ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------

ĐỖ THỊ VÂN ANH

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN THIẾU NHI CỦA
NGUYỄN NHẬT ÁNH VÀ NGUYỄN NGỌC THUẦN

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Lý luận văn học

HÀ NỘI, 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------

ĐỖ THỊ VÂN ANH

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN THIẾU NHI CỦA
NGUYỄN NHẬT ÁNH VÀ NGUYỄN NGỌC THUẦN
Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Lý luận văn học
Mã số: 60 22 01 20

Ngƣới hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Lý Hoài Thu

HÀ NỘI, 2015

2

Đỗ Thị Vân Anh

4


Mở đầu ...................................................................................................... 7
1

Lý do chọn đề tài ......................................................................... 7

2

Lịch sử vấn đề ............................................................................. 9

3

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ............................................. 17

4

Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................ 17

5

Mục đích nghiên cứu ................................................................. 18

6

Phương pháp nghiên cứu ........................................................... 18


Chƣơng 3: Phƣơng thức thể hiện nhân vật trong truyện thiếu nhi
của Nguyễn Nhật Ánh và Nguyễn Ngọc Thuần ............................ 65
3.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình ............................................................ 65
3.2 Nghệ thuật biểu hiện nội tâm .............................................................. 68
3.3 Không gian và thời gian nghệ thuật ................................................... 70
3.3.1 Không gian ................................................................................... 70
3.3.1.1 Không gian gia đình ................................................................ 71
3.3.1.2 Không gian trường học ........................................................... 73
3.3.2 Thời gian ...................................................................................... 75
3.3.2.1 Thời gian hiện thực hàng ngày ............................................... 75
3.3.2.2 Thời gian hồi tưởng ................................................................ 77
3.4 Ngôn ngữ và giọng điệu ...................................................................... 79
3.4.1 Ngôn ngữ nhân vật ....................................................................... 80
3.4.1.1 Ngôn ngữ đối thoại ................................................................. 81
3.4.1.2 Ngôn ngữ độc thoại nội tâm ................................................... 83
3.4.2 Giọng điệu .................................................................................... 84
3.4.2.1 Giọng điệu hài hước ............................................................... 86
3.4.2.2 Giọng điệu triết lý ................................................................... 88
Kết luận .................................................................................................. 94
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................... 97

6


Mở đầu
1

Lý do chọn đề tài
Theo Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, văn học thiếu nhi


cách của con người. Các phẩm chất của các em đang hình thành và còn chưa
ổn định nên dễ dàng bị biến đổi do các tác động khách quan bên ngoài, bởi
vậy giáo dục thiếu nhi là một công việc có ý nghĩa quyết định đối với sự hình
thành và phát triển nhân cách của lứa tuổi này. Ở nước ta, tuy văn học thiếu
nhi đến thế kỷ XX mới xuất hiện nhưng đến nay đã có nhiều tác giả, tác phẩm
được đông đảo bạn đọc đón nhận như Tô Hoài, Võ Quảng, Phạm Hổ, Đoàn
Giỏi, Thy Ngọc, Trần Thanh Địch, Văn Trọng, Nguyễn Kiên, Hoàng Anh
Đường, Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Thuần... Cùng với thời gian, phạm
vi hiện thực phản ánh trong văn học thiếu nhi càng được mở rộng. Bên
cạnh các đề tài truyền thống như đề tài lịch sử, kháng chiến, đề tài về những
năm tháng xây dựng chủ nghĩa xã hội trên miền Bắc, văn học thiếu nhi tìm
đến với những đề tài mới gắn liền với cuộc sống mới, con người mới. Các tác
phẩm thiếu nhi đó đã giúp các em hình thành thói quen đọc và thị hiếu đọc
lành mạnh.
Trong số những nhà văn viết về đề tài thiếu nhi ấy, có hai nhà văn tạo
được dấu ấn đậm nét trong lòng độc giả là Nguyễn Nhật Ánh và Nguyễn
Ngọc Thuần. Các tác phẩm của hai nhà văn đều được độc giả đón nhận, đạt
nhiều giải thưởng trong và ngoài nước và truyện thiếu nhi của họ đã tái bản
nhiều lần. Ở hai nhà văn viết về đề tài thiếu nhi này vừa có điểm chung lại
vừa có những nét riêng tạo nên cá tính sáng tạo độc đáo và phong cách của
mỗi người. Tuy nhiên, số công trình nghiên cứu chuyên biệt về hai nhà văn và
các tác phẩm của họ chưa nhiều mà chủ yếu là các bài phỏng vấn, khái quát
8


chung. Đó chính là động lực khiến chúng tôi thực hiện công trình Thế giới
nhân vật trong truyện thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần và Nguyễn
Nhật Ánh. Qua đề tài này, chúng tôi mong muốn nhận được sự quan tâm hơn
về mảng sáng tác dành cho thiếu nhi và cũng là để có cái nhìn đúng đắn hơn
về thực trạng văn học thiếu nhi Việt Nam.

nội dung - hình thức biểu hiện trong truyện thiếu nhi Nguyễn Nhật Ánh và
Nguyễn Ngọc Thuần nhưng chủ yếu là đặc điểm chung, hoặc các bài nghiên
cứu, đánh giá về truyện thiếu nhi này chỉ nằm xen kẽ trong nhận định cụ thể.
Sau đây là một số công trình, nhận định và đánh giá mà chúng tôi thống kê
được có liên quan đến nhân vật trong các tác phẩm thiếu nhi của Nguyễn Nhật
Ánh và Nguyễn Ngọc Thuần.
2.1 Các bài viết về Nguyễn Nhật Ánh
Nguyễn Nhật Ánh từ lâu đã được những độc giả nhỏ tuổi nhắc đến với
bao tình cảm yêu mến bởi ông là nhà văn của các em, viết vì thiếu nhi và cho
thiếu nhi. Ông thường giữ nét đặc trưng trong văn phong của mình với sự hài
hước, đáng yêu khiến cho độc giả luôn giữ nụ cười trên môi khi thưởng
thức những tác phẩm của ông. Đây là giá trị tinh thần to lớn mà Nguyễn
Nhật Ánh đã mang đến cho nền văn học thiếu nhi Việt Nam.
Theo thống kê của nhà xuất bản Kim Đồng, các tác phẩm của nhà văn
Nguyễn Nhật Ánh đã đạt tới con số kỉ lục. Một tác phẩm khá quen thuộc của
nhà văn là Cho tôi một vé trở về tuổi thơ là tác phẩm nằm trong loạt các
sáng tác mới nhất của nhà văn được viết theo phong cách dí dỏm, gắn kết
những hồi ức tươi đẹp hồn nhiên của tuổi thơ với cuộc sống thực tế của
người lớn. Tác phẩm đã giúp nhà văn nhận giải thưởng của Hội nhà văn
Việt Nam năm 2009 và giải thưởng văn học ASEAN lần thứ 11 năm 2010.
Nguyễn Nhật Ánh là nhà văn được nhắc đến khá nhiều trên các diễn
đàn văn học, văn hóa, giải trí và cả tạp chí chuyên môn. Tuy nhiên những bài
viết có liên quan đến nhân vật đặc biệt là nhân vật trẻ em trong tác phẩm của
10


ông thì còn riêng lẻ và chưa có hệ thống. Trong quá trình nghiên cứu tìm
hiểu đề tài, chúng tôi được tiếp xúc với các tài liệu sau:
Tên tuổi của Nguyễn Nhật Ánh và một loạt tác phẩm của ông xuất
hiện khá nhiều trên các báo, tạp chí, trên các trang thông tin điện tử,

đời. Anh luôn muốn truyền cho các em lòng tin vào cuộc sống và nghị lực
vượt mọi khó khăn.” [34]. Lòng tin yêu cuộc sống và nghị lực vượt khó khăn
là những đức tính tốt đẹp của thiếu nhi đã được nhà văn Nguyễn Nhật Ánh
truyền tải qua câu chuyện của mình một cách gần gũi với thiếu nhi nhất.
Lê Phương Liên trong bài viết Văn xuôi và trẻ em đã nhận xét: “Nhà
văn Nguyễn Nhật Ánh là một tác giả thành công với bạn đọc trẻ, anh là
người có một “khóe văn” riêng. Anh chiếm được tình cảm của hàng triệu
người đọc cũng không ngoài quy luật tự sự và đối thoại nội tâm của tuổi thơ,
không ngoài sự tự phát hiện ra chất hài hước của chính mình” [39]. Các sáng
tác như Tôi là Bêtô và Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ chính là những tác
phẩm được không chỉ trẻ em mà cả người lớn yêu thích.
Luận văn Đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh của tác giả Bùi Thu Thủy
đã chỉ ra đặc điểm nổi bật về nội dung và hình thức trong bốn tập truyện gồm
Kính vạn hoa, Chuyện xứ Lang Biang, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ và
Tôi là Bêtô. Từ những khái quát đó chúng ta có thể đánh giá được đóng góp
và vị trí của Nguyễn Nhật Ánh trong nền văn học thiếu nhi Việt Nam.
Nhà nghiên cứu Vân Thanh đã từng nhiều lần nhắc đến thành công của
Nguyễn Nhật Ánh trong sáng tác dành cho thiếu nhi. Trong bài viết Nguyễn
Nhật Ánh nhà văn lôi cuốn trẻ thơ, tác giả đã đề cập đến đề tài, chủ đề, nhân
vật, giọng điệu và giới thiệu khái quát về tập truyện Kính vạn hoa.
Nguyễn Nhật Ánh đã làm được một điều kì diệu, đó là đem đến cho
bạn đọc trẻ thơ sự thú vị và niềm vui háo hức mong chờ những tác phẩm tiếp
theo của anh. “Và quả nhiên, Nguyễn Nhật Ánh đã không làm bạn đọc thất
12


vọng. Anh tiếp tục trình làng Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ. Vẫn với lối viết
dí dỏm kiểu Kính vạn hoa, Tôi là Bê tô nhưng dấu ấn tâm trạng tác giả đã in
đậm nét hơn, tâm trạng của con người càng đi xa tuổi thơ càng da diết nhớ về
tuổi thơ. Đây là tập sách được giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam và giải

người trong đời. Tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh in hàng chục ngàn bản mỗi
cuốn, là sự chờ đợi háo hức như chờ đợi người “hò hẹn” của các em. Mấy ai
được hạnh phúc như anh”[17] .Nhà văn có một khoảng trời riêng và thực sự
làm chủ khoảng đất sáng tạo của mình đó chính là lý do người đọc háo hức
chờ đón tác phẩm mới của Nguyễn Nhật Ánh.
“Mỗi cuốn truyện là một tuổi thơ trọn vẹn, lần nào cũng như bắt đầu
lại từ đầu, với những ký ức lung linh hoa lá và những trải nghiệm khóc cười
rất thật tưởng chừng không có bóng dáng của “hư cấu văn học”. Cũng vì thế
mà khó có thể xác định nhà văn viết cho/về thế hệ nào, thời đại nào. Có cảm
tưởng, người đọc sau trăm năm nữa vẫn sẽ có được một Nguyễn Nhật Ánh
đồng hành với ký ức tuổi thơ của mình như thế này mà thôi” [11]. Tác giả
Nguyễn Thụy Anh cảm thấy tuổi thơ của chính mình và bạn bè cũng như thế
hệ sau sẽ luôn đồng hành cùng ký ức trong mỗi cuốn truyện của Nguyễn Nhật
Ánh.
Bên cạnh các ấn phẩm trên, các bài viết về Nguyễn Nhật Ánh và các
tác phẩm của ông còn xuất hiện trên các báo như báo Lao động, Thanh niên,
các tạp chí và nhiều trang thông tin điện tử như Evan.net, Phongdiep.net..
bộ truyện Kính vạn hoa đã được dựng thành phim truyền hình nhiều tập
cho thiếu nhi, các tác phẩm khác cũng được dựng thành phim như Cô gái
đến từ hôm qua, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và một số truyện của
Nguyễn Nhật Ánh đang có dự án chuyển thể thành truyện tranh. Có thể thấy
Nguyễn Nhật Ánh là tác giả đang rất được quan tâm và giành được nhiều tình
cảm ưu ái của độc giả ở mọi lứa tuổi. Tuy nhiên, các bài viết ở ấn phẩm kể
14


trên dù rất phong phú nhưng chủ yếu tìm hiểu trên một tác phẩm riêng lẻ của
nhà văn chứ không phải trên một tập hợp các tác phẩm, hoặc chủ yếu là thể
hiện những cảm nhận khi đọc các tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh.
2.2 Các bài viết về Nguyễn Ngọc Thuần

nhất để Nguyễn Ngọc Thuần quay trở về với thế giới tuổi thơ của mình.
Nhà thơ Nguyễn Hoàng Sơn, trong bài viết Nhìn lại 5 năm văn học
nước nhà in trên báo Tiền Phong (số ra ngày 18/1/2005) đã ưu ái khi nhận xét
về Nguyễn Ngọc Thuần: “Riêng Nguyễn Ngọc Thuần thực sự là một hiện
tượng! Chỉ trong vài năm, Nguyễn Ngọc Thuần cho ra mắt 4 cuốn sách, đoạt
4 giải thưởng văn học danh giá, được báo chí đồng thanh biểu dương, được
in đi in lại, điều này không phải cây bút nào cũng làm được. Nguyễn Ngọc
Thuần đã vinh danh cho văn học thiếu nhi, lĩnh vực thường bị bỏ sót trong
các công trình văn học sử!” [26].
Lê Phương Liên trong bài viết Văn xuôi và trẻ em đã nhắc đến Nguyễn
Ngọc Thuần như một hiện tượng: “Trong thể loại truyện cho thiếu nhi, thế
giới tuổi thơ của Nguyễn Ngọc Thuần đã xuất hiện như một tia sáng trong
xanh, bừng nở trong vườn văn cho trẻ em Việt Nam. Vừa nhắm mắt vừa mở
cửa sổ và Một thiên nằm mộng cho đến nay vẫn là những cuốn sách gây
sửng sốt mà vẫn chưa được nhiều nhà phê bình quan tâm nghiên cứu” [39].
Nguyễn Thị Minh Thái thì lại tìm thấy giấc mộng của mình trong tác
phẩm của Nguyễn Ngọc Thuần. Cậu bé hay nằm mộng cũng sẽ phải lớn lên,
và phải trưởng thành và cũng có thể sẽ phải tỉnh mộng. Nhà văn sẽ còn viết
tác phẩm mới và người đọc sẽ hi vọng. Còn bây giờ, cả trẻ em lẫn người lớn
vẫn có thể tìm được giấc mộng của mình trong Một thiên nằm mộng của
Nguyễn Ngọc Thuần.
Nhìn chung, các tài liệu trên đã có đề cập đến vấn đề nhân vật trẻ em
trong sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh và Nguyễn Ngọc Thuần nhưng chỉ
16


dừng lại ở một tác phẩm cụ thể, hoặc chưa thành một vấn đề nghiên cứu
riêng, chưa theo hướng tiếp cận của lý luận văn học. Trên cơ sở thành tựu và
kinh nghiệm của những người đi trước, đề tài của chúng tôi tập trung nghiên
cứu về thế giới nhân vật trong sáng tác của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh và



Một thiên nằm mộng

Ngoài ra luận văn còn tham khảo thêm một số tác phẩm khác của nhà văn
Nguyễn Nhật Ánh, Võ Quảng, Tô Hoài và một số tài liệu tham khảo, bài viết
trên internet trong quá trình thực hiện đề tài với mục đích tạo sự so sánh
khi cần thiết và tạo sự phong phú cho đề tài, dẫn chứng.
4

Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1.

Khái quát con đường đến với văn học viết cho thiếu nhi của Nguyễn

Nhật Ánh và Nguyễn Ngọc Thuần.
17


4.2.

Tìm hiểu về thế giới nhân vật phong phú và đa dạng trong truyện viết

cho thiếu nhi của Nguyễn Nhật Ánh và Nguyễn Ngọc Thuần.
4.3.

Phân tích những cách thức thể hiện nhân vật trong truyện thiếu nhi của

Nguyễn Nhật Ánh và Nguyễn Ngọc Thuần, nhấn mạnh đến nghệ thuật miêu

loại. Từ đó, chúng tôi xác định được vị trí và ý nghĩa của nhân vật khi đặt
nhân vật đó trong hệ thống cùng loại hình.
4.3. Phương pháp so sánh: giúp cho chúng tôi chỉ ra những nét
tương đồng và khác biệt của hai nhà văn. Sử dụng phương pháp loại hình
nhằm so sánh truyện thiếu nhi Nguyễn Nhật Ánh và Nguyễn Ngọc Thuần
trên một cấp độ và bình diện cụ thể, để từ đó chỉ ra những nét tương đồng
mang tính phổ quát và cả những nét khác biệt mang tính đặc thù.
4.4. Phương pháp phân tích, tổng hợp: phương pháp này rất cần
thiết trong quá trình tìm hiểu các nhân vật cụ thể, từ đó có những đánh giá
khái quát đối với từng loại hình nhân vật trong hệ thống các nhân vật của
Nguyễn Ngọc Thuần và Nguyễn Nhật Ánh. Trong quá trình thực hiện luận
văn, chúng tôi sử dụng một số dẫn chứng trích ra từ các truyện của hai nhà
văn để minh họa cho nhận xét, lập luận của mình. Do đó, trong suốt quá
trình thực hiện chúng tôi luôn vận dụng phương pháp phân tích để làm rõ
các vấn đề được nêu ra ở các chương.
Phương pháp tiếp cận thi pháp học: Luận văn vận dụng các khái niệm thi
pháp học để tìm hiểu cách thức tiếp cận, khám phá hiện thực của truyện
thiếu nhi, từ đó tìm ra đặc sắc nghệ thuật trong kết cấu, cách xây dựng
nhân vật, ngôn ngữ độc đáo mới lạ của truyện thiếu nhi.

7

Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của
luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Khái lược chung về thế giới nhân vật và hành trình sáng tác của
Nguyễn Nhật Ánh và Nguyễn Ngọc Thuần.
19


nếu không tìm hiểu phương diện nhân vật – thành quả nghệ thuật quan trọng
trong sáng tác của mỗi nhà văn.
Nhân vật là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học
mang tính ước lệ, không bị đồng nhất với con người có thật ngay cả khi nhà
21


văn xây dựng nhân vật với nét rất gần nguyên mẫu. Nhân vật văn học là linh
hồn của tác phẩm “chính là nơi tác giả gửi gắm thông điệp và độc giả tiếp
nhận “giải mã” những vấn đề hiện thực cốt yếu đặt ra trong tác phẩm” (Lý
Hoài Thu). Nhân vật văn học có khi còn là các con vật, các loài cây được gán
cho các đặc điểm giống với con người. Nhân vật là đứa con tinh thần của nhà
văn, thể hiện quan niệm thẩm mĩ và lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn về cuộc
đời và con người.
Căn cứ vào các tiêu chí khác nhau mà có thể phân thành các loại hình
nhân vật khác nhau. Dựa vào vai trò của nhân vật đối với cốt truyện có thể
phân thành nhân vật chính và nhân vật phụ, căn cứ vào tư tưởng và quan hệ
với lý tưởng có thể phân thành nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân
vật tính cách, nhân vật tư tưởng. Nhân vật không chỉ là hình thức cơ bản thể
hiện quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn mà còn là hình thức cơ
bản để khái quát những quy luật của đời sống và là nơi tập trung mọi giá trị tư
tưởng – nghệ thuật của tác phẩm.
Nhân vật văn học là con người được nhà văn miêu tả trong tác phẩm
bằng phương tiện văn học. Những con người này có thể được miêu tả kỹ hay
sơ lược, sinh động hay không rõ nét, xuất hiện một hay nhiều lần, thường
xuyên hay từng lúc, giữ vai trò quan trọng nhiều, ít hoặc không ảnh hưởng
nhiều lắm đối với tác phẩm. Ở đây, nhân vật văn học được thể hiện bằng chất
liệu riêng là ngôn từ. Vì vậy, nhân vật văn học đòi hỏi người đọc phải vận
dụng trí tưởng tượng, liên tưởng để dựng lại một con người hoàn chỉnh trong
tất cả các mối quan hệ của nó. Nhân vật văn học có chức năng khái quát

Trừ một hoặc một số nhân vật chính, những nhân vật còn lại đều là nhân vật
phụ ở các cấp độ khác nhau. Ðó là nhân vật giữ vị trí thứ yếu so với nhân vật

23


chính trong quá trình diễn biến của cốt truyện, của việc thể hiện chủ đề tư
tưởng của tác phẩm.
Xét từ góc độ thể loại có thể phân thành các nhân vật: nhân vật trữ tình,
nhân vật tự sự và nhân vật kịch. Xét từ góc độ chất lượng miêu tả có thể phân
thành các loại: nhân vật, tính cách, điển hình. Nhân vật là những con người
nói chung được miêu tả trong tác phẩm. Nhà văn có thể chỉ mới nêu lên một
vài chi tiết về ngôn ngữ, cử chỉ, hành động...cũng có thể miêu tả kĩ và đậm
nét. Ngoài những loại nhân vật được trình bày, có thể nêu lên một số khái
niệm khác về nhân vật qua các trào lưu văn học khác nhau. Chẳng hạn, khái
niệm nhân vật bé nhỏ trong văn học hiện thực phê phán, khái niệm nhân vậtcon vật người trong chủ nghĩa tự nhiên, nhân vật - phi nhân vật trong các trào
lưu văn học hiện đại chủ nghĩa ở phương Tây.
1.2 Thế giới nhân vật
Thế giới nhân vật là hệ thống các nhân vật được tổ chức tạo thành một
chỉnh thể nghệ thuật, trong đó mỗi nhân vật là một yếu tố của chỉnh thể. Mỗi
thế giới nhân vật được quy định bởi cách tổ chức, sắp xếp theo ý đồ nghệ
thuật, sự sáng tạo của nhà văn làm sao cho các nhân vật trong tác phẩm liên
kết, tác động lẫn nhau, soi sáng nhau để cùng phản ánh đời sống, thể hiện tư
tưởng tác giả và điều nhà văn muốn nói cùng bạn đọc.
Xét về phía độc giả, thế giới nhân vật là sự cảm nhận của người đọc
về hình tượng các nhân vật trong tác phẩm từ hình dáng đến nội tâm, việc
làm, các loại quan hệ chằng chịt của chúng. Từ đó, rút ra được những hiểu
biết, ý nghĩa của tác phẩm về nhiều phương diện theo tiêu chuẩn cái đẹp
nghệ thuật trong sự vận động không ngừng của đời sống ý thức nhân loại
nói chung. Thế giới nhân vật trong thơ với chủ thể trữ tình đóng vai trò chủ


25