BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRỊNH NGỌC TẤN

CHUYỀN DỊCH CƠCẤU KINH TẾNÔNG NGHIỆP
THEO HƯỚNG CNH, HĐH TRÊN ĐỊA BÀN
HUYỆN THỌXUÂN, TỈNH THANH HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

NGHỆ AN - 2015


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRỊNH NGỌC TẤN

CHUYỀN DỊCH CƠCẤU KINH TẾNÔNG NGHIỆP
THEO HƯỚNG CNH, HĐH TRÊN ĐỊA BÀN
HUYỆN THỌXUÂN, TỈNH THANH HÓA
Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
Mã số: 60.31.01.02

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học:

PGS. TS. VŨTHANH SƠN


cứu đề tài.
Tác giả luận văn

Trịnh Ngọc Tấn


iii
MỤC LỤC
Trang
LỜI CAM ĐOAN.............................................................................................i
LỜI CẢM ƠN..................................................................................................ii
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT...........................................................vii
DANH MỤC CÁC BẢNG...........................................................................viii
MỞ ĐẦU..........................................................................................................1
1. Tính cấp thiết của đề tài...........................................................................1
2. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan...................................2
3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn....................................4
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn....................................5
5. Phương pháp nghiên cứu........................................................................6
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài....................................................7
CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN DỊCH
CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP...........................................................8
1.1. Hệ thống các khái niệm cơ bản............................................................8
1.1.1. Cơ cấu kinh tế..................................................................................
1.1.2. Cơ cấu kinh tế nội bộ ngành nông nghiệp.....................................
1.1.3. Cơ cấu kinh tế theo thành phần.....................................................
1.1.4. Cơ cấu theo vùng, lãnh thổ...........................................................
1.1.5. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế...........................................................
1.1.6. Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp.................................
1.2. Một số lý thuyết về chuyển dịch cơ cấu kinh tế.................................15

Thọ Xuân.....................................................................................
2.2. Thực trạng cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông
nghiệp huyện Thọ Xuân giai đoạn 2010 - 2014........................................46
2.2.1. Thực trạng cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo
nội bộ ngành.................................................................................
2.2.2. Thực trạng cơ cấu kinh tế nông nghiệp và chuyển dịch cơ cấu
kinh tế nông nghiệp theo thành phần kinh tế...............................
2.2.3. Thực trạng cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo
vùng kinh tế.................................................................................
2.3. Tác động của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tới phát triển
nông thôn Thọ Xuân..................................................................................56


v
2.3.1. Tác động tới đời sống vật chất và tinh thần..................................
2.3.2. Tác động tới quan hệ sản xuất xã hội............................................
2.4. Những vấn đề đặt ra cần giải quyết trong quá trình chuyển dịch cơ
cấu kinh tế nông nghiệp............................................................................58
2.5. Những thuận lợi và khó khăn đối với ngành nông nghiệp Thọ Xuân
trong bối cảnh tới năm 2020......................................................................61
2.5.1. Những cơ hội và thuận lợi.............................................................
2.5.2. Những khó khăn và thách thức......................................................
Kết luận chương 2......................................................................................65
CHƯƠNG 3 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP CHUYỂN DỊCH CƠ
CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP THEO HƯỚNG CNH, HĐH HUYỆN
THỌ XUÂN TỈNH THANH HÓA ĐẾN NĂM 2020.................................66
3.1. Quan điểm và phương hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông
nghiệp theo hướng CNH, HĐH huyện Thọ Xuân...................................66
3.1.1. Quan điểm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp.....................
3.1.2. Phương hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp..............

vii
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
BHYT
CBCC
CCN
CDCCKTNN
CN- XD
CN-TTCN
CNH
DV-TM
GDP
GTGT
GTSX
HĐH
HĐND
HTX
KCN
KT-KT
NLN- TS
PTNT
RA
RC
RVAC
TW
UBND
VAC
WTO
XDCB

Bảo hiểm y tế

Bảng 2.1. Cơ cấu kinh tế ngành giai đoạn (2011 - 2014)............................39
Bảng 2.2. Diện tích, dân số ở đô thị thời điểm 2014..................................40
Bảng 2.3. Diễn biến dân số huyện Thọ Xuân giai đoạn (2010 - 2014)......41
Bảng 2.4. Diễn biến lao động huyện Thọ Xuân năm (2010 - 2014)..........42
Bảng 2.5. Tình hình sản xuất một số cây trồng chính huyện Thọ Xuân
(2012 - 2014)...................................................................................................47
Bảng 2.6. Tình hình phát triển chăn nuôi huyện năm (2012 - 2014).......48
Bảng 2.7. Tình hình phát triển nuôi trồng thuỷ sản (2012 - 2014)............49


1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Nông nghiệp là một ngành sản xuất vật chất của nền kinh tế quốc dân,
phục vụ tái sản xuất xã hội. Phát triển nông nghiệp luôn giữ một vị trí quan
trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia, trong đó
có Việt Nam..
Để thúc đẩy sản xuất nông nghiệp phát triển, đạt hiệu quả cao và bền
vững, việc hoàn thiện và xác định một cơ cấu kinh tế nông nghiệp hợp lý,
phù hợp với xu hướng phát triển chung của nền kinh tế không chỉ là yêu cầu
có tính khách quan, mà còn là một trong những nội dung chủ yếu của quá
trình CNH, HĐH đất nước.
CNH, HĐH nông nghiệp là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông
nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa lớn, gắn với công nghiệp chế biến và
thị trường; ứng dụng thành tựu khoa học, công nghệ, trước hết là công nghệ
sinh học, đưa thiết bị, kỹ thuật và công nghệ hiện đại vào các khâu sản xuất
nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nông
sản hàng hóa.
Nhiều chính sách mới trong nông nghiệp được triển khai, đã thúc đẩy
cơ cấu kinh tế nông nghiệp cả nước chuyển dịch theo hướng sản xuất hàng

trong bối cảnh hiện nay.
Với lý do đó, tác giả chọn đề tài: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông
nghiệp theo hướng CNH, HĐH trên địa bàn huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh
Hóa để viết luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Kinh tế Chính trị.
2. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng CNH, HĐH là đề
tài được quan tâm nghiên cứu nhiều của các học giả và các nhà quản lý thực


3
tiễn trong nhiều quốc gia. Các công trình nghiên cứu đề cập tới nhiều khía
cạnh của chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp trong các quốc gia, khu vực, địa
phương khác nhau. Cụ thể giới thiệu một số công trình tiêu biểu:
Phạm Nguyệt Thương “Giải pháp chủ yếu chuyển dịch cơ cấu kinh tế
nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá của tỉnh Nghệ An” năm 2008.
Trong công trình trên, tác giả đã đi sâu nghiên cứu những lý luận, thực tiễn về
chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, cùng với đó là đưa ra kinh nghiệm
của một số nước trong khu vực và trên thế giới về CDCCKTNN và phát triển
kinh tế xã hội. Trên cơ sở đánh giá thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở
tỉnh Nghệ An cũng như thực trạng của công tác CDCCKTNN, tác giả đã chỉ
ra những cơ hội cũng như thách thứ đối với công tác CDCCKTNN ở tỉnh
Nghệ An trong bối cảnh hiện nay, từ đó đã đưa ra những gợi ý về giải pháp cơ
bản để CDCCKTNN nhằm phát triển kinh tế xã hội ở tỉnh Nghệ An.
- “Đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu nông thôn” đăng trên tạp chí Kinh tế
nông thôn (24/7/2014) Bài viết đề cập vấn đề những thành tựu trong
CDCCKTNN và nâng cao mức sống của người dân Việt Nam. Chỉ rõ những
hạn chế của công tác CDCCKTNN là cơ cấu kinh tế còn chậm, chất lượng
chưa cao; cơ cấu lao động nông thôn chuyển dịch chậm, cơ bản là thuần nông,
năng suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh của một số nông sản còn thấp…
Đồng thời tác giả cũng đã đưa ra nhiệm vụ giải pháp cụ thể để chuyển dịch

nghiệp theo hướng CNH, HĐH trên địa bàn huyện Thọ Xuân trong những
năm qua.
Hai là, Trên cơ sở cơ cấu kinh tế nông nghiệp hiện có chỉ ra được những
lĩnh vực nào huyện có thế mạnh, trong cơ cấu nông nghiệp cây nào, con gì đem
giá trị kinh tế cao phù hợp với điều kiện chăm sóc của địa phương.
Ba là, Những tiềm năng, thế mạnh nào của huyện cần được phát huy và
khai thác phục vụ cho quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp.


5
Bốn là, Đề ra những giải pháp có tính khả thi nhằm thúc đẩy quá trình
chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp gắn với quá trình CNH, HĐH đem lại
hiệu quả kinh tế - xã hội như mong muốn.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
Để thực hiện mục đích nghiên cứu nói trên, luận văn tập trung giải
quyết một số nhiệm vụ chủ yếu sau:
- Lựa chọn khung khổ phù hợp về lý luận và thực tiễn làm căn cứ thực
hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trên địa bàn cấp huyện;
- Phân tích, đánh giá một cách hệ thống thực trạng chuyển dịch cơ cấu
kinh tế nông nghiệp huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa chỉ ra những thành
công, hạn chế và nguyên nhân;
- Đề xuất phương hướng và giải pháp đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu
kinh tế nông nghiệp huyện Thọ Xuân trong thời gian tới.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn
4.1. Đối tượng nghiên cứu:
Của luận văn là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trên
địa bàn cấp huyện.
4.2. Phạm vi nghiên cứu không gian và thời gian:
4.2.1. Phạm vi về không gian:
Đề tài được tiến hành nghiên cứu về tình hình chuyển dịch cơ cấu kinh

- Từ các địa phương trong tỉnh
- Từ các Sở, Ban, ngành của tỉnh, huyện có liên quan.
- Từ các nguồn tài liệu khác như: Niên giám thống kê của tỉnh, huyện,
tạp chí, sách, báo.
5.1.2. Phương pháp xử lý số liệu
Số liệu thứ cấp sau khi thu thập được tác giả sử dụng phần mềm
Microsoft Execl. Từ các số liệu thu thập được tiến hành phân tích, chọn lọc
các yếu tố cần thiết để tổng hợp thành các số liệu có cơ sở khoa học.


7
5.1.3 Phương pháp phân tích, tổng hợp và so sánh
Phương pháp này sử dụng để thống kê tài liệu, số liệu, các thông tin
thu thập được từ thực tế, từ thư viện hay từ các nguồn khác rồi phân tích xử lý
và lựa chọn tổng hợp theo yêu cầu của luận văn.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài
6.1. Ý nghĩa lý luận
Hệ thống hoá những vấn đề lý luận, quan điểm cơ bản về chuyển dịch
cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng CNH, HĐH trên địa bàn huyện Thọ
Xuân tỉnh Thanh Hoá.
6.2. Ý nghĩa thực tiễn
- Đánh giá đúng thực trạng về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp
của huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hoá trên cơ sở khoa học thực tiễn.
- Trên cơ sở đó đưa ra những phương hướng, mục tiêu và giải pháp
mang tính toàn diện, khoa học và đột phá, ưu tiên phát triển dịch vụ, tiểu thủ
công nghiệp cho huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hoá về sự chuyển dịch cơ cấu
kinh tế nông nghiệp theo hướng CNH, HĐH.
- Luận văn có thể cung cấp thêm luận cứ khoa học giúp các cấp các
ngành của huyện trong việc xây dựng kế hoạch, định hướng phát triển kinh tế;
xây dựng kế hoạch, chỉ đạo thực hiện về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông

kỳ phát triển nhất định của xã hội.
Cơ cấu kinh tế hội tụ những đặc trưng cơ bản như sau:
Một là: Cơ cấu kinh tế mang tính khách quan
Cơ cấu kinh tế hình thành một cách khách quan do sự phát triển của


9
lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội. Một cơ cấu kinh tế trong
từng thời kỳ của từng ngành, từng địa phương và trong cả nước bao giờ cũng
được xây dựng trên cơ sở tiếp thu những ưu điểm của cơ cấu kinh tế thời kỳ
trước để lại. Sự khác nhau về điều kiện tự nhiên, hoàn cảnh lịch sử cụ thể, về
sự hoạt động của các quy luật kinh tế đặc thù của các phương thức sản xuất
sẽ quyết định tính khác biệt về cơ cấu kinh tế của mỗi vùng, mỗi nước. Vì
vậy, cơ cấu kinh tế phản ánh tính quy luật chung của quá trình phát triển,
nhưng sự biểu hiện cụ thể phải thích ứng với đặc thù mỗi nước, mỗi vùng về
tự nhiên, kinh tế và lịch sử. Không có một cơ cấu mẫu chung cho mọi
phương thức sản xuất, mọi vùng kinh tế hoặc đại diện chung cho nhiều nước
khác nhau. Mỗi quốc gia, mỗi vùng phải lựa chọn cơ cấu kinh tế cho phù
hợp với sự phát triển.
Hai là: Cơ cấu kinh tế có mối quan hệ cân đối, đồng bộ, có tính lịch sử,
cụ thể:
Cơ cấu kinh tế vốn có mối quan hệ cân đối đồng bộ giữa các bộ phận
kinh tế nằm trong tổng thể bao gồm hệ thống lớn, hệ thống vừa và hệ thống
nhỏ gắn bó chặt chẽ với nhau. Sở dĩ như vậy bởi chính các bộ phận kinh tế
trong hệ thống có mối quan hệ mật thiết tác động lẫn nhau theo quy luật đặc
thù. Một cơ cấu kinh tế gồm có nhiều bộ phận kinh tế khác nhau, có bộ phận
kinh tế chủ yếu, cũng có bộ phận kinh tế thứ yếu xếp theo sự ưu tiên khác
nhau. Bộ phận kinh tế chủ yếu (then chốt, mũi nhọn) quyết định nhiều đến
quy mô và nhịp độ phát triển của nền kinh tế, nhưng nó cũng đòi hỏi sự ưu
tiên về vốn, khoa học công nghệ và các chính sách. Sự tồn tại bộ phận kinh tế

Bốn là: Việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một quá trình, luôn biến đổi
theo hướng ngày càng hoàn thiện:
Không phải cơ cấu kinh tế mới nào hình thành ngay một lúc đã có thế
thay thế cơ cấu kinh tế cũ được. Quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế phải là


11
quá trình tích luỹ về lượng, thay đổi về lượng đến mức độ nhất định mới dẫn
đến thay đổi về chất. Trong quá trình đó, cơ cấu kinh tế cũ thay đổi dần dần
để chuyển thành cơ cấu kinh tế mới. Quá trình này diễn ra nhanh hay chậm
phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó có sự tác động trực tiếp rất quan trọng
của chủ thể lãnh đạo, quản lý. Sự nóng vội hoặc bảo thủ trì trệ trong quản lý
kinh tế đều có hại cho sự phát triển của nền kinh tế. Sự chuyển dịch cơ cấu
kinh tế nhất thiết phải là quá trình, nhưng không phải là quá trình tự phát với
các bước tuần tự mà ngược lại, con người bằng những hiểu biết sâu sắc về
thực tế hoàn toàn có thể tạo ra những tiền đề, tác động cho quá trình đó diễn
ra nhanh và đúng hướng.
1.1.2. Cơ cấu kinh tế nội bộ ngành nông nghiệp
Được thể hiện ở những mối quan hệ, tỷ lệ giữa các phân ngành trong
ngành nông nghiệp (nông-lâm-ngư-diêm nghiệp…). Trong quá trình phát
triển, tương quan giữa các phân ngành trong cơ cấu kinh tế nội bộ ngành nông
nghiệp sẽ có những chuyển biến quan trọng theo hướng đa dạng hoá sản xuất.
Đó chính là sự phát triển lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội
trong sản xuất nông nghiệp.
Cơ cấu kinh tế nội bộ ngành nông nghiệp phản ánh sự phân công lao
động theo hướng chuyên môn hóa sản xuất, được hình thành d ựa trên m ối
quan hệ giữa các đối tượng khác nhau của nền sản xuất, sản xuất càng phát
triển thì tập hợp ngành kinh tế càng đa dạng. Xem xét c ơ c ấu kinh t ế n ội b ộ
ngành nông nghiệp không chỉ dựa trên chỉ tiêu giá trị, mà còn phải phân tích
chỉ tiêu lao động, chỉ tiêu vốn đầu tư… Tổng hợp các ch ỉ tiêu đó ph ản ánh

thành nền kinh tế. Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế xảy ra khi có sự phát triển
không đồng đều về quy mô, tốc độ giữa các ngành, vùng.
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là sự thay đổi cơ cấu kinh tế từ trạng thái
này sang trạng thái khác cho phù hợp với môi trường phát triển. Về thực chất,
đó là sự điều chỉnh cơ cấu trên ba mặt biểu hiện (ngành, lãnh thổ, thành phần


13
kinh tế) nhằm hướng sự phát triển của các nền kinh tế vào các chiến lược kinh
tế - xã hội đã được đề ra cho từng thời kỳ cụ thể.
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế chỉ diễn ra khi: Có những sự thay đổi lớn
về điều kiện phát triển; có những khả năng và giải pháp mới làm thay đổi
phương thức khai thác các điều kiện hiện tại; Trong quá trình phát triển giữa
các bộ phận của cơ cấu kinh tế có những trở ngại dẫn đến việc hạn chế lẫn
nhau làm ảnh hưởng đến sự phát triển chung.
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế hợp lý là sự chuyển dịch sang một cơ cấu
kinh tế có khả năng tái sản xuất mở rộng cao, phản ánh được năng lực khai
thác, sử dụng các nguồn lực và phải phù hợp với các quy luật, các xu hướng
của thời đại.
Một cơ cấu kinh tế hợp lý khi đạt được các yêu cầu cơ bản là: Phát huy
tốt nhất lợi thế so sánh của quốc gia, vùng, ngành hoặc doanh nghiệp; phải
khai thác tổng hợp mọi tiềm năng; phải góp phần vào phát triển và ổn định
kinh tế, xã hội và môi trường; phải kết hợp kinh tế trong nước và ngoài nước;
phải gắn tăng trưởng kinh tế với giải quyết những vấn đề bức xúc của xã hội
như: tạo thêm nhiều việc làm, phân phối công bằng hợp lý. Những yêu cầu
trên đồng thời cũng là tiêu chí định tính để đánh giá mức độ hợp lý của cơ cấu
kinh tế và hiệu quả cuối cùng để dánh giá sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế hợp
lý, tiến bộ có thể bằng thu nhập chung của nền kinh tế hay mức sống của
người dân được cải thiện rõ nét, nhưng phải lưu ý đến “Độ trễ về mặt thời
gian” của quá trình chuyển dịch.

- Trang bị công nghệ và vật tư thiết bị tiên tiến cho nông nghiệp để cải
tạo nền nông nghiệp thủ công, lạc hậu, năng suất thấp, sản xuất tự túc thành
nền nông nghiệp cơ khí hiện đại, năng suất cao, sản xuất nông sản hàng hoá.
Đảng Cộng sản Việt Nam. Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 của Ban Chấp hành Trung
ương Đảng (khoá IX).
1


15
- Tăng cường cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội nông thôn (Thuỷ lợi, giao
thông, bưu chính viễn thông, y tế, giáo dục, văn hoá, nhà ở, điện nước…)
phục vụ từng bước đô thị hoá nông thôn.
1.2. Một số lý thuyết về chuyển dịch cơ cấu kinh tế
Nhiều học giả nghiên cứu như Lewis A. và Scholt A. đề cập tới hai khu
vực kinh tế song song tồn tại: nông nghiệp và công nghiệp. Nông nghiệp có
đặc trưng là rất trì trệ, năng suất lao động rất thấp thất nghiệp cao; khu vực
công nghiệp có đặc trưng năng suất lao động cao và có khả năng tự tích lũy.
Cần phải kết hợp hai khu vực này với nhau trên cơ sở tái cấu trúc từng
khu vực. Chẳng hạn, nâng cao năng lực sản xuất nông nghiệp thông qua
chuyển giao khoa học kỹ thuật từ công nghiệp, thành thị; ngược lại giải quyết
thất nghiệp ở nông nghiệp, nông thôn sang lực lượng lao động công nghiệp.
Một hướng phân tích khác dự trên lý thuyết nhị nguyên là phân tích khả
năng di chuyển lao động từ nông thôn (khu vực nông nghiệp) ra thành thị
(khu vực công nghiệp) mà Todaro là một điển hình. Một cách tổng quát, khi
phân tích sự chuyển dịch cơ cấu kinh tê của hai lĩnh vực sản xuất vật chất
quan trọng nhất của nền kinh tế các nước đang phát triển, các lý thuyết nhị
nguyên đã đi từ việc cho rằng chỉ cần tập trung vào phát triển công nghiệp mà
không quan tâm đến sự phát triển của khu vực nông nghiệp đến việc chỉ ra
những giới hạn của việc này và như vậy, khu vực nông nghiệp cũng cần được
quan tâm thích đáng trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế.