ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
***************

ĐỖ HỒNG THỊNH

TÁC ĐỘNG CỦA THU HỒI ĐẤT SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP ĐẾN
BIẾN ĐỔI CHỨC NĂNG KINH TẾ CỦA HỘ GIA ĐÌNH Ở HUYỆN
NAM SÁCH TỈNH HẢI DƢƠNG
( Nghiên cứu trƣờng hợp tại xã Ái Quốc và xã Đồng Lạc)

LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC

Hà Nội - 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
***************

ĐỖ HỒNG THỊNH

TÁC ĐỘNG CỦA THU HỒI ĐẤT SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP ĐẾN
BIẾN ĐỔI CHỨC NĂNG KINH TẾ CỦA HỘ GIA ĐÌNH Ở HUYỆN
NAM SÁCH TỈNH HẢI DƢƠNG
( Nghiên cứu trƣờng hợp tại xã Ái Quốc và xã Đồng Lạc)

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH XÃ HỘI HỌC
Mã số: 60 31 03 01

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. Vũ Hào Quang

1.2.2. Tình hình kinh tế - xã hội ở xã Ái Quốc và Đồng Lạc ..........Error!
Bookmark not defined.9
1.2.3. Đặc điểm về quá trình đô thị hóa………………………………. 48
Chƣơng 2: THỰC TRẠNG MẤT ĐẤT SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP Ở
XÃ ÁI QUỐC VÀ XÃ ĐỒNG LẠC ............... Error! Bookmark not defined.
2.1. Thực trạng dân số, lao động, ngành nghềError!

Bookmark

not

defined.
2.1.1 Cơ cấu dân số, lao động ................Error! Bookmark not defined.


2.1.2 Cơ cấu ngành nghề........................Error! Bookmark not defined.
2.2. Thực trạng mất đất sản xuất nông nghiệp ở xã Ái Quốc và Đồng Lạc
............................................................... .Error! Bookmark not defined.
2.2.1 Thực trạng mất đất nông nghiệp ở xã Ái QuốcError! Bookmark
not defined.
2.2.2 Thực trạng mất đất nông nghiệp ở xã Đồng LạcError! Bookmark
not defined.
Chƣơng 3: BIẾN ĐỔI CHỨC NĂNG KINH TẾ CỦA HỘ GIA ĐÌNH
....................................................................... Error! Bookmark not defined.
3.1 Tác động của thu hồi đất nông nghiệp tới sự biến đổi nghề nghiệp, việc
làm của gia đình........................................Error! Bookmark not defined.
3.1.1. Biến đổi cơ cấu nghề nghiệp .........Error! Bookmark not defined.
3.1.2. Biến đổi vai trò giới trong gia đìnhError! Bookmark not defined.
3.1.3. Biến đổi lao động việc làm ...........Error! Bookmark not defined.
3.2. Biến đổi phương thức sản xuất, kinh doanh của hộ gia đình .......Error!

Bookmark

not defined.
Bảng 3.2. Biến đổi sản xuất theo địa bàn nghiên cứuError! Bookmark not
defined.
Bảng 3.3. Tương quan về tuổi theo địa bàn khảo sátError! Bookmark not
defined.
Bảng 3.4. Tương quan mức độ thu hồi đất nông nghiệp khi xây dựng khu
công nghiệp theo tuổi ....................................Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.5. Tương quan về tình trạng việc làm theo giới tínhError! Bookmark
not defined.
Bảng 3.6.Tương quan tình trạng việc làm của người lao động sau khi bị thu
hồi đất nông nghiệp theo giới tính .................Error! Bookmark not defined.


Bảng 3.7: Tương quan lý do người lao động không được nhận vào xí nghiệp
làm việc theo giới tính ..................................Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.8. Sự chuyển đổi đất nông nghiệp theo địa bàn nghiên cứu........Error!
Bookmark not defined.
Bảng 3.9. Tương quan Mức độ biến đổi quy mô trồng Lúa sau khi thu hồi đất
nông nghiệp theo tuổi....................................Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.10. Mục đích sử dụng tiền đền bù theo địa bàn nghiên cứu........Error!
Bookmark not defined.
Bảng 3.11: Tương quan mục đích sử dụng tiền đền bù từ đất nông nghiệp theo
giới tính........................................................Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.12. Thu nhập từ các nguồn khác nhau theo địa bàn nghiên cứu..Error!
Bookmark not defined.
Bảng 3.13. Các khoản chi tiêu hiện nay so với trước đây theo địa bàn nghiên
cứu...............................................................Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.14: Chi tiêu bình quân theo đầu người/ tháng của các hộ gia đình theo

thị và phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội. Để có tiền đề về vị trí,
đất đai xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị và các công trình công cộng,
Nhà nước đã tiến hành thu hồi nhiều khu đất trong đó phần lớn là đất nông
nghiệp giao cho các chủ đầu tư để thực hiện các dự án sản xuất kinh doanh và
phát triển cơ sở hạ tầng… Điều đó đã gây ảnh hưởng lớn đến việc làm và đời
sống hộ gia đình bị thu hồi đất.
Hải Dương là một tỉnh thuộc khu vực đồng bằng Sông Hồng đang trong
quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa. Thực hiện mục tiêu
phát triển kinh tế đến năm 2020 phấn đấu trở thành tỉnh có tỷ trọng công
nghiệp và dịch vụ là chủ yếu, trong những năm qua Hải Dương đã triển khai
thực hiện nhiều dự án phát triển kinh tế - xã hội như: chỉnh trang đô thi; xây
dựng mới công sở; mở rộng hạ tầng giao thông; xây dựng khu dân cư, khu
công nghiệp, cụm công nghiệp, khu chế xuất… Điều đó đã giúp cho Hải
Dương đạt được những thành công nhất định trong việc thu hút các nguồn đầu
tư trong nước và nước ngoài, góp phần giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập,
cải thiện đời sống cho người lao động, phát triển kinh tế - xã hội.
Cũng như nhiều địa phương khác trong cả nước, Hải Dương tiến hành thu
hồi đất trong đó phần lớn là đất nông nghiệp để xây dựng các khu công
nghiệp, khu đô thị và hệ thống cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội. Việc thu hồi đất
làm cho người nông dân mất toàn bộ hoặc một phần đất sản xuất không có
khả năng chuyển đổi nghề nghiệp hoặc thiếu việc làm dẫn đến giảm thu nhập,


đời sống hộ gia đình gặp nhiều khó khăn. Từ đó đã nảy sinh nhiều vấn đề xã
hội phức tạp: khiếu kiện đông người, thất nghiệp tăng, dư thừa lao động,
không có việc làm, lao động di cư tự do tới các thành phố lớn, tệ nạn xã
hội…và tiềm ẩn nguy cơ mất ổn định xã hội.
Việc nghiên cứu những thay đổi trong cuộc sống của người nông dân cùng
những khó khăn mà họ phải đương đầu trong quá trình chuyển đổi sử dụng đất
nông nghiệp như phải chuyển đổi việc làm, thay đổi thu nhập, lối sống, phương

động theo giới. Mặt khác sự biến đổi chức năng kinh tế gia đình còn thể hiện
ở việc gia đình với tư cách là đơn vị kinh tế tự cung tự cấp, sản xuất khép kín,
thành một đơn vị kinh tế độc lập phụ thuộc chặt chẽ vào thị trường... đồng
thời nó cũng làm thay đổi cơ cấu nghề nghiệp, việc làm, lao động theo trình
độ, độ tuổi và giới tính; các mối quan hệ trong gia đình; văn hóa gia đình, và
đây như là một hệ quả tất yếu của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Xuất phát từ những vấn đề thực tiễn hiện nay, tác giả lựa chọn đề tài “Tác
động của thu hồi đất sản xuất nông nghiệp đến biến đổi chức năng kinh tế của
hộ gia đình ở huyện Nam Sách tỉnh Hải Dương” (nghiên cứu trường hợp tại
Xã Ái Quốc và Xã Đồng Lạc). Với đề tài trên tác giả mong muốn được góp
phần nào đó nhằm làm rõ hơn chính sách thu hồi đất sản xuất nông nghiệp
của Đảng, Nhà nước và chính quyền địa phương đối với vấn đề này, đồng thời
đảm bảo quyền lợi chính đáng cho những hộ gia đình bị thu hồi đất.
2. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu
Trong lịch sử phát triển của gia đình, gia đình vừa là một đơn vị kinh tế, vừa
là cái nôi đầu tiên và suốt đời nuôi dưỡng, giáo dục con người duy trì và phát
triển ở họ những quan hệ tình cảm đặc biệt từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Dưới tác động của quá trình đô thị hóa thì chức năng của gia đình đang có
nhiều biến đổi, thiết chế gia đình cũng đang cần có những thay đổi phù hợp với


giá trị về sự bình đẳng và an sinh cho mỗi thành viên của gia đình trong những
điều kiện mới. Sự biến đổi chức năng kinh tế của gia đình đã có tác động rất
lớn đến cơ cấu nghề nghiệp, việc làm, chiến lược sống, phong tục tập quán,
thói quen ứng xử, việc quản lý giáo dục con cái trong gia đình Việt Nam truyền
thống, các giá trị mới xuất hiện đã phá vỡ những hệ giá trị truyền thống.
Vì lẽ đó gia đình đang trở thành một vấn đề của toàn cầu, có ý nghĩa quan
trọng đối với sự phát triển chung của toàn bộ nhân loại. Gia đình đang trở
thành một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu trong mọi chiến lược
phát triển của các quốc gia, cũng như của Liên Hợp Quốc.

học tập của cha mẹ đối với con, sự biến đổi trong quan hệ gia đình do quá
trình công nghiệp hóa, đô thị hóa mang lại. Đánh giá những tác động tích cực
và những tác động tiêu cực của quá trình đó đối với gia đình ở nông thôn hiện
nay. [16]
Phan Mai Hương, Vấn đề việc làm trong chiến lược sống của người nông
dân vùng ven đô dưới tác động của đô thị hóa, Tạp chí Xã hội học số 1(101),
2008. Bài viết phản ánh những tác động của đô thị hóa không chỉ làm thay đổi
những yếu tố vật chất, mà còn làm chuyển biến những khuôn mẫu xã hội. Quá
trình đó đã tác động mạnh mẽ tới nông thôn và tạo ra nhiều hệ quả xã hội như:
thiếu việc làm, phân hóa giàu nghèo, làm gia tăng các tệ nạn xã hội, biến đổi
lối sống và phong tục tập quán, biến đổi trong quan hệ xã hội, nhận thức và
thái độ đối với các giá trị truyền thống trong gia đình. Từ sự biến đổi đó ảnh
hưởng đến phương thức kiếm sống, và chiến lược sống của gia đình. Mặt
khác đó là những biến đổi liên quan đến giao tiếp, quan hệ xã hội, quan hệ gia
đình, phản ánh những thay đổi về tâm lý liên quan đến động thái trong chiến


lược sống của hộ gia đình vùng ven đô từ góc độ nghề nghiệp, việc làm dưới
tác động của đô thị hóa. [8, tr. 21].
"Giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp trong quá trình đô thị
hoá" (2010) - cuốn sách do tác giả Nguyễn Thị Thơm và Phí Thị Hằng làm
đồng chủ biên. Cuốn sách đã được các tác giả đã bàn về những vấn đề nảy
sinh do quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá, đô thị hoá, các khu công
nghiệp, cụm công nghiệp mọc lên khắp nơi đã làm cho đất đai sản xuất nông
nghiệp bị thu hẹp, người nông dân mất tư liệu sản xuất chủ yếu đồng nghĩa
với việc mất hoặc thiếu việc làm, gây nên nhiều vấn đề xã hội khác nảy sinh.
Từ việc chỉ ra thực trạng của Hải Dương - một tỉnh trọng điểm vùng đồng
bằng sông Hồng, nhóm tác giả đã đưa ra một số dự báo và giải pháp trong
việc giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp trong quá trình đô thị hoá:
Nâng cao hiệu quả quy hoạch, mở rộng cầu lao động, nâng cao chất lượng

gia đình trong việc bồi dưỡng, đào tạo nguồn nhân lực, xây dựng nhân cách
con người.
Lê Thái Thị Băng Tâm, Một vài đặc điểm của hộ gia đình sau khi bị thu
hồi quyền sử dụng đất canh tác, Tạp chí Xã hội học số 3 (115), 2001. Nghiên
cứu này chỉ ra một số đặc điểm của hộ gia đình nông thôn bị thu hồi quyền sử
dụng đất nông nghiệp cũng như một số thay đổi của những gia đình này từ
trước và sau khi bị thu hồi đất, một số khác biệt giữa các hộ gia đình bị thu
hồi đất và không bị thu hồi đất. Đồng thời phản ánh những tác động của đô thị
hóa đến sự thay đổi chiến lược sinh kế của hộ gia đình, mặt khác cũng phản
ánh sự thiếu bền vững, đe dọa đến sự phát triển kinh tế hộ gia đình trong
những điều kiện cụ thể. [21, tr. 47].
Ngoài ra còn một số nghiên cứu về chức năng kinh tế của gia đình như
Bài viết của Vũ Hào Quang trên tạp chí xã hội học. Bài viết của Nguyễn Thị


Kim Hoa trên tạp chí xã hội học. Vũ Hào Quang, “Biến đổi xã hội nông thôn
trong quá trình dồn điền đổi thửa, tích tụ ruộng đất và đô thị hóa” (Nghiên
cứu trường hợp Hải Dương).
Như vậy, những công trình nghiên cứu trên đã đánh giá về những tác động
của đô thị hóa đến sự biến đổi các chức năng của gia đình như sự biến đổi về
nghề nghiệp, việc làm, thu nhập của gia đình. Cung cấp những luận cứ khoa
học để đưa ra những chính sách phù hợp cho sự ổn định và phát triển của gia
đình trong điều kiện mới. Tuy nhiên vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu
về sự biến đổi các chức năng cơ bản của gia đình trước tác động của thu hồi đất.
Đề tài nghiên cứu “Tác động của thu hồi đất sản xuất nông nghiệp đến sự
biến đổi chức năng kinh tế của hộ gia đình ở huyện Nam Sách tỉnh Hải
Dương hiện nay (nghiên cứu trường hợp tại Xã Ái Quốc và Xã Đồng Lạc)
mong muốn đóng góp thêm một phần nhỏ vào xu hướng nghiên cứu sự biến
đổi các chức năng cơ bản của hộ gia đình trong đó có chức năng kinh tế dưới
tác động của quá trình thu hồi đất.

đình ổn định và bền vững trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội.
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Mục đích nghiên cứu
Mục đích của luận văn là nghiên cứu, phân tích, quá trình thu hồi đất sản
xuất nông nghiệp và sự tác động của quá trình đó đến sự biến đổi chức năng
kinh tế của hộ gia đình bị thu hồi đất tại 2 xã Ái Quốc và xã Đồng Lạc, huyện
Nam Sách, tỉnh Hải Dương. Trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp nhằm ổn
định và nâng cao chất lượng sống cho các hộ gia đình sau việc thu hồi đất.


4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Khái quát về quá trình đô thị hóa tại Huyện Nam Sách và khái quát về địa
bàn nghiên cứu ở 2 xã Ái Quốc và xã Đồng Lạc.
Tìm hiểu về thực trạng đời sống của hộ gia đình( hoạt động sản xuất, kinh
doanh, tiêu dùng, thu nhập, điều kiện sinh hoạt…)
Phân tích, đánh giá tác động của việc thu hồi đất sản xuất nông nghiệp
đến sự biến đổi chức năng kinh tế của hộ gia đình.
Đánh giá những tác động tích cực và tiêu cực của việc thu hồi đất nông
nghiệp đến sự biến đổi chức năng kinh tế của hộ gia đình.
Biến đổi kinh tế: sự biến đổi về nghề nghiệp, thu nhập, việc làm, chiến lược
sống, phương tiện sinh hoạt, quá trình sản xuất, tiêu dùng sản phẩm, dịch vụ.
5. Đối tƣợng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
5.1. Đối tượng nghiên cứu
Tác động của thu hồi đất sản xuất nông nghiệp đến biến đổi chức năng
kinh tế của hộ gia đình ở Huyện Nam Sách tỉnh Hải Dương
5.2. Khách thể nghiên cứu
Khách thể nghiên cứu là những hộ gia đình bị thu hồi đất trên địa bàn xã
Ái Quốc và xã Đồng Lạc; Cán bộ địa phương(xã).
5.3. Phạm vi nghiên cứu
5.3.1. Phạm vi không gian

của Đảng ủy xã Đồng Lạc.
4. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: Báo cáo tại Hội thảo Nông dân bị
thu hồi đất - Thực trạng và Giải pháp; Hà Nội, ngày 4/7/2007..
5. Nguyễn Sinh Cúc: Phát triển khu công nghiệp vùng đồng bằng sông Hồng
và vấn đề nông dân mất đất nông nghiệp; Tạp chí Cộng sản điện tử, số 14
(158), năm 2008.
6. TS. Nguyễn Hữu Dũng. Nghiên cứu thực trạng thu nhập, đời sống và việc
làm của người dân bị thu hồi đất để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị,
xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội, nhu cầu cộng đồng và lợi ích quốc
gia, Viện Khoa học Lao động và Xã hội, 2006.
7. Nguyễn Minh Hòa, “Chức năng kinh tế hộ gia đình trước thách thức của
công nghiệp hóa và đô thị hóa ở Thành phố Hồ Chí Minh”, Tạp chí Xã hội
học, số 2/1998.
8. Nguyễn Thị Kim Hoa, “Tác động của quá trình đô thị hóa tới kinh tế hộ gia
đình nông thôn”, Tạp chí Xã hội học, số 1/2000.
9. Phan Mai Hương, Vấn đề việc làm trong chiến lược sống của người nông dân
vùng ven đô dưới tác động của đô thị hóa, Tạp chí Xã hội học số 1(101), 2008.
10. Tô Duy Hợp, Xã hội học nông thôn, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1997.
11. Trịnh Duy Luân, Xã hội học đô thị. NXB Khoa học xã hội , 2004.
12. Trịnh Duy Luân, “50 năm nhìn lại một chặng đường đô thị hóa ở Việt
Nam”, Tạp chí Xã hội học, số 3/1995.


13. Trịnh Duy Luân. “Tác động xã hội của Đổi mới ở các thành phố Việt
Nam”, Tạp chí Xã hội học, số 1/1994.
14. Nguyễn Thế Nghĩa, Mạc Đường , Nguyễn Quang Vinh (Đồng chủ biên),
“Vấn đề giảm nghèo trong quá trình đô thị hóa ở Thành phố Hồ Chí Minh”,
NXB Khoa học Xã hội, 2001.
15. Trần Thị Minh Ngọc (chủ biên), "Việc làm của nông dân trong quá trình
công nghiệp hoá, hiện đại hoá vùng đồng bằng sông Hồng đến năm 2010"