HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN – KHOA BÁO CHÍ.

1

I. DƯ LUẬN XÃ HỘI
Dư luận xã hội (hay công luận) là một hiện tượng đời sống xã hội quen
thuộc mà mỗi cá nhân, tổ chức (bao gồm cả quốc gia), trong cuộc sống hàng
ngày, thường phải quan tâm và tính toán đến. Những người theo học ở Liên-xô
(cũ) thường sử dụng thuật ngữ “dư luận xã hội” (dịch trực tiếp từ thuật ngữ tiếng
Nga). Những người biết tiếng Anh thường sử dụng thuật ngữ “công luận” (dịch
từ thuật ngữ tiếng Anh: “public opinion”).
Phần đông các nhà nghiên cứu dư luận xã hội Liên Xô (cũ) định nghĩa dư
luận xã hội là sự phán xét, đánh giá của các giai cấp, tầng lớp, cộng đồng xã hội
đối với các vấn đề mà họ quan tâm. Ví dụ, theo B. K. Paderin: “Dư luận xã hội là
tổng thể các ý kiến, trong đó chủ yếu là các ý kiến thể hiện sự phán xét đánh giá,
sự nhận định (bằng lời hoặc không bằng lời), phản ánh ý nghĩa của các thực tế,
quá trình, hiện tượng, sự kiện đối với các tập thể, giai cấp, xã hội nói chung và
thái độ công khai hoặc che đậy của các nhóm xã hội lớn nhỏ đối với các vấn đề
của cuộc sống xã hội có động chạm đến các lợi ích chung của họ”.
Nhiều nhà nghiên cứu Mỹ cũng nêu ra định nghĩa tương tự. Ví dụ “Công
luận là sự phán xét đánh giá của các cộng đồng xã hội đối với các vấn đề có tầm
quan trọng, được hình thành sau khi có sự tranh luận công khai” (Young, 1923).
Nhà nghiên cứu Mỹ khác lại định nghĩa: “Công luận là kết quả tổng hợp các ý
kiến trả lời của mọi người đối với các câu hỏi nhất định, dưới điều kiện của cuộc
phỏng vấn” (Warner, 1939). Có những định nghĩa rất đơn giản, nhưng rất phổ
biến trong giới nghiên cứu Mỹ: “Công luận là các tập hợp ý kiến cá nhân ở bất
kỳ nơi đâu mà chúng ta có thể tìm được” (Childs, 1956).


HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN – KHOA BÁO CHÍ.


3

của đa số không phải khi nào cũng đúng, dư luận của thiểu số, không nhất thiết
khi nào cũng sai. Thực tế cho thấy, trước các vấn đề mới, dư luận của thiểu số,
nhiều khi, đúng hơn dư luận của đa số. Giữa dư luận của đa số và dư luận của
thiểu số cũng không có một hàng rào ngăn cách không thể vượt qua được. Dư
luận ngày hôm nay là thiểu số, ngày mai có thể trở thành đa số hoặc ngược lại, dư
luận ngày hôm nay là đa số, ngày mai có thể chỉ còn là thiểu số.
Về mặt thực tiễn, quan điểm coi dư luận xã hội chỉ là ý kiến của đa số lại
càng không thể chấp nhận được. Chúng ta đang phát triển nền kinh tế thị trường
định hướng XHCN và thực hiện chủ trương “Đại đoàn kết toàn dân tộc”. Tiếng
nói của mọi thành phần kinh tế, mọi tầng lớp, nhóm xã hội đều cần được coi
trọng cho dù thành phần kinh tế, tầng lớp, nhóm xã hội đó chỉ là thiểu số trong xã
hội. Mặt khác, nếu dư luận xã hội chỉ là ý kiến của đa số không thôi, thì cần gì
phải thành lập các cơ quan làm công tác nắm bắt dư luận xã hội bởi vì ý kiến của
đa số là cái mà người dân bình thường cũng có thể dễ dàng nắm được, huống hồ
là lãnh đạo. Báo cáo tình hình dư luận xã hội của một số địa phương chưa được
lãnh đạo coi trọng, có phần chính là do mới chỉ phản ánh được ý kiến của đa số.
Những báo cáo phiến diện, không phản ánh được đầy đủ các luồng ý kiến khác
nhau trong xã hội trước một vấn đề, sự kiện, hiện tượng nào đó, không những ít
có giá trị cho sự chỉ đạo của các cấp uỷ đảng, chính quyền, ngược lại, có khi còn có
hại, nhất là trong trường hợp vấn đề, sự kiện, hiện tượng là cái mới, bởi lẽ, đối với
cái mới, dư luận của đa số lúc đầu thường không đúng, thường có tính “bảo thủ”.
Điểm tranh luận khác trong quan niệm về dư luận xã hội có liên quan đến
câu hỏi: Trong dư luận xã hội có yếu tố ý chí không? Một số ý kiến cho rằng
trong dư luận xã hội chỉ có yếu tố nhận thức và yếu tố tình cảm, nói cách khác,
dư luận xã hội chỉ là những lời nói suông, phương thức biểu lộ tâm trạng, cảm
xúc, không có thành phần ý chí và do đó không gắn với hành động của chủ thể.



HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN – KHOA BÁO CHÍ.

5

1) Nguồn thông tin: nguồn thông tin của tin đồn bao giờ cũng xuất phát từ người
khác (tôi nghe người này nói, người kia nói); nguồn thông tin của dư luận xã hội
lại xuất phát từ chính là bản thân người phát ngôn (theo ý kiến của tôi thì...).
2) Tin đồn loang càng xa thì càng có nhiều biến thái, do nó không ngừng được
thêm thắt. Lúc ban đầu, dư luận xã hội thường rất phân tán, nhưng sau đó, thông
qua sự trao đổi, tranh luận, tính thống nhất của dư luận xã hội thường tăng lên.
3) Tin đồn thường có tính “thất thiệt” (mặc dù có những tin đồn về cơ bản là sự
thật), trong khi đó, dư luận xã hội phản ánh trung thực về suy nghĩ, tình cảm, thái
độ của chủ thể. Tuy nhiên, giữa dư luận xã hội và tin đồn không có sự ngăn cách
không vượt qua được. Tin đồn có thể làm nảy sinh dư luận xã hội khi trên cơ sở
tin đồn người ta đưa ra những phán xét đánh giá bày tỏ thái độ của mình. Tin đồn
thường xuất hiện khi người ta thiếu (hoặc thừa) thông tin.
Về khả năng phản ánh chân lý, lẽ phải của dư luận xã hội, cũng có những
quan niệm khác nhau. Có ý kiến cho rằng dư luận xã hội chịu ảnh hưởng nặng nề
của các thành kiến, định kiến cho nên nó không có khả năng phản ánh chân lý, lẽ
phải. Có ý kiến lại “sùng bái” dư luận của đa số, theo họ, dư luận của đa số bao
giờ cũng đúng, dư luận của thiểu số bao giờ cũng sai. Tất cả các quan niệm trên
đều sai. Dư luận xã hội không phải là các kết luận khoa học, nhưng ít nhiều đều
có khả năng phản ánh chân lý, lẽ phải. Dư luận xã hội có thể đúng nhiều, đúng ít.
Dù có đúng đến mấy thì dư luận xã hội vẫn có những hạn chế, không nên tuyệt
đối hoá khả năng nhận thức của dư luận xã hội. Dù có sai đến mấy, trong dư luận
xã hội cũng có những hạt nhân hợp lý, không thể coi thường, bỏ qua. Chân lý của
dư luận xã hội không phụ thuộc vào tính chất phổ biến của nó. Không phải lúc
nào dư luận của đa số cũng đúng, dư luận của thiểu số cũng sai. Cái mới, lúc đầu,
thường chỉ có một số người nhận thấy và do đó dễ bị đa số phản đối.


có phiến diện đến đâu, định nghĩa cũng không mất đi mặt khẳng định, vai trò


HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN – KHOA BÁO CHÍ.

7

quan trọng, sự cần thiết của nó đối với hoạt động nhận thức cũng như hoạt động
thực tiễn của con người: Đó là những chỉ dẫn sơ bộ, những nét phác thảo ban
đầu, không có nó, chúng ta không thể tiếp tục đi sâu hơn vào bản chất của sự vật
cũng như không thể đưa ra đuợc những phương hướng hành động cụ thể nào cả.
Vì lẽ đó, chúng ta có thể định nghĩa rất ngắn gọn về dư luận xã hội như
sau: Dư luận xã hội là tập hợp các luồng ý kiến cá nhân trước các vấn đề, sự kiện,
hiện tượng có tính thời sự. Tuy nhiên, cần phải lưu ý đến các nội hàm sau đây
của định nghĩa này:
1) Mỗi luồng ý kiến là một tập hợp các ý kiến cá nhân giống nhau;
2) Dư luận xã hội có thể bao gồm nhiều luồng ý kiến khác nhau, thậm chí đối lập
nhau;
3) Luồng ý kiến có thể rộng (tuyệt đại đa số, đa số, nhiều ý kiến) hoặc hẹp (một
số ý kiến);
4) Dư luận xã hội là tập hợp các ý kiến cá nhân, tự phát, chứ không phải là ý
kiến của một tổ chức, được hình thành theo con đường tổ chức (hội nghị, hội
thảo…);
5) Dư luận xã hội không phải là một phép cộng các ý kiến cá nhân, tự phát mà là
một chỉnh thể tinh thần xã hội, thể hiện nhận thức, tình cảm, ý chí của các lực
lượng xã hội nhất định;
6) Chỉ có những sự kiện, hiện tượng, vấn đề xã hội có tính thời sự (động chạm
đến lợi ích, các mối quan tâm hiện có của nhiều người) mới có khả năng tạo ra
dư luận xã hội./.


HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN – KHOA BÁO CHÍ.

9

Do tính thời sự nóng bỏng (gồm tính thời sự thế giới và thời sự trong nước)
đã hút lượng người quan tâm vô cùng lớn, nó cũng gây tò mò đặc biệt với người
tiếp nhận tin đồn, bất luận độ tuổi, giới tính, vùng miền. Trước đây, nhiều nhà
nghiên cứu cho rằng, tin đồn thất thiệt chỉ dễ lây lan ở vùng lạc hậu, người dân
nhận thức kém. Nhưng ngày nay, qua hàng loạt tin đồn nóng bỏng cho thấy, tin
đồn thậm chí còn gây sốt mạnh ở vùng đô thị, làm chính những người có nhận
thức cũng dễ rơi vào tâm lý hoang mang không rõ thực hư.
Ngày xưa, tin đồn chủ yếu qua truyền miệng, thường chỉ lây lan trong
phạm vi hẹp làng xã, vùng miền. Do tính truyền miệng, tốc độ tán phát cũng
chậm. Nhưng công nghệ số đang làm điên đảo tin đồn, bằng chứng như sau sự
kiện động đất lịch sử tại Nhật Bản, chỉ có một đêm, tin đồn mưa axít đã ào ạt tấn
công toàn châu lục, bất luận ranh giới địa lý và thể chế xã hội của quốc gia, vùng
miền. Tin nhắn qua chat, điện thoại với nội dung cảnh báo mọi người không nên
ra ngoài khi trời mưa vì đó là mưa axít phát sinh từ sự cố hạt nhân tại Nhật Bản
lan truyền khắp nơi, có cả Việt Nam. Kiểu tán phát bằng chat, điện thoại khiến kể
cả người không mấy quan tâm, không tò mò cũng bị tấn công bằng phương thức
tung tin nhắn tự động. Hàng loạt máy điện thoại trong buổi sáng nhận được vô số
tin nhắn "cảnh báo nguy hiểm", và phương thức này cùng với truyền miệng, nó
nhanh chóng tạo thành "bão tin đồn".
Để gây dựng cơ sở và tạo độ tin cậy cho tin đồn, người tung tin đồn cố gán
ghép cái gọi là cơ sở khoa học, gắn với các dấu mốc, sự kiện có thật. Chính sự
thật giả hỗn hợp này đã tạo tin đồn có "móng" bám trụ. Chẳng hạn, khi tung tin
đồn về mưa axít, đoạn tin được nhồi nặn như sau: "Một nhà máy hạt nhân tại
Fukumi, Nhật đã phát nổ lúc 4h30' sáng nay. Nếu ngày mai hoặc ngày kia trời
mưa, đừng ra khỏi nhà. Nếu bạn đang ở ngoài, hãy đảm bảo rằng bạn được bảo
vệ khỏi những giọt mưa. Đấy là mưa axít. Đừng để nó rơi vào người bạn. Bạn có


HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN – KHOA BÁO CHÍ.

11

cần tiến hành thêm một vài xét nghiệm". Giáo sư Phạm Duy Hiển sau đó đã bác
bỏ tin đồn chụp mũ, bịa đặt này.
Ở lĩnh vực tài chính, tiền tệ, chúng ta cũng từng chứng kiến những tin đồn
nguy hiểm như: tin đồn cho rằng ngân hàng sắp đổi tiền, sắp phát hành những tờ
tiền mệnh giá khủng như 1 triệu đồng, 2 triệu đồng… Những tin này lấy lý do
lạm phát đang ở mức cao, những tờ tiền mệnh giá hiện hành đã tỏ ra nhỏ bé nên
phải in ấn tiền mệnh giá lớn hơn. Gần đây, khi Nhà nước có chủ trương đưa việc
kinh doanh vàng miếng trên thị trường tự do vào khuôn khổ quản lý nhằm đảm
bảo an toàn cho thị trường này và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân thì trên
mạng xã hội đã tán phát tin đồn: Nhà nước cấm người dân mua bán, cất giữ vàng.
Việc tung tin như vậy khiến một số người không rõ thực hư lo lắng.
Trong khi đó, thị trường xăng dầu những tháng gần đây lại tái diễn cảnh
người dân vây kín kho xăng như cảnh mua bán tại cửa hàng thời bao cấp. Khi mà
liên Bộ Tài chính, Công thương chưa có bất kỳ quyết định nào về việc tăng giá
xăng dầu thì mấy ngày qua đã rộ tin xăng sắp tăng thêm 2.000 đến 3.000
đồng/lít…
Tin đồn thất thiệt, bịa đặt vừa tác động đến tâm lý, gây căng thẳng trong
nhân dân, nhất là những tin đồn ở thời điểm nhạy cảm, gắn sự kiện làm rúng
động thế giới như động đất, sóng thần ở Nhật Bản vừa qua. Dư âm của vấn đề
này tác động tâm lý rất mạnh khiến gần đây một số khu nhà dân ở Hà Nội có dấu
hiệu rung lắc nhẹ do các công ty xây dựng lân cận khoan nhồi bê tông, nhưng
nhiều người cũng tỏ ra hoảng sợ cho rằng động đất. Tin đồn mưa axít, mây phóng
xạ đã khiến nhiều người bỏ bê công việc, học hành, không dám ra đường. Tin
đồn ngân hàng đổi tiền khiến nhiều người tìm cách mua vàng tích trữ và lo lắng
lạm phát. Tin đồn sập cầu khiến nhiều người không dám qua cầu, họ cũng tìm



HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN – KHOA BÁO CHÍ.

13

thể để chậm trễ. Việc công bố có thể thực hiện ngay thông qua thông cáo báo chí,
phát biểu trước truyền hình chứ không thể theo hình thức công văn có tốc độ "ì
ạch".
Chẳng hạn, trước thông tin mưa axít gây hoang mang dư luận, ông Lê
Thanh Hải, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Trung ương đã
có thông tin chính thức: "Không có một cơn gió nào có thể đưa bụi phóng xạ từ
Nhật Bản thổi đến Việt Nam, cũng như không có gió thổi từ Nhật Bản đến Trung
Quốc sau đó ảnh hưởng đến nước ta mà chỉ có gió từ Việt Nam thổi đến Nhật
Bản. Vì thế, những cơn mưa hiện nay là do ảnh hưởng của gió mùa, không phải
là mưa axít, không chứa phóng xạ".
Hay khi có tin đồn mây phóng xạ được cho là của Giáo sư Phạm Duy
Hiển, ngay sau đó, Giáo sư đã lên tiếng phản bác. Tin đồn sập cầu, nhà ngoại cảm
Phan Thị Bích Hằng khẳng định: "Có thể, tin đồn này xuất phát từ cá nhân nào đó
muốn hạ uy tín, bôi nhọ danh dự tôi. Và cũng không loại trừ khả năng có thế lực
nào đó muốn gây ảnh hưởng không tốt đến đời sống văn hoá của người dân nên
lấy tên tôi ra để tung tin đồn nhảm".
Có những tin đồn thất thiệt cần sự vào cuộc của một nhóm, tổ chuyên gia.
Chẳng hạn, tin đồn ăn cá rô đầu vuông gây ung thư, tin đồn nước tương chứa chất
độc hại, trứng gà làm bằng nhựa, gạo bằng nhựa; cây xà lách phun thuốc kích
thích sau nửa ngày dài tới 30cm… việc này cần sự vào cuộc của nhà khoa học
thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và Bộ Khoa học - Công nghệ.
Trong lúc chờ tổ chuyên gia xác minh, làm rõ, cũng cần phải có thông báo cụ thể
để người dân biết. Đối với những tin đồn mà có cơ sở xác minh, khẳng định thì
cơ quan chủ quản cần thông báo chính thức ngay trong ngày, như tin đồn tăng giá

Dư luận xã hội, đâu là tin đồn; mặt khác để mối quan hệ này phát huy tác dụng
tích cực, nhà báo cần phải trở thành nhà chính luận. Nhà chính luận không chỉ đòi
hỏi kiến thức uyên thâm, kỹ năng thành thục điêu luyện mà cái chính là tầm nhìn
cao trông rộng và niềm tin vào lý tưởng mà mình theo đuổi. Tức là nhà báo cần
có tầm nhìn xa, có cái tâm trong sáng vì sự phát triển bền vững của đất nước –
không phải dạng “ăn theo, nói leo”, nói lấy được, không phải là “người hát rong”
càng không phải là người thổi kèn đám ma hay đám cưới mà là người thổi kèn
xung trận, đồng thời có bản lĩnh và chí khí của nhà khoa học – thực tiễn, cóa khả
năng khai thác triệt để nghệ thuật ngôn từ và kho tàng văn hóa của dân tộc và của
nhân loại.
Bản chất Dư luận xã hội và bản chất hoạt động Báo chí, cũng như mối
quan hệ tác động của hai hiện tượng này là câu chuyện phức hợp cần được nhìn
nhận từ các bình diện khác nhau, từ góc tiếp cận khác nhau của các khoa học liên
ngành. Mặt khác, đây là vấn đề sẽ không có hồi kết. Tối ưu hóa quan hệ này là
mong muốn không chỉ của nhà báo. Muốn tối ưu hóa mối quan hệ tác động này
cần sự nỗ lực chung và sự phối hợp chặt chẽ cả về nghiên cứu lý thuyết lẫn khảo
sát thực tế công phu, nghiêm túc, đảm bảo tính cơ bản, chuyên nghiệp của các
nhà khoa học và các nhà báo.


HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN – KHOA BÁO CHÍ.

16

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nghị quyết TW lần thứ 5 (khoá X) về “Công tác tư tưởng, lý luận và báo chí
trước yêu cầu mới”. Nxb Chính trị Quốc gia 2007.
2. Quyết định số 219/2005/QĐ-TTg ngày 19.9.2005 của Thủ tướng Chính phủ
về việc phê duyệt “Chiến lược phát triển thông tin đến năm 2010” 2005.
3. Bộ văn hoá - thông tin. Tình hình phát triển và quản lý báo chí, xuất bản qua