Trường THCS Cát Linh

Phùng Thị Minh Phượng

ĐỀ TÀI:
GÓP PHẦN NÂNG CAO KHẢ NĂNG CẢM THỤ TÁC
PHẨM VĂN HỌC CHO HỌC SINH TRONG GIỜ ĐỌC
HIỂU VĂN

PHẦN MỘT: ĐẶT VẤN ĐỀ
I. Lý do chọn đề tài:
Vấn đề dạy học môn văn trong trường phổ thông đang là vấn đề
thời sự nóng hổi, luôn thu hút sự quan tâm của nhiều ngành, nhiều giới
trong xã hội... Theo khảo sát của các nhà giáo dục Việt Nam trong những
năm gần đây, chất lượng học văn của học sinh TH ở nước ta ngày càng
giảm sút. Môn văn đang mất dần vị thế vốn có của nó. Tình trạng học sinh
không còn hứng thú với việc học văn đã trở thành hiện tượng phổ biến.
Có rất nhiều nguyên nhân để lý giải hiện tượng nêu trên, nhưng theo
tôi, có một lý do, ai cũng biết nhưng lại ít ai đề cập tới, đó là hiện tượng đa
số học sinh không đọc tác phẩm khi soạn bài. Trong giờ học môn văn, cả
giáo viên và học sinh đều bỏ qua khâu rèn luyện đọc diễn cảm, và hiếm khi
người học có được những giây phút thăng hoa qua những lời bình ngắn
gọn mà gợi nhiều chiêm nghiệm, liên tưởng, và cũng vì thế mà học sinh
chưa có sự đối chiếu giữa các tác phẩm đã học, chưa có sự liên hệ thực
tiễn.... Đó cũng là lý do để tôi trình bày những suy nghĩ của mình trong đề
tài Góp phần nâng cao khả năng cảm thụ tác phẩm văn học cho học sinh
trong giờ đọc hiểu môn văn

Sáng kiến kinh nghiệm môn Ngữ văn

-1-



Trường THCS Cát Linh

Phùng Thị Minh Phượng

học và yêu cầu đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục
lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành lối tư duy sáng tạo ở người học.
b. Luật giáo dục của nước CHXHCNVN trong điều 4 (yêu cầu về
nội dung phươg pháp giáo dục) cũng chỉ rõ: “Phương pháp giáo dục phải
phát huy tính tích cực tự giác, chủ động , tư duy, sáng tạo ở người học, bồi
dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” (Luật Giáo
dục - trang 9 - 1998)
2. Cơ sở thực tiễn:
a. Trong bộ môn văn học ở trường phổ thông trung học nhiều năm
nay thực tế đã có nhiều đổi mới đáng kể nhưng vẫn còn có hiện tượng học
sinh học theo kiểu cũ: đọc thuộc, sao chép, nói lại ý sách vở thầy cô mà
không hoặc ít có sự sáng tạo khi tiếp xúc tác phẩm văn chương.
b. Hiện tượng ít tập trung suy nghĩ, ít tìm tòi ở học sinh trong giờ
học ở trên lớp.
c. Thị trường sách hiện nay: Sách in ấn nhiều, giảng giải cụ thể tác
phẩm, học sinh mua về chép lại một cách máy móc mà không suy nghĩ,
sáng tạo do đó dẫn đến tình trạng mù kiến thức.
d. Khi tiếp xúc với tác phẩm văn học, học sinh chỉ hiểu theo một
chiều, ít chịu khó phát hiện, vốn từ ngữ nghèo, diễn đạt kém. Vì vậy,
không đạt hiệu quả cao khi cảm nhận tác phẩm văn chương.

Sáng kiến kinh nghiệm môn Ngữ văn

-3-

bằng các giác quan, học sinh có thể hiểu tác phẩm qua hệ thống ngôn ngữ,
hình tượng, các thủ pháp nghệ thuật trong tác phẩm.

Sáng kiến kinh nghiệm môn Ngữ văn

-4-


Trường THCS Cát Linh

Phùng Thị Minh Phượng

Đề cập đến bản chất của giờ giảng văn, GS Đặng Thai Mai cho rằng:
“giảng văn trước hết là theo dõi trong nếp áng văn tất cả cái tinh vi về tư
tưởng, cái độc đáo về nghệ thuật của một tác giả. Hiểu như vậy giảng văn
trước hết là chỉ ra sự thống nhất giữa hình thức và nội dung, giữa kĩ thuật
và tư tưởng trong một tác phẩm văn chương” (Giảng văn Chinh phụ ngâmĐặng Thai Mai- ĐHSPI HN; 1992). Vậy thì muốn chỉ ra sự thống nhất ấy
trong tác phẩm rõ ràng lao động của giáo viên dạy văn vừa phải có tính
nghệ thuật vừa phải có tính sư phạm. Mà tính nghệ thuật của giờ giảng văn
tất nhiên lại phải phụ thuộc vào tài năng của giáo viên và trình độ, khả
năng của học sinh. Vậy thì việc đầu tiên theo tôi người thầy dạy văn cần
phải làm đó là phải bằng mọi cách tác động vào tư duy sáng tạo của học
sinh trong quá trình cảm thụ tác phẩm văn học. Sự tác động ấy có thể bằng
nhiều hình thức khác nhau. Có thể đó là giọng đọc thiết tha diễn cảm khi
phân tích tác phẩm trữ tình, giọng đọc hài hước dí dỏm khi tiếp cân tác
phẩm trào phúng, giọng đọc đanh thép mạnh mẽ khi thể hiện thái độ căm
thù, giọng đọc nhẹ nhàng ấm áp khi diễn tả tình cảm yêu thương... đó có
thể là những lời bình đúng lúc, hoặc có thể đó còn là một hệ thống câu
hỏi phù hợp yêu cầu học sinh phải suy nghĩ, phán đoán mở ra hướng cảm
nhận tác phẩm hiệu quả nhất...Trong đề tài nghiên cứu lần này, tôi mạnh

“hoạt động nhóm” và cử đại diện trình bày…, các em vẫn tỏ ra làm việc
tích cực và phát biểu một cách gọn gàng. Giáo viên, dù biết rõ học sinh
đang trong vai diễn, nhưng vẫn cứ khen trò của mình trả lời rất tốt, rất
giỏi! Việc học sinh xem nhẹ đọc tác phẩm đã làm hạn chế khả năng cảm
thụ và sáng tạo của chính mình, từ đó khiến cho học sinh chỉ biết tiếp thu
một cách thụ động, mất dần kĩ năng đọc hiểu văn bản, thiếu năng lực đọc
một cách sáng tạo. Như vậy, mấu chốt của vấn đề nâng cao hiệu quả cảm
thụ văn học chính là ở việc đọc trực tiếp văn bản văn học.
Học sinh thường ngại đọc tác phẩm khi soạn bài, lý do chưa hẳn là
vì tác phẩm không hay hoặc học sinh không thích văn học. Đơn giản vì các
em phải học quá nhiều môn học. Ngoài ra, lối sống thực dụng trong xã hội
hiện nay cũng có một tác động không nhỏ đến điều này. Kết quả khảo sát
những năm gần đây cho thấy, hầu hết học sinh đều định hướng thi vào các
trường Đại học thuộc khối ngành kinh tế, kỹ thuật, công nghệ… Rất ít học
sinh chọn thi vào các trường thuộc khối ngành khoa học xã hội & nhân
văn. Học văn, theo đó luôn trong tình trạng đối phó của các em. Tài liệu
tham khảo đã trở thành cẩm nang trong mọi tình huống. Nhận thức được
Sáng kiến kinh nghiệm môn Ngữ văn

-6-


Trường THCS Cát Linh

Phùng Thị Minh Phượng

điều đó, tôi thường yêu cầu học sinh tóm tắt tác phẩm trước bằng lập sơ
đồ, bảng biểu, sau đó kiểm tra thực hiện của học sinh trong thời gian hỏi
bài cũ.
Ví dụ: Chuẩn bị cho bài Rô-bin-xơn ngoài đảo hoang- Ngữ văn 9 tập 2,


b) Nội dung của phương pháp đọc sáng tạo: có 3 mức độ đọc đó là
đọc đúng, đọc hay, đọc diễn cảm.
- Đọc đúng: là trả lại hoàn toàn đúng nội dung văn bản. Đọc đúng là
giải quyết kĩ năng, năng lực ngôn ngữ cho học sinh, là không được đọc sai
văn bản, là quá trình tri giác chính xác văn bản.
- Đọc hay: là bước tiếp theo của đọc đúng, phải trên cơ sở đọc đúng,
đọc hay mới thành công. Đọc hay là bước đầu chuyển tiếp từ lĩnh vực ngôn
ngữ sang lĩnh vực văn chương. Đọc đúng có nghĩa là đọc nghĩa còn đọc
hay là đọc ra ý. Khi giảng văn thơ, điều quan trọng là nắm bắt được giọng
điệu văn học, tức là đọc được hướng vào giọng điệu của văn bản.
- Đọc diễn cảm: Đọc diễn cảm là hệ thống phương pháp đọc sáng
tạo, bản chất của đọc sáng tạo là xác định mọi quan hệ cảm xúc riêng tư
của người đọc về giá trị nội dung và hình thức đọc của tác phẩm. Đọc diễn
cảm đòi hỏi cả giáo viên và học sinh phải có cảm xúc. Đọc diễn cảm có tác
dụng phát triển trí tuệ cho học sinh, thông qua việc đọc diễn cảm giúp học
sinh khám phá tác phẩm văn chương, giúp học sinh hiểu rõ được giá trị
đích thực của tác phẩm văn học.
Đọc diễn cảm là một phương tiện giáo dục bồi dưỡng đạo đức, thẩm
mĩ cho các em học sinh, giúp các em cảm thụ được cái hay, cái đẹp của
văn học làm cho các em yêu thích văn học từ đó có ý thức rèn luyện đọc
diễn cảm.
Cùng quan điểm với GS Trần Đình Sử, cố GS Hoàng Ngọc Hiến
nhấn mạnh yêu cầu cần đạt được của việc đọc văn bản là phải nắm bắt
trúng giọng điệu của tác phẩm. Theo ông, “Sự phong phú, tính đa nghĩa, ý
vị đậm đà của bài văn trước hết là ở giọng. Năng khiếu văn ở phần tinh tế
nhất là năng lực bắt được trúng cái giọng của văn bản mình đọc và tạo ra
được giọng đích đáng cho tác phẩm mình viết. Bắt được giọng đã khó, làm

Sáng kiến kinh nghiệm môn Ngữ văn

âm vang của cảm xúc. Đọc thơ là để làm cho tác phẩm thơ vang lên như
một bản nhạc, làm cho nó ngân nga trong hồn người. Đọc ở đây là thể
hiện sự cảm thụ và thể nghiệm sâu sắc về tác phẩm, là làm sao để người
khác cũng có thể sản sinh những ấn tượng tương tự như mình. Diễn cảm ở

Sáng kiến kinh nghiệm môn Ngữ văn

-9-


Trường THCS Cát Linh

Phùng Thị Minh Phượng

đây hoàn toàn không phải là ở sự uốn éo đầu lưỡi mà thể hiện những cảm
xúc nội tại của tâm hồn.
Khi còn là sinh viên khoa văn, tôi được một thầy giáo của mình đọc
cho nghe bài thơ Quê hương của Giang Nam. Phần đầu của bài thơ thầy
đọc chậm rãi (như đang nhấm nháp những kỉ niệm ngọt ngào tuổi ấu thơ):
/Thuở còn thơ ngày hai buổi đến trường/Yêu quê hương qua từng trang
sách nhỏ/….Tôi nắm bàn tay nhỏ nhắn ngậm ngùi/Em vẫn để yên trong tay
tôi nóng bỏng.. đến đoạn người lính trở về, nhận được tin cô gái mất…thầy
chuyển giọng đột ngột:
Hôm nay nhận được tin em
Không tin được dù đó là sự thật
Giặc bắn em rồi quăng mất xác
Chỉ-vì-em-là-du-kích…em ơi…
Đau-xé-lòng-anh…..chết- nửa- con- người…”.
Nhịp điệu dồn dập đó nói lên nỗi đau bất ngờ, bàng hoàng, không
thể tin được trước một sự thật đau lòng. Thầy không cần giảng giải nhiều

Đầu súng trăng treo
Đọc Bài thơ về tiểu đội xe không kính của Phạm Tiến Duật - Ngữ văn 9, ta
phải đọc sao cho toát lên cái vẻ tự nhiên, ngang tàng, sôi nổi của tuổi trẻ
dũng cảm, bất chấp những nguy hiểm khó kh
Không có kính, ừ thì có bụi,
Bụi phun tóc trắng như người già
Chưa cần rửa, phì phèo châm điếu thuốc
Nhìn nhau mặt lấm cười ha ha.

Sáng kiến kinh nghiệm môn Ngữ văn

- 11 -


Trường THCS Cát Linh

Phùng Thị Minh Phượng

Khi đọc bài Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu của
Nguyễn Ái Quốc, Ngữ văn 7, tập 2, cần thay đổi giọng điệu cho phù hợp
với từng đoạn: mỉa mai khinh bỉ khi nói về những trò lố của Va-ren, tự
hào, ngợi ca ở những đoạn miêu tả thái độ hiên ngang của Phan Bội Châu
Đọc văn bản Rô-bin-xơn ngoài đảo hoang phải thể hiện được giọng
điệu hóm hỉnh, tự giễu của Rô-bin-xơn khi kể về cuộc sống và tự hoạ bức
chân dung của mình, có như vậy mới hiểu được tinh thần lạc quan vượt
hoàn cảnh của vị chúa đảo này.
Việc đọc diễn cảm của người giáo viên dạy văn có vai trò quan trọng
trong việc hướng dẫn học sinh thâm nhập tác phẩm, nên người thầy cẩn
phải có sự chuẩn bị kĩ, thầy phải đọc đúng, đọc hay, đọc thật diễn cảm, bộc
lộ được cảm xúc của nhà văn. Người giáo viên có thể có nhiều hình thức

- Diễn đạt càng ngắn gọn, càng súc tích càng tốt, loại bỏ những
thông tin không cần thiết đối với mục đích tóm tắt.
- Văn bản tóm tắt phải luôn phản ánh trung thực nội dung văn bản
gốc, không thêm thắt những nội dung không có trong văn bản gốc.
- Người tóm tắt cần diễn đạt theo cách riêng của mình, tránh đến
mức tối đa dùng lại các câu, đoạn trong văn bản gốc. Nên dùng câu đủ
thành phần.
b. Một số kĩ năng cần áp dụng trong tóm tắt văn bản:
- Xác định ý chính, nội dung của mỗi đoạn văn và văn bản.
- Diễn đạt lại các ý chính và nội dung đó bằng một vài câu thích
hợp.
- Dùng các từ ngữ thích hợp để liên kết các câu lại với nhau thành
một văn bản nhỏ.
Riêng đối với các văn bản thơ, giáo viên có thể yêu cầu học sinh thuộc
lòng bài thơ, diễn xuôi được ý thơ trước khi đến lớp
4. Sử dụng lời bình
Bình văn là thể hiện một liên tưởng thẩm mỹ của người đọc đối với
tác phẩm. Một lời bình hay, đúng lúc, đúng chỗ có khả năng đánh thức
liên tưởng của học sinh, là con đường dẫn học sinh thâm nhập tự nhiên vào
thế giới nghệ thuật văn bản, góp phần nâng cao giá trị thẩm mỹ của bài
văn, bài thơ, khơi dậy ở trái tim non trẻ của các em tình yêu con người và
Sáng kiến kinh nghiệm môn Ngữ văn

- 13 -


Trường THCS Cát Linh

Phùng Thị Minh Phượng


Trường THCS Cát Linh

Phùng Thị Minh Phượng

Lời bình là sản phẩm của sự xúc động sâu sắc trước vẻ đẹp của văn
bản, nhưng giáo viên không được lạm dụng biện pháp này. Bởi lẽ, nhiệm
vụ chính của giáo viên là tổ chức để học sinh cảm thụ và lĩnh hội giá trị
của văn bản chứ không phải là trổ tài trình diễn để “thôi miên” học sinh.
Do đó, giáo viên chỉ đưa ra lời bình khi học sinh cảm nhận chưa tới, đánh
giá chưa xác đáng và những lời bình lúc đó có tác dụng hỗ trợ, tiến tới
khắc sâu ấn tượng cho học sinh, tạo nên những khoái cảm thẩm mỹ. Giáo
viên phải chọn bình những chi tiết nào là điểm sáng nghệ thuật, và chọn
được cách nói ấn tượng, độc đáo, nhằm tác động mạnh đến cảm xúc của
học sinh.
5. Để nâng cao khả năng cảm thụ tác phâm văn chương cho học
sinh, không chỉ dừng lại ở những thao tác trên mà nó còn đòi hỏi ở cả thầy
lẫn trò một cách học, cách dạy hợp lý, khoa học, linh hoạt, không phải bài
nào cũng giảng và liên tưởng theo một cách, không phải tác giả tác phẩm
nào cũng một dạng lời bình mà phải tùy thuộc vào hoàn cảnh, tác phẩm cụ
thể để hướng dẫn học sinh cách cảm thụ, cách phát hiện. Về phía học sinh,
theo tôi nếu cầu toàn 100% học sinh đều cảm thụ tốt tác phẩm văn học
bằng tư duy của các em thì khó mà đạt được. Vì vậy phải tùy đối tượng,
tùy năng lực cảm thụ văn học của từng đối tượng mà hướng dẫn chỉ đạo
các em phát hiện sáng tạo phù hợp: Hệ thống câu hỏi đặt ra phải linh hoạt,
phải có sự phân chia đối tượng, có câu hỏi khó cho học sinh giỏi, câu hỏi
phù hợp cho học sinh trung bình...Có thế một giờ giảng văn mới đảm bảo
được cùng lúc sự sáng tạo cho các em.
Có học sinh đã tâm sự với cô giáo cũ của mình rằng: “Thưa cô, con
rất sợ học môn văn…Thứ nhất, con đang cảm thấy bị dồn ép, bị đẩy vào
những thứ rập khuôn, làm con không còn cảm thấy hứng thú với môn học

mê khám phá của học sinh sẽ được đánh thức. Khi thói quen trở thành ý
thức tự giác của người học thì đến lượt mình, người thầy không thể bằng
lòng với những vốn kiến thức có sẵn mà phải luôn không ngừng cập nhật
tri thức và đổi mới phương pháp.
Với mong muốn góp phần nâng cao khả năng cảm thụ tác phẩm văn
chương cho học sinh trong giờ đọc hiểu môn văn, tôi mong nhận được sự
trao đổi, góp ý chân thành của đồng nghiệp và những ai quan tâm đến vấn
đề này.

Sáng kiến kinh nghiệm môn Ngữ văn

- 16 -


Trường THCS Cát Linh

Phùng Thị Minh Phượng

II. Minh hoạ đọc - hiểu tác phẩm:
Tiết 146: ( Bài dự thi giáo viên giỏi cấp quận)
Rô-bin-xơn ngoài đảo hoang
(Trích Rô-bin-xơn Cru-xô)
- Đ. Đi-phô 1) Những yêu cầu cần đạt:
Học sinh hình dung được cuộc sống gian khổ và tinh thần lạc quan
của Rô-bin-xơn ngoài đảo hoang qua bước chân dung tự hoạ của nhân vật
2) Giáo viên hướng dẫn học sinh cảm thụ văn bản thông qua đọc
diễn cảm và tóm tắt tác phẩm:
a. Hướng dẫn học sinh cảm thụ văn bản thông qua đọc diễn cảm và
tóm tắt tác phẩm:
- Giáo viên yêu cầu học sinh tìm đọc tác phẩm ở nhà, tóm tắt được

hỏi yêu cầu HS nhận xét: Bố cục của văn bản cho ta cái nhìn cụ thể về bức
chân dung tự hoạ của vị chúa đảo
d. Đọc hiểu văn bản:
Ở phần này giáo viên tiêp tục cho HS tìm hiểu từng phần nhỏ bằng
cách đọc, tóm tắt đoạn và tìm hiểu từng sự việc một và cứ như vậy GV sử
sụng các phương pháp đọc nêu vấn đề, tóm tắt, bình, gợi mở...kết hợp các
hình ảnh minh hoạ, sự hỗ trợ về kênh hình từ bài giảng điện tử, để học sinh
tự cảm thụ tác phẩm. Kết thúc bài dạy HS rút được nét chính về nội dung
và những đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm, vẽ được sơ đồ hệ thống hoá nội
dung bài học (sơ đồ hình cây), liên hệ và rút ra bài học cho bản thân trong
cuộc sống hiện tại.

Sáng kiến kinh nghiệm môn Ngữ văn

- 18 -


Trường THCS Cát Linh

Phùng Thị Minh Phượng

III. Kết quả khảo sát:
Qua tiết dạy trên, tôi đã góp phần giúp học sinh của mình cảm thụ văn bản
Rô-bin-xơn ngoài đảo hoang một cách có hiệu quả, Giờ học sôi nổi, gây
được hứng thú cho học sinh, được các đồng nghiệp đánh giá sáng tạo và
thành công. Không chỉ có tiết dự thi ấyẩyt ong quá trình tham gia giảng
dạy, tôi thấy việc đọc diễn cảm và tóm tắt văn bản của học sinh và hệ
thống câu hỏi cũng như những lời bình sâu của giáo viên có tác dụng
quan trọng trong việc cảm thụ một tác phẩm văn học trong tiết đọc - hiểu
văn . Trong năm học 2011- 2012, qua 2 lớp 7A6, 9A6 tôi trực tiếp giảng

nhỏ vào việc đổi mới phương pháp dạy học. Nếu nhận thức đầy đủ vai trò
tác dụng của phương pháp đọc diễn cảm, rèn kỹ năng tóm tắt tác phẩm thì
sẽ làm cho việc dạy học văn phù hợp với đặc trưng bộ môn và tâm lí tiếp
nhận của học sinh. Chắc chắn làm cho các em học sinh sẽ thêm yêu thích
bộ môn văn hơn.
Tuy nhiên ở bộ môn văn các đặc thù của nó vẫn là sự sáng tạo dựa
trên sự đồng cảm, sự cảm nhận của người học qua người dạy văn và văn
bản ngôn từ trong tác phẩm. Sự sáng tạo trong văn chương không hề có sự
giống nhau bởi sự liên tưởng, tưởng tượng ở mỗi người khác nhau, tuy vậy
vẫn có chỗ giống nhau trong việc cảm nhận tác phẩm văn học giữa các đối
tượng: tác giả- người dạy- người học. Theo tôi để có sự gặp nhau ấy, cả
người dạy và người học phải có một trường liên tưởng, một sự tưởng
tượngphong phú, linh hoạt để từ đó người dạy có thể đưa người học vào
tác phẩm bằng hệ thống các câu hỏi, bằng lời bình, cách đọc, lời phân tích
và người học tiếp nhận tác phẩm bằng quá trình tích luỹ từ ngữ, vốn hiểu

Sáng kiến kinh nghiệm môn Ngữ văn

- 20 -


Trường THCS Cát Linh

Phùng Thị Minh Phượng

biết và khả năng cảm nhận được tác phẩm văn chương để lĩnh hội từ người
dạy những gì tâm đắc nhất, đồng thời mở rộng tầm hiểu biết, suy nghĩ
trong nhiều lĩnh vực khác nhau.
Trên đây tôi đã trình bày một số vấn đề nhằm góp phần nâng cao
khả năng cảm thụ tác phẩm văn học cho học sinh trong giờ đọc hiểu văn.