VẤN ĐỀ LUYỆN THI SỐ 22: HOÀNG PHỦ
NGỌC TƯỜNG VÀ BÚT KÍ " AI ĐÃ ĐẶT TÊN
CHO DÒNG SÔNG"
AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG
Hoàng Phủ Ngọc Tường

Câu hỏi 1: Nêu ý nghĩa nhan đề của tác phẩm Ai đã đặt tên cho dòng sông?
Gợi ý:
- Ai đã đặt tên cho dòng sông là một câu hỏi gợi sự chú ý của mọi người về cái
tên đẹp của con sông: sông Hương, sông thơm.
- Là cái cớ để nhà văn tìm hiểu, lí giải vẻ đẹp của con sông:
·
Bằng huyền thoại: Người làng Thành Chung có nghề trồng rau thơm.Vì
yêu quý con sông xinh đẹp, nhân dân hai bên bờ sông đã nấu 100 loài hoa đổ
xuống sông cho làn nước thơm mãi mãi. Huyền thoại ấy đã trả lời cho câu hỏi ai
đã đặt tên cho dòng sông. Cách lí giải gợi niềm biết ơn đối với những người có
công khai phá ra miền đất này.
·
Bằng chính nội dung bài kí: chất thơ của con sông rất phù hợp với tên
gọi của nó.

Đề: “Kí Hoàng Phủ Ngọc Tường vừa giàu chất trí tuệ, vừa giàu chất thơ, nội
dung thông tin về văn hóa lịch sử rất phong phú” (Ngữ văn 12 – Tập I).
Anh (chị) hãy phân tích bài kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của H.P.N.T để làm
rõ nhận định trên.
DÀN BÀI

I. Mở bài:


- H.P.N.T là một trong những cây bút kí tiêu biểu của VHVN hiện đại. Với thể loại

+ Ra khỏi đại ngàn, sông Hương chuyển dòng, giấu kín cuộc hành trình gian
truân giữa lòng Trường Sơn, “ném chìa khóa trong những hang đá dưới chân
núi Kim Phụng” -> Vẻ đẹp dữ dội, hùng vĩ của sông Hương giữa rừng già ít ai
biết đến.


+ Chảy qua vùng rừng núi, sông Hương trở nên dịu dàng, “uốn mình theo những
đường cong thật mềm”. “Dòng sông mềm như tấm lụa”, êm đềm trôi đi giữa hai
dãy đồi sừng sững như thành quách, chảy qua những lăng tẩm đồ sộ, chảy qua
chùa Thiên Mụ và “những xóm làng trung du bát ngát tiếng gà” -> Sông Hương
trở thành “người mẹ phù sa” mang vẻ đẹp “dịu dàng và trí tuệ”
+ Giữa lòng thành phố Huế, dòng sông trở nên tĩnh lặng, trôi thật chậm, in bóng
cầu Tràng Tiền xa trông nhỏ nhắn như “những vành trăng non”
+ Xuôi về Cồn Hến “quanh năm mơ màng trong sương khói”, hòa với màu xanh
của thôn Vĩ Dạ, sông Hương mang vẻ đẹp huyền ảo, mơ màng. Và thật bất ngờ,
trước khi rời khỏi kinh thành Huế, sông Hương “đột ngột rẽ dòng… để gặp lại
thành phố lần cuối”. Nhà văn dùng biện pháp nhân hóa để nội tâm hóa hình
dáng của dòng sông: “Đó là nỗi vương vấn, cả một chút lẳng lơ kín đáo của tình
yêu” -> Biện pháp nhân hóa đã giúp tác giả thổi hồn vào dòng sông và hơn thế
nữa là một phương thức để nhà văn kết nối sông Hương với con người và văn
hóa của mảnh đất Châu Hóa xưa và Huế ngày nay.
- Sông Hương và thiên nhiên Huế: Lần theo dòng chảy của sông Hương, ta bắt
gặp những bức tranh thiên nhiên đẹp mượt mà:
+ Thiên nhiên Huế được nhà văn tái hiện với vẻ đẹp đa dạng trong thời gian và
không gian. Sông Hương phản quang vẻ đẹp biến ảo của Huế “sớm xanh, trưa
vàng, chiều tím”. Gắn liền với dòng sông, những địa danh quen thuộc: Hòn
Chén, Nguyệt Biều, Vọng Cảnh, Thiên Thai dường như sống động hơn: “sông
Hương vẫn đi trong dư vang của Trường Sơn”, “sắc nước trở nên xanh thẳm”…> Sông Hương tôn tạo vẻ đẹp cho cảnh sắc thiên nhiên Huế và ngược lại dòng
sông cũng hun đúc mọi sắc trời, văn hóa của vùng đất cố đô.
- Sông Hương và con người Huế:

* Vẻ đẹp của sông Hương từ góc nhìn văn hóa:
Trong cảm nhận tinh tế của nhà văn, sông Hương còn hàm chứa trong bản thân
nó nền văn hóa phi vật chất
- Sông Hương _ dòng sông âm nhạc:
+ Từ âm thanh của dòng sông (tiếng chuông chùa Thiên Mụ ngân nga, tiếng mái
chèo khua sóng đêm khuya, tiếng nước vỗ vào mạn thuyền…) đã hình thành
những làn điệu hò dân gian và nền âm nhạc cổ điển Huế. Và rồi cũng chính trên
dòng sông ấy, những câu hò Huế vút lên, mênh mang, xao xuyến…
+ Viết về sông Hương, nhiều lần nhà văn đã liên tưởng đến “Truyện Kiều” của
Nguyễn Du. Đại thi hào đã từng có thời gian sống ở Huế, những trang Kiều ra
đời từ mảnh đất có truyền thống nhã nhạc cung đình. Đó là cơ sở để H.P.N.T
hóa thân vào một nghệ nhân già, nghe những câu thơ tả tiếng đàn của nàng
Kiều, chợt nhận ra âm hưởng của âm nhạc cung đình và bật thốt lên: “Đó chính
là Tứ đại cảnh” -> Bóng dáng Nguyễn Du và những trang Kiều nhiều lần xuất
hiện trong bài kí bộc lộ một khả năng liên tưởng phong phú, một vốn văn hóa
sâu rộng và sự gắn kết với truyền thống, một sự đồng điệu tâm hồn nhà văn.
- Sông Hương _ dòng sông thi ca:
+ H.P.N.T đã làm sống dậy những vần thơ biếc xanh của Tản Đà về xứ Huế:
“Dòng sông trắng – Lá cây xanh”. Hình ảnh thơ này cùng với câu chữ của tác


giả “màu cỏ lá xanh biếc” là minh chứng cho sự tương giao của những tâm hồn
nghệ sĩ nhạy cảm với sắc biếc của thiên nhiên Huế.
+ Nhà văn cũng làm sống dậy một sông Hương hùng tráng bất tử “như kiếm
dựng trời xanh”trong thơ Cao Bá Quát, một sông Hương “nỗi quan hoài vạn
cổ” trong thơ Bà Huyện Thanh Quan…
=> Bằng vốn kiến văn phong phú, H.P.N.T đã lay động linh hồn của con sông mà
tên gọi của nó đã đi vào văn chương nghệ thuật mà theo tác giả “Dòng sông ấy
không bao giờ tự lặp lại mình trong cảm hứng của các nghệ sĩ”
b. Chất thơ của một ngòi bút tài hoa:

+ Sông Hương như 1 cô gái Di gan phóng khoáng man dại.
Rừng già đã hun đúc cho nó 1 bản tính gan dạ, 1 tâm hồn tự do, phóng khoáng.
Cũng chính rừng già nơi đây đã chế ngự sức mạnh bản năng của người con gái
Sông Hương.
-> Vẻ đẹp của một sức sống trẻ trung, mãnh liệt và hoang dại.
- Khi ra khỏi rừng già.
+ Đóng kín phần tâm hồn sâu thẳm của mình ở cửa rừng…
+ Mang 1 sắc đẹp dịu dàng và trí tuệ, trở thành người mẹ phù sa của 1 vùng văn
hoá xứ sở.
-> Vẻ đẹp đầy bí ẩn, sâu thẳm của dòng sông.
Nhận xét: Bằng óc quan sát tinh tế và trí tưởng tượng phong phú, bằng việc sử
dụng nghệ thuật so sánh, nhân hoá tài hoa, táo bạo, HPNT đã phát hiện và khắc
hoạ vẻ đẹp mạnh mẽ, trẻ trung đầy cá tính của dòng sông, gợi lên ở người đọc
những liên tưởng kì thú gợi cảm xác đáng đầy sức hấp dẫn.
*Bình một số chi tiết đặc sắc.
(+ Bản tình ca của rừng già.
* Về Châu thổ
- Sông Hương tìm đến Huế.

+ Cô gái di gan phóng khoáng man dại…)


+ Chuyển dòng một cách liên tục, uốn mình theo những đường cong thật mềm.
Từ ngã ba Tuần -> chảy theo hướng Nam -Bắc qua Hòn Chén.
Chuyển hướng sang Tây- Bắc vòng qua Nguyệt Biển, Lương Quán.
Đột ngột rẽ 1 hình cung thật tròn về phía đồng bằng ôm lấy chân đồi Thiên Mục,
xuôi dần về Huế.
-> Như 1 cuộc tìn kiếm có ý thức để đi gặp thành phố tương lai của nó.
+ Vẻ đẹp của dòng sông trở nên biến ảo vô cùng.
Qua Tam Thai, Vọng Cảnh



+ Những lâu đài của đất cố đô + Các nhánh sông toả đi khắp thành phố
soi bóng xuống dòng sông xanh như muốn ôm trọn Huế vào lòng.
biếc.
+ Sông Hương và Huế hoà vào làm 1, HS làm nên vẻ mộng mơ của Huế, Huế
làm nên vẻ đẹp trầm tư sâu lắng của Sông Hương.
+ Sông Hương giảm hắn lưu tốc, suôi đi thực chậm… yên tĩnh, khát vọng được
gắn bó, lưu lại mãi với mảnh đất nơi đây.
Nhận xét: Cuộc gặp gỡ của Huế và Sông Hương được tác giả cảm nhận như
cuộc hội ngộ của tình yêu. Sông Hương được HPNT khám phá, phát hiện từ góc
độ tâm trạng: Sông Hương gặp thành phố như đến với điểm hẹn của tình yêu
sau 1 hành trình dài trở nên vui tươi và mềm mại. Sông Hương qua NT so sánh
đầy mới lạ, bất ngờ trở nên có linh hồn, sự sống như 1 cô gái si tình đang say
đắm trong tình yêu.
*Chọn những hình ảnh, chi tiết đặc sắc để bình.
(Cầu Tràng Tiền

= Vành trăng non

S.Hương uốn cong = tiếng vang không nói ra…
Lưu tốc S.Hương = Slow tình cảm dành cho Huế).
- Tạm biệt Huế để ra đi

Sông Hương
+ Rời khỏi kinh thành, Sông Hương
ôm lấy đảo Cồn Huế, lưu luyến ra
đi…

Huế

+ Vẻ trầm mặc sâu lắng của sông Hương cũng như 1 nét riêng trong vẻ đẹp tâm
hồn của người xứ Huế: “rất dịu dàng và rất trầm tư…”
c. Dòng S.Hương với lịch sử hào hùng của mảnh đất Cố đô.
* Là 1 dòng sông anh hùng.
- Từ xa xưa: là 1 DS biên thuỳ xa xôi của đất nước của các vua Hùng.
- Thời trung đại: + Dòng Linh Giang đã chiến đấu oanh liệt để bảo vệ biên giới
phía nam tổ quốc Đại Việt.
+ Vẻ vang soi bóng kinh thành Phú Xuân của người anh hùng Nguyễn
Huệ.
-Thời chống Pháp:
+ Sống hết lịch sử bi tráng với máu của các cuộc khởi nghĩa trong phong trào
Cần Vương.


+ Đi vào thời đại CMT8 với những chiến công rung chuyển.
- Thời chống Mĩ: + Góp mình vào chiến dịch Mùa xuân 1968 Mậu Thân.
* SH cùng với thành phố Huế cũng chịu nhiều đau thương mất mát.
-> Sông Hương là dòng sông có bề dày lịch sử như 1 người con gái anh hùng,
khi tổ quốc gọi nó tự biết hiến đời mình làm 1 chiến công. Sông Hương là dòng
sông của sử thi viết giữa màu cỏ lá xanh biếc.
-> Sử thi mà trữ tình, bản hùng ca mà cũng là bản tình ca dịu dàng tươi mát. Đó
là nét độc đáo của xứ Huế, của Sông Hương được tác giả khám phá và khắc
hoạ từ góc độ lịch sử.
d. Ai đã đặt tên cho dòng sông.
Bài kí mở đầu và kết luận bằng 1 câu hỏi “Ai đã đặt tên cho dòng sông?”
- Mang nghĩa hỏi: Chính nội dung bài kí là câu trả lời, 1 câu trả lời dài như 1 bài
kí ca ngợi vẻ đẹp, chất thơ của dòng sông có cái tên cũng rất đẹp và phù hợp
với nó: Sông Hương.
- Mang tính chất biểu cảm.
+ Là cái cớ để nhà văn đi vào miêu tả, ca ngợi vẻ đẹp của dòng sông Hương