QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON
NGƯỜI QUA TẬP TRUYỆN CHỌN LỌC
“NGẨNG ĐẦU LÊN ĐI EM”
Quan niệm nghệ thuật về con người là một phạm trù rất quan trọng, được nhắc
đi nhắc lại nhiều lần trong thi pháp học. Mặc dù hiện nay, khái niệm này chưa được
các nhà nghiên cứu định nghĩa một cách thống nhất và chặt chẽ, nhưng nó đã phần
nào gợi mở cho chúng ta hướng đến đối tượng chủ yếu của văn học.
Theo đó, “Văn học nghệ thuật là một sự ý thức về đời sống, nên nó mang tính
chất quan niệm rất cụ thể” và “Hình tượng nghệ thuật một khi đã hình thành là
mang tính chất quan niệm, ngay cả vô thức cũng là quan niệm về cái vô thức. Nhà
văn không thể miêu tả đối tượng mà không có quan niệm về đối tượng”.
Có thể khẳng định, quan niệm chính là một phương tiện thiết yếu của sáng tạo
nghệ thuật. Do vậy, tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học chính
là bước đi thiết thực để đến với chiều sâu của các tác phẩm.

I.

ĐẶT VẤN ĐỀ

“Văn học và cuộc sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con
người”. Nhận xét trên của nhà văn Nguyễn Minh Châu nói lên được sứ mệnh cao cả
của văn chương là phản ánh một cách sinh động và trung thực về con người. Ngay từ
những năm kháng chiến chống Mĩ, Nguyễn Minh Châu đã ghi vào nhật kí: “ Hôm
nay chúng ta chiến đấu vì quyền sống của cả dân tộc, nhưng sẽ đến một ngày chúng
ta phải chiến đấu cho quyền sống của từng con người… Chính cuộc đấu tranh ấy
mới là lâu dài”. Dự cảm sáng suốt của ông đã được minh chứng khi văn học có một
sự chuyển mình mạnh mẽ từ quỹ đạo chiến tranh sang quỹ đạo hòa bình sau năm
1975. Các nhà văn dành tất cả tâm lực của mình cho một cuộc đổi mới toàn diện văn
chương. Đổi mới quan niệm về nhà văn, đổi mới cách viết, đổi mới đề tài… và đặc
biệt nhất là đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người với nội dung dân chủ và nhân
bản sâu sắc.

một trái tim nhân ái, luôn thấu hiểu, biết thông cảm, sẻ chia.

II.

GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:

Cuốn truyện chọn lọc viết về Nhà giáo Việt Nam “Ngẩng đầu đi em” do Hội Nhà
văn Việt Nam phối hợp với Nhà xuất bản Giáo dục ra mắt độc giả vào năm 2008. Với
bìa sách màu nâu đơn giản gợi nhớ đến sự thầm lặng lớn lao của những người làm
nghề giáo kết hợp cùng nội dung xúc động, “Ngẩng đầu lên đi em” đã mang đến cảm
xúc bất ngờ từ thực tế giáo dục đạo đức con người. Cuốn truyện gồm 25 tác phẩm
truyện ngắn của 25 tác giả xuất sắc nhất trong cuộc thi viết về Nhà giáo Việt Nam.
Tại sao cuốn truyện ý nghĩa này lại tên là “Ngẩng đầu lên đi em”?
Rất dễ hiểu, truyện ngắn mở đầu của Đỗ Tiến Thụy mang cái tên đó. Đỗ Tiến Thụy
cao, nhưng không lớn, mà lêu đêu bởi dáng anh gầy, mảnh khảnh. Anh sinh ngày 12
tháng 10 năm 1970, quê ở Tốt Động- Chương Mỹ- Hà Nội. Nhập ngũ năm 1988,
công tác tại Sư đoàn 10, Binh đoàn Tây Nguyên, hiện đang là biên tập viên văn xuôi
của Tạp chí nghệ thuật Quân đội. Anh tốt nghiệp Khoa sáng tác- Lí luận phê bình văn
học- Đại học Văn hóa Hà Nội (2002-2006) , đạt nhiều giải thưởng trong các cuộc thi


văn học nghệ thuật. Anh làm nhà văn đã lâu, nhưng không nổi đình nổi đám, bởi
Thụy không đua đòi theo "văn chương thời thượng" . Anh thích viết những cái cũ kỹ
bằng tâm hồn của một con người dễ xúc động. Nó khiến chúng ta nhận biết những
sắc màu kỳ diệu của yêu thương. Tình yêu thương đã làm nên kỳ tích với một căn
bệnh từ chất độc màu da cam của Nga. Cô bé dị tật khớp cổ bị gọi là Ngoẹo giờ đã
trở thành người phụ nữ trẻ tên Nga. Nga luôn ngẩng cao đầu kiêu hãnh nhờ cô giáo
Nhâm - người đã đón em về kèm dạy và yêu thương, chăm sóc em như đứa con ruột
thịt của mình. Rồi Nga đã trải qua thời gian vô cùng hạnh phúc trong tình yêu đôi
lứa. Trước ngày cưới, Nga đã gạt hết mọi trăn trở để thú nhận dị tật bẩm sinh của


Khi chiếc cổ không thể giữ được đã oặt xuống, mặt em đầy máu. Nga đã chữa được
dị tật nhờ câu khích lệ chan chứa yêu thương mỗi phút, mỗi giờ, mỗi ngày của cô
Nhâm: “Ngẩng đầu lên đi em.”
Sau này, Nga gặp người yêu. Trước ngày cưới cô đã viết về câu chuyện dị tật
bẩm sinh của mình cho người yêu. Nhưng người yêu đã từ bỏ cô, có lẽ vì lo sợ dị tật
di truyền sang đời con. Trước mất mát, Nga lại về với cô giáo Nhâm trong khắc khoải
đợi chờ. Và lần này cô giáo lại nói: “Ngẩng đầu lên đi em.” Lời nhắc của cô giáo
Nhâm không còn để chữa một dị tật riêng thuở nào của Nga mà chữa sự mặc cảm,
thiếu tự tin, vốn luôn ở góc nào đó trong chúng ta. Vì thế “Ngẩng đầu lên đi em” vừa
là lời động viên, là lời thôi thúc và là một mệnh lệnh để các trò bước vào đời với một
tư thế, một thái độ sống thẳng thắn, tự chủ hơn.
Truyện “Tiết dạy cuối cùng” (của Nguyễn Anh) lại đem đến những nỗi xúc
động khác… Một thầy giáo đau đáu vì nghề, hết lòng say chuyên môn. Lo bàn giờ
thao giảng mà bẵng quên bữa ăn gia đình, đi nhận giải thưởng giáo viên dạy giỏi về
gặp cướp. Cướp không chỉ “buông tha”mà còn “biếu” thêm tiền vì nhận ra ông giáo
nổi tiếng trong vùng. Thầy giáo đã bị ung thư, sau lần mổ, thầy chỉ còn da bọc xương
nhưng thầy thèm dạy, “thầy nhớ học trò, thầy nhớ bục giảng đến cồn cào. Cho đến
một lần, thầy cố chống gậy lê bước đến lớp”, thầy năn nỉ đồng nghiệp trẻ: “Nhớ lớp
quá, cho anh dạy một tiết.” Học sinh long lanh nước mắt nhìn thầy, rồi chúng gục
xuống bàn òa lên nức nở. Nước mắt thầy cũng trào ra. Đó là tiết dạy cuối cùng trong
đời của một nhà giáo yêu nghề.
Đối lập với các thầy cô như ân nhân là thầy Tú trong truyện (Nguyễn Văn Thởn)
thầy là một nguyên nhân dẫn đến việc bỏ học của trò Tùng. Thầy Tú mở quán càphêVăn và bị trò này cùng bạn xấu đến quậy phá “trả thù.” Vì thầy đã từng có lúc thiếu
công bằng bênh cháu mình mà xử phạt oan cho Tùng khiến Tùng chán nản, xa rời
sách vở.
Khi cần bênh vực, sửa sai thì thầy đã buông ra câu “Makeno” bỏ mặc học sinh
ấm ức. Sau này, thầy ân hận lắm, thầy thôi nghề dạy học và cũng hiểu việc Tùng đến
gây sự ở quán mình là có căn nguyên… Khi Tùng nên người hơn được người khuyên
đã đến xin lỗi thầy, thầy bảo: “Thầy biết vừa qua em có nhiều thay đổi. Thầy mừng

“ Cả đời người làm một que diêm
Để nhen nhóm lửa trong tim học trò
Yêu cuộc đời, yêu tuổi thơ
Tôi gieo hạt chữ mà mơ quả vàng”
Với những trăn trở, khát khao của người thầy, với những hình ảnh của người thầy
đã vượt qua những nỗi chật vật, với những lo toan của đời thường để đến với nghề,
đến với các em bằng cả bầu nhiệt huyết. Điều đó chính là nguồn cảm hứng nghệ thuật
của nhiều đối tượng xã hội. Đặc biệt trong thời gian vừa qua Bộ GD-ĐT đã phối hợp
với hội nhà văn, nhà xuất bản giáo dục án hành tác phẩm truyện chọn lọc viết về Nhà
giáo Việt Nam với 18 tập truyện ngắn . Qua những tập truyện này hình ảnh người


thầy được nhìn nhận đánh giá ở nhiều góc độ , thể hiện nhiều cung bậc tình cảm...
.Phê phán cái xấu, cái ác, nâng niu vun trồng cái tốt đẹp, cái cao thượng. Đó là điều
mà các truyện ngắn hướng tới, không ít truyện ngắn được chính các tác giả trong
nghề giáo viết ra từ những trăn trở, đau đớn chuyện nghề. Chuyện nghề nghiệp của
nhà giáo không bó hẹp ở bài soạn, bài giảng, mà còn ở đời sống hiện thực phong phú
và sinh động, ở cả những góc khuất trong tâm hồn. Mới hay nghề thầy, vượt trên
chuyện chuyên môn, kiến thức là một tấm lòng nồng hậu, một trái tim nhân ái, luôn
thấu hiểu, biết thông cảm, sẻ chia...

III.

KẾT THÚC VẤN ĐỀ:

Có ý kiến cho rằng, mọi sự thay đổi trong văn học đều bắt nguồn từ sự thay đổi
trong quan niệm nghệ thuật về con người. Do vậy, đi sâu khám phá quan niệm nghệ
thuật về con người trong văn học trung đại Việt Nam là bước đi ngắn nhất để chúng
ta đến gần với cái bản chất nội tại của tác phẩm, nắm được sự thay đổi, cách tân và
vận động của cả một giai đoạn, một thời kì văn học trung đại, đồng thời nêu bật được