giả Phạm Nguyên Long, Nguyễn
Tương Lai thuộc Viện Nghiên cứu Đông Nam Á làm đồng chủ biên, Nxb Khoa học
xã hội, Hà Nội năm 1998. Đây là một công trình nghiên cứu về toàn bộ đất nước và
con người cũng như sự phát triển lịch sử của Thái Lan từ thời kì tiền sử và sơ sử cho
đến những năm đầu thập kỉ 90 của thế kỉ XX. Tác phẩm gồm có bốn phần với bốn
chương, trong đó lịch sử và văn hóa - xã hội Ayutthaya được trình bày tại Phần II,
chương II của tác phẩm.
Trong những năm gần đây còn có rất nhiều bài viết nghiên cứu riêng về Phật
giáo Thái Lan như Phật giáo ở Thái Lan của tác giả Nguyễn Tương Lai viết về quá
trình hình thành và phát triển của Phật giáo Thái Lan, vai trò và số phận của Phật
giáo đăng trên Nội san Nghiên cứu Phật học số 4, năm 1992. Bài báo Kiến trúc Phật
giáo Thái Lan, Nội san nghiên cứu Phật học, số 10, năm 1993 cũng của tác giả
Nguyễn Tương Lai trình bày những nét tiêu biểu của kiến trúc Phật giáo Thái Lan
và những đặc trưng riêng của kiến trúc Phật giáo tại đất nước này.
Tác phẩm tiêu biểu nhất, nghiên cứu một cách khá đầy đủ về Phật giáo Thái
Lan là tác phẩm Phật giáo ở Thái Lan của Nguyễn Thị Quế, Viện Nghiên cứu Đông
Nam Á, Nxb Khoa học xã hội Hà Nội, 2007. Tác phẩm được chia làm hai phần với
7 chương nghiên cứu về toàn bộ quá trình du nhập, phát triển của Phật giáo Thái
Lan từ trước khi lập quốc cho đến nay và Phật giáo của cộng đồng ngoại kiều tại
Thái Lan. Trong đó, Phật giáo thời kì Ayutthaya được tác giả nói tới trong phần A,
chương II, phần II. Tuy không nhiều nhưng tác giả đã đưa tới cái nhìn tổng quát về
sự phát triển của Phật giáo thời kì Ayutthaya.
Luận án Vai trò của Phật giáo trong đời sống chính trị văn hoá và xã hội

suốt hơn 400 năm tồn tại của vương triều. Tuy nhiên, sự phát triển của Phật giáo
mới chỉ được trình bày đan xen với các sự kiện lịch sử, còn ảnh hưởng của tôn giáo
này đối với đời sống xã hội Ayutthaya thì chưa được tác giả đề cập tới.
Trần Quang Thuận với tác phẩm Phật giáo Nam tông tại Đông Nam Á, Nhà
xuất bản Tôn giáo, năm 2006 được coi là một trong những công trình có những sự
kiện khá đầy đủ về Phật giáo Nam tông tại khu vực. Điều đáng nói là tác phẩm đã
dựa vào những nguồn tài liệu cổ, các văn bia để có được những tư liệu quý giá về sự
phát triển của Phật giáo tại Sri Lanka, Thái Lan và Miến Điện. Tập sách không chỉ
trình bày về sự phát triển của Phật giáo ở từng nước mà còn phân tích và làm sáng
tỏ mối liên hệ giữa chính trị và tôn giáo của các quốc gia theo Phật giáo Nam tông
như mối liên hệ giữa Phật giáo Sri Lanka và Miến Điện, Phật giáo Sri Lanka và
Thái Lan...


22

Ngoài những công trình chuyên khảo về Phật giáo nói trên cũng có nhiều
công trình nghiên cứu nhiều khía cạnh liên quan của Phật giáo với đời sống xã hội
Thái Lan nói chung và Ayutthaya nói riêng như:
Tác phẩm Phật giáo Thái Lan hiện tại và quá khứ, Viện nghiên cứu Phật học
Việt Nam xuất bản, TP Hồ Chí Minh, 1994. Tác phẩm cho ta cái nhìn khái quát về
Phật giáo Thái Lan trong thời kì hiện đại cũng như nhìn lại sự phát triển của Phật
giáo Thái Lan các giai đoạn trước đó để có được một cái nhìn tổng thể về quá trình
hình thành và phát triển của Phật giáo Thái Lan trong lịch sử trong đó có sự phát
triển của Phật giáo dưới vương triều Ayutthaya.
Bài viết Đạo Phật ở Thái Lan của nhà nghiên cứu Trương Sỹ Hùng đăng trên
tạp chí Nghiên cứu Phật học số 4 và số 5 năm 1999. Bài viết đưa ra những nhận
định về quá trình du nhập của Phật giáo Ấn Độ vào đất Thái Lan qua một số con
đường khác nhau. Đến giai đoạn lập quốc dưới vương triều Sukhothai và sau khi
Ayutthaya thống nhất các tiểu quốc Thái, cả Phật giáo Đại thừa và Phật giáo